A+ A A-

विश्व आदिवासी दिवस - २०७५ र सम्झनामा स्व. गोरे बहादुर खपांगी !

बि.के राना मगर / बोस्टन,यू.एस.ए
Image may contain: Chet Bahadur Ale, smiling, eyeglasses

फोटो: फाईल बाट
आज यतिखेर, नेपाल (काठमाडौँ)मा अगष्ट ९ , २०१८ अर्थात् विश्व आदिवासी दिवस - २०७५ (World's Indigenous Peoples Day 2018) बिभिन्न कार्यक्रमका साथ मनाईदैछ होला पक्कै पनि ।



यस सिलसिलामा , सम्बत् २०५७ साल साउन २४ गते मंगलबारको कान्तिपुर दैनिकको पहिलो पृष्ठमा छापिएको दुई लिम्बू महिलाको शिरफूल र अन्य पहेंलपुर गहनाले झकी-झकाऊ, एउटा सुन्दर फोटो छ मेरो अगाढी अहिले यतिबेला ।

त्यसबेलाको पुराना कुरा - स्व. गोरे बहादुर खपांगीको याद आइरहेछ यहाँ अहिले झल्झल्ती !

Image may contain: 3 people, sky and outdoor

त्यस वर्षको विश्व आदिवासी दिवस र नेपाल जनजाति महासंघको तेश्रो महाधिवेशनका सिलसिलामा २०५७ साल साउन २२ गते काठमाडौँ ठमेलस्थित डि. बि. पुन (मनकामना हेलिकप्टर प्रा.लि.)को Center Point Hotel मा नेपालका जनजाति अगुवाहरुको एउटा अपर्झट अत्यन्त जरुरी बैठक बसेको थियो । त्यो बैठक डा. हर्क गुरुङको (एकप्रकारले अघोषित) अध्यक्षतामा बसेको थियो । डा. हर्क गुरुङको दाहिनेपट्टि प्रा. कमल प्रकाश मल्ल बस्नु भएको थियो भने देब्रे पट्टि स्व. खपांगी । अनि स्व. खपांगीको देब्रे पट्टि थिएँ म ।

Image may contain: 11 people, including Rekha Prasad Chaudhari, people standing and outdoor

त्यो बैठक अर्थात् 'मिटिंग' निक्कै गरमागरम बहसकासाथ चल्दै थियो - जनजातिहरुको मिटिंग न जो ठहरियो ! विशेष गरेर एकजना धिमालजी (उहाँको पुरा नाम भुलेछु अहिले) र बालकृष्ण माबोहांगको प्रश्तुतीमा त्यसबेलाका नेपाल जनजाति महासंघका महासचिव परशुराम तामांग, जो त्यसैदिन (?) लण्डनदेखि सो मिटिंगमा भाग लिन आउनु भएको थियो, ले निक्कै चर्को प्रतिवाद गर्नु भयो

Image may contain: 7 people, people standing, stripes, child and outdoor

। हालै दार्जीलिंगका एकजना नेता विनय तामाङ्गको भाषणको शैलीमा - त्यो मिटिंग पनि चर्कदै , चर्कदै गयो । र, त्यो मिटिंग रातको ९ बजे त्यत्तिकै टुंगियो पनि । अनि घरतिर हिडे सबैजना ।

Image may contain: 17 people, including Manju Thapa, people smiling, people standing and outdoor

त्यस वर्षको विश्व आदिवासी दिवस काठमाडौँमा अत्यन्त भव्यताका साथ मनाउने उद्धेश्यले एउटा 'तदर्थ राष्ट्रिय समिति' बनेको थियो । नेपाल मगर संघका तत्कालिन अध्यक्षका हैसियतले सो समितिका संयोजक हुनुहुन्थ्यो - स्व. गोरे बहादुर खपांगी । अहिले संघीय संसद बसेको त्यसबेलाको बिरेन्द्र अन्तर्राष्ट्रिय सभागृहको मुख्य हलमा विश्व आदिवासी दिवस - २०५७ मनाइने तय भएको थियो र हलको भाडा रु. १ लाख तोकिएको थियो । राष्ट्रिय जनजाति विकास समितिले हल भाडा तिरिदिने कुरो गरेको थियो तर स्थानीय विकास मन्त्रालयले पैसा अझै पठाईसकेको थिएन ।

Image may contain: 8 people, including Jham Grg, people standing and outdoor

त्यसदिन राष्ट्रिय जनजाति विकास समितिका तत्कालिन कार्यकारी निर्देशक डा चैतन्य सुब्बाको कार्यक्षमा स्व. खपांगी,मन्जुल याक्थुम्बा, ताम्ला उक्याब लगायत हामीहरु सबैजना थियौ । 'टिरिंग टिरिंग', 'टिरिंग टिरिंग' फोनको घन्टी बज्यो । मैले नै उठाएको थिएं त्यो 'कल' । "भरे ५ बजे सम्म हल भाडा नबुझाए बुकिङ्ग क्यान्सिल हुनेछ ।" - बडो आदेशात्मक शैलीमा बोलियो उताबाट !

Image may contain: 8 people, including Gita Saru, people standing

हतार हतार स्व. खपांगीले कर्णाली एयर्लाइन्सका नारायण सिंह पुनसंग सम्पर्क गर्नु भयो । त्यसपछि उहाँले (नारायण सिंह पुनले) विश्व आदिवासी दिवस मनाउने र नेपाल जनजाती महासंघको तेश्रो महाधिवेशनको उदघाटन कार्यक्रमका निम्ति रु. १ लाख सापटी पनि दिईहाल्नु भयो । सो रकम त्यसै दिन ५ बजे भित्र स्व. खपांगीले लगेर बुझाउनु पनि भयो । बल्ल हो बा ! बा ! भए जनजातिका सबै अगुवाहरु । नत्र कता गएर गर्नु भोलि कार्यक्रम ?!?

Image may contain: 8 people, people standing

स्व. खपांगीको संयोजकत्वमा त्यस वर्षको विश्व आदिवासी दिवस एवं नेपाल जनजाति महासंघको तेश्रो महाधिवेशनको उद्घाटन कार्यक्रम अत्यन्त भव्य तरिकाले सम्पन्न भयो काठमाडौँमा । शायद त्यस ढंगले - 'न भूतो न भविष्यति' !

Image may contain: 10 people, including Parbati Magar, people standing and outdoorनेपालमा त्यो हिसाबले आजभोलि पनि विश्व आदिवासी दिवस मनाइन्छ कि मनाईदैन मलाई थाहा छैन ।
(फोटोहरु: ज्ञान थापा मगर - बुटवल , रघु थापा मगर र जिवन थापा मगर - काठमाण्डौ )।

Last Updated on Thursday, 09 August 2018 08:52

Hits: 1587

स्व. नेता खपांगी यो यूगका यूग पुरुष थिए !

त्रिलोक सिंह थापा मगर

गतअंकको बांकी अंश ................... 
Image may contain: Chet Bahadur Ale, smiling, eyeglasses and text


पहिचान :
गोरे बहादुर खपाङ्गी मुख्यताः जातीय पहिचानको वकालत गर्नु हुन्थ्यो । उनि प्रायः भन्नु हुन्थ्यो । स्वदेश विदेश जुन सुकै ठाउँमा मगर जनजातीको वसोवास गरेको होस उस्को धर्म, पहिरन, खानपीन र स्वभाव आदिमा समय र ठाउँ अनुसार परिवर्तन हुन सक्छ तर उस्को जातीय पहिचानमा परिवर्तन हुन सक्दैन” । उनी संधै भन्नु हुन्थ्यो “विसौ शताब्दी त गुम्यो तर २१ औ शताब्दीमा “सिंह दरवार”मा मगर जनजातीको आधिपत्य हुनु पर्छ ।” खपाङ्गीको उक्त उद्घोषणहरु ले उत्पीडित मगर युवाहरु लाई उत्प्रेरणा दिन गरेको छ ।
 
खपाङ्गीले आफ्नो छोटो अवधिको राजनीतिक अभ्यासमा आदिवासी जगजाति तथा दलित युवाहरुलाई आफ्नो राजनीतिक हक अधिकार माग्न सिखायौँ । भाषा, संस्कृति, परम्परा, रीतिथिती तथा जातीय इतिहासको संरक्षण, सम्वर्धन र विकास गर्न सिखायौँ । जातीय पहिचानका विरोध गर्ने राजनीतिक नेताहरुले पनि खपाङ्गीको उक्त योगदानलाई स्वीकार गर्दछन् ।  सन् १९७० सालमा रुपमा नेता लेलिनले भन्नु भएको थियो “ जातीय प्रश्न लाई बुर्जर्वा हरुले जस्तै गफको रुपमा होइन, सर्वहारा वर्गको संघर्षको हितको मातहत उठाउनु पर्दछ ।”

सामाजिक नेताः
गोरे बहादुर खपाङ्गी मगरको व्यक्तित्वको आर्काे पाटो थियो सामाजिक नेतृत्व र सामाजिक नेता । उनी सम्पूर्ण आदिवासी जनजाती तथा मगर जनजातीका सामाजिक अभियन्त थिए । आफ्नो अन्र्तवार्ताको क्रममा भन्नु भयो को थिए “मलाई लाग्दछ जनजाती भन्नुको अर्थ उनीहरु सामाजिक रुपले पछि परेका छन् । त्यस्तो गर्दा उनिहरु लाई सामाजिक रुपले मुक्त कसरी गर्ने त्यो ठोस कार्यक्रम सरकारले ल्याउनु पर्छ । (छापामा जातीय आन्दोलन पृष्ठ ३४० वि.सं. २०६०) सोही अन्र्तवार्तामा अगाडी भन्नु हुन्छ”

सर्व प्रथम जनजाती लाई योग्य बनाउनु प¥यो । उनीहरुलाई सामाजिक दासता, धार्मिक दासता, समग्रमा मानसिक दासता, बाट मुक्त नगराइकन सरकार को जुनसुकै कार्यक्रममा पनि जनजातीको सहभागिता हुन बहुत गा¥हो हुन्छ ।” ( छापामा जातीय अन्दोलन पृष्ड ३४० वि.सं. २०६०)

नेपाल मगर संघ :
आफ्नो उपरोक्त सामाजिक धारणा बाट प्रेरित भएर खपाङ्गीले नेपाल मगर संघमा वि.सं. २०३६ सालमा सम्भवतः प्रवेश गरे । मगर इतिहासकार नरु थापा मगरले आफ्नो पुस्तक“किरात मगर इतिहास” (२०६७) पाना ७८ मा पहिलो पटक मगरहरुको सामाजिक संस्था मगर सुधार संघ २०१२ बैशाख २६ गते काठमाण्डौ नरदेवीमा स्थापना भएको थियो भनेर उल्लेख गर्नु भएको छ ।

मगर समाज सुधार संघको परिवर्तित नाम नेपाली लंधाली परिवार संघको २०३९ साल फागुन १५–१६ गते हेटौडामा दोश्रो राष्ट्रिय अधिवेशन सम्पन्न भएको थियो । सो संघको केन्द्रंीय समितिको सदस्य पदमा खपाङ्गी पनि सदस्य चयन हुनु भयो । नेपाली लंघाली परिवारको चौथो अधिवेशन २०४८ सालमा काठमाण्डौमा सम्पन्न भयो । सो नेपाली लांधाली परिवारको महाधिवेशन मा  गोरे बहादुर खपाङ्गी मगर अध्यक्ष पदमा निर्वाचित हुन भयो । वि.सं. २०४८ देखि २०५९ साल सम्म सो संघ को अध्यक्ष पदको कार्यभार अनवरत रुपमा सम्हाल्नु भयो । उहाँको कार्यकालका केही महत्वपूर्ण उपलब्धीहरु यस प्रकार उल्लेख गर्न सकिन्छ ।
१) नेपाल लांघाली परिवार को व्यापकता वढाउन, विस्तार गर्न तथा सबै मगरहरु लाई समेट्न सो नाम परिवर्त गरि “नेपाल मगर संघ” नामाकरण गरियो ।
२) वि.सं. २०३८ सालमा नेपाल लंघाली परिवार संघको शाखाहरु केवल २२ जिल्लाहरुमा मात्र समिति थियो । सो विस्तार गरेर ६५ वटा जिल्लामा नेपाल मगर संघको शाखाहरु गठन भयो ।
३) मगर जनजाती संग सम्वन्धीत संघ संस्था मातृ संगठन, प्रोफेशनल संगठन संस्थाहरु गठन गरियो । सौ प्रवासमा पनि नेपाल मगर संघका शाखा  इकाई र भातृ संगठन खोल्न मगर समुदाय लाई प्रेरित गरियो । फलस्वरुप विश्व भरि आज मगर संघको विशाल संञजाल स्थापित भएको छ ।
४) प्रथम सहिद कप्तान लखन थापा मगर लाई सर्व सम्मतीवाट केन्द्रीय कार्य समितिले नेपालको प्रथम शहीद घोषणा गरे । तत्पश्चात कप्तान लखन थापालाई प्रथम सहिद घोषणा गर्न नेपाल मगर संघले राज्य माथि दवाव दिन शुरु गरे । फलस्वरुप राज्यले विधिवत उनलाई नेपालको  प्रथम सहिद हुन् भनेर घोषणा गरे ।
५. वि.सं. २०४९ सालको नेपाल मगर संघ लाई काठमाण्डौ जिल्ला कार्यालयमा विधिवत दर्ता गरियो यसरी नेपाल मगर संघको सरकारी औपचारिकता र कानूनी प्रवधान प्राप्त ग¥यो ।
६) मगरहरुको जातीय धर्म वौद्ध धर्म हो भनेर सर्व सम्मति वाट प्रस्ताव पारित गरियो । जातीय पहिचान का लागि मगरहरुको नामको पछाडी “मगर” शब्द लेख्ने अभियान लाई तीव्रता प्रदान गरियो ।
७) मगर समाजमा युगौ देखि व्याप्त सामाजिक कुरीतिहरु, अन्धविश्वास, कुप्रथा आदि त्याग्न, शिक्षा एंव उच्चशिक्षामा मगर विद्यार्थीहरुलाई अध्ययन गर्न उत्प्रेरित गर्न तथा मगर महिलाहरुमा शसक्तीकरणको अभियान लाई तीव्रता दिने प्रयास गरियो ।
८) सरकारी संयन्त्रहरुमा तथा शिक्षा क्षेत्रमा आदिवासी जनजाती तथा पिछडिएका समुदायमा प्रतिभाहरुलाई आरक्षण, समावेशी, तथा कोटा प्रणालीको प्रवधानको व्यवस्था गर्न पहल गरियो ।
९) नेपाल आदिवासी जनजाती महासंघ तथा आदिवासी जनजाती प्रतिष्ठान को स्थापना गर्नका लागि पनि खपाङ्गीको पहल उल्लेखनिय रहेको छ । आज दुवै संस्था आदिवासी जनजातीको उत्थान कार्यमा कार्यरत छन् ।

स्वर्गारोहण :
नेपालमा जनमुक्ति बिचार धारा र दर्शनका प्रर्वतक, मगर जनजाति, आदिवासी जनजाती तथा सिङ्गो नेपालीहरुको राष्ट्रिय स्तरमा जननेताको असमायिक स्वर्गारोहण २०७३ साल भाद्र १२ गतेमा भयो । सारा नेपाली तथा आदिवासी जनजातीहरु दुःखी र शोकाकुल भए । आफ्नो अभिभावक सरंक्षण र नेता विहीन भए । राज्यवाट पनि अन्तिम सम्मान प्रदान गरियो ।

वैचारिक विस्तार:
गोरे बहादुर खपाङ्गीको पार्थिव शरिर यस भौतिक संसारमा रहेन । तै पनि उनको राजनीतिक र सामाजिक दर्शन तथा बिचार धाराको प्रवाहमा कुनै किसिमका रोकावट र शिथिलता देखिदैन । जनमानसमा अझ वढी उत्तधारणको विस्तृतीकरण एवं विस्तार देखिएको छ । उनले प्रतिपादित गरेका सिद्धान्त आदिवासी जनजातिका युवा वर्गका लागि प्रेरणा बन्न गएको छ ।  कतिपय  विद्वन बुद्धिजीवी व्राम्हण  र क्षेत्रीहरु पनि जनजातीय पहिचानका वकालत गर्न थालेका छन् । पुस्तक प्रकाशन वा लेख उनीहरुबाट प्रकाशित गरेको पाइन्छ ।

त्यसै लागि प्रध्यापक हरेन  लेख्नु हुन्छ " He was towering figure of the indiginious peoples movemetn in Nepal. Today his influence can be felt among the ethenic communities of north east India and Buhtan also." (एै)

खपाङ्गी फाउन्डेशन (२०७३ असार ५ गते)

विगतको ऐतीहासिक तथ्यहरुले प्रमाणित गरि सकेको छ सदियौ देखि ठूलो जनसंख्यााम रहेका आदिवासी जनजाती, दलित, मधेशी तथा सीमान्कृत जनजाती माथि राज्य सक्तामा उत्पिडिन एवं शोषण गर्दै आएको छ । तसर्थ जातीय समस्या समाधान सामान्य ढंगले गर्न सकिदैन । साम्प्रादायिक पहल हो भनेर राज्य भाग्न मिल्दैन र सक्दैन । त्यसै लागि समय समयमा खपाङ्गी भन्नु हुन्थ्यो “ जव सम्म उत्पीडित जातिको राज्य सक्तामा साझेदारी हुन्न तबसम्म जातीय समस्याको समाधान हुदैन ।” अतः गोरे बहादुर फाउण्डेशन ले निम्न लिखित कुरामा जोड दिनु पर्दछ ।
क) शिक्षा तथा उच्च शिक्षा को विस्तारका लागि सके सम्म मगर विद्यार्थीहरुलाई छात्रावृत्रि उपलब्ध गराउने ।
ख)  प्रशासनिक, प्राविधिक, व्यवस्थापन र नेतृत्व विकास का तालीम संचालन गर्ने
ग)  गोरे बहादुर खपाङ्गी को वहुयामिक व्यक्तित्व माथी अन्र्तक्रिया गर्ने ।
घ)  मगर जनजाति, आदिवासी, तथा जातीय समस्या माथि पुस्तक, पुस्तिका पकाशन गर्ने गराउने ।
ङ) राज्यको निर्णय प्रक्रियामा सबै जात, जनजाति समूहको सहभागिता र सहकार्य गराउन तथा लैगिक, जातीय, तथा क्षेत्रिय हिसाबले राजनीतीलाई समावेशी बनाउन खपाङ्गी फाउन्डेशनले बौद्धिक अन्र्तक्रिया संचालन गर्न गराउन सक्दछ ।
च) खपाङ्गीको प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष पहलले गर्दा नेपाली राजनीतिमा “सामानुपातिक” तथा “संमावेशी” यी दुईवटा शब्दको प्रयोग हुनु पनि परिवर्तनको उपलब्धी मान्न सकिन्छ । यसै क्रममा नेपाली राजनीतिमा पहिचान वादी धारा पनि सशक्तरुपमा उदाएको देखिन्छ । खपाङ्गीको नेतृत्व वि.स. २०६९ सालमा स्थापित “लिबरल डेमोक्रेसी पार्टीले पहिचावादि राजनीतिक पार्टीहरुका बीच समन्वय, सम्पर्क एंव एकीकरणका लागि आवश्यक भूमिका खेल्न सक्दछ ।
छ)  खपाङ्गी फाउन्डेशनले सैद्धान्तिक एंव दार्शनिक आधारहरु उक्त पहिचानवादी राजनीतिका लागि तयार पार्न सक्दछ । खपाङ्गीले भन्नु हुन्थ्यो “कलम चलाउन हुने महानुभावहरुले यस्को साङ्गो पाङ्गो कार्य छुन्, केलाउनु, अध्ययन गर्नु आफ्नो धर्म मान्दा अत्युक्ति नहोला” , एक जना विद्वानको भनाई छ“आफ्नो  इतिहास उत्पत्ति र सस्कृति वारे जानकारी नहुने व्यक्ति जडो विनाको रुख जस्तै हो ।”
निषकर्श :
राज्य सक्ताले (जे जस्तो) आदिवासी जनजाति समुदाय, मधेशी र दलित माथि ऐतीहासिक सामाजिक उत्पीडन, विभेद, थिचोमिचो शोषणा र अन्याय गरेको छ । तै पनि जनस्तरमा सदियो देखि विभिन्न समुदाय, जातजाति, वर्ग वर्ण र जातीय समुहमा आ आपसमा अत्यन्त सामजस्य, सदभाव, सहकार्य, सहयोग, समन्वय सनिकटता, समीपता, समुधर सम्बन्ध, मिलन, एवं मेलमिलाप हुनु नै नेपाली समाजको विशिष्ठता हो । जुन दक्षिण एशिया मुलुकहरु सामान्यतः देख्न सुन्न पाइदैन

(८२ बर्षे लेखक मास्टर मित्रसेन थापा मगर प्रतिष्ठानका अध्यक्ष तथा राजनीतिक बिश्लेशक हुनुहुन्छ )। 

गतअंकको लेखहरु > http://www.rajyasatta.com/analysis/12866-2018-07-07-06-07-19

http://www.rajyasatta.com/analysis/12870-2018-07-11-08-23-52

Last Updated on Friday, 20 July 2018 15:29

Hits: 2651

सामाजिक उत्पीडनलाई संधैका लागि समाप्त पार्न चर्को आवाज उठाउने पहिलो नेता खपाङ्गी नै थिए !

बहुयामिक  व्यक्तित्व  गोरे बहादुर खपाङ्गीको  एक चर्चा  !

त्रिलोक सिंह थापा मगर

प्रारम्भ :

बहुप्रतिभाशाली गोरे बहादुर खपाङ्गी मगर सम्पूर्ण मगर समुदाय, आदिवासी जनजाति एंव सिङ्गो नेपाल राष्ट्रका राष्ट्रिस्तरका जननेता थिए ।
Image may contain: Chet Bahadur Ale, textमेची देखि महाकाली सम्म उनि लोकप्रिय तथा जनप्रिय थिए । क्षमतावान, आटीला, साहसी, पौरखी, कर्मनिष्ट, कुशाग्र बुद्धि भएका योग्य प्रशासक, सामाजिक तथा राजनीतिक नेता र अभियन्ता थिए । अत्यन्त प्रभावकारी व्यक्तित्व तथा प्रभावशाली वक्ता थिए । नेपाली समाजमा सदियौ देखि व्याप्त रहेको सामाजिक एवं जातीय भेदभाव, एकतावादी सोच, एकलवादी जातीय थिचो मिचो, हाली मुहाली, सामाजिक र आर्थिक शोषणको विरुद्ध जीवनको प्रारम्भ देखि अन्त सम्म प्रतिकार गर्दै निरन्तर संघर्ष गर्दै आएका थिए ।

जातीय उत्पडिन :
त्यस वेला नेपालमा जातीय उत्पडिनको विरुद्ध तथा विरोधमा बोल्न र मुख खोलन सक्ने हिम्मत तथा साहस कुनै पनि  राजनीतिक एंव सामाजिक नेताको हुदैन थियो । सामाजिक एंव राजनीतिक मंच वाट जातीय विभेद र सामाजिक उत्पीडनलाई संधैका लागि समाप्त पार्न चर्काे स्वरमा आवाज उठाउने पहिलो नेता खपाङ्गी नै थिए ।

नेपाली समाजमा युगौ देखि दमनमा पारिएका, थिचिएका, तथा शोषित आदिवासी पीडित भूमिपुत्र जनजातिलाइ निद्राको अवस्था वाट जागरुक वनाउन, घचघचाउन, तथा दासता बाट उनमुक्तिका बाटोमा डोराउन उहाँले अग्रणी भूमिका खेलेका थिए । सदियौ देखि राज्यसत्तामा आधिपत्य एंव एकाधिकार राख्दै आएका शासक एंव प्रशासक हरुका विरुद्ध संघर्ष तथा प्रतिकार गर्नका लागि संरचना बनाउने संञ्जालका रचियता थिए । जातीय उत्पीडनको विरुद्ध आन्दोलनको प्रारुप तयार गर्ने पहिलो नेता पनि उनि नै थिए ।  उनले नेत्तत्व गरेका अन्दोलन क्रान्तीकारी होइन प्रजातान्त्रिक थियो । उनले शुरु गरेको संघर्ष साम्प्रादायिक होइन सामाजिक परिवर्तन थियो । उनले उठाएको विद्रोह उत्पीडित गर्ने वर्गमा सोच एंव बिचार धारामा परिवर्तन ल्याउनु थियो । उनको विरोध हिंसात्मक होइन शान्तिप्रिय थियो । उग्रवादी दृष्टिकोण होइन मानसिक परिवर्तन थियो ।

जीवनको गतिविधी :
गोरे बहादुर खपाङ्गी मगर आफ्नो उपरोक्त लक्ष्य एवं धारणका लागि जीवन भरि सामाजिक तथा राजनैतिकअभियन्ताको रुपमा निरन्तर लागि राख्नु भएको थियो । उन्को छोटो जीवनमा धेरै उतार चढाव आयो । उनि कहिले उकालो त कहिलो ओरालो लागे । तै पनि आफ्नो निर्धारित लक्ष्य प्राप्तिका लागि सदैव अडिग र प्रतिबद्ध रहे । कहिले पनि र कुनै समयमा पनि उनको जीवनमा बिचलन, बिराम, बिश्राम र थकानले बाटो छेक्न सकेन । त्यसैले होला अमेरिका साउथ एशियन युनिर्वस्टीका विद्वान प्राध्यापक लउर एम हेरनले आफ्नो अनुशन्धान पत्रमा यसरी उल्लेख गरेका थिए "A blessed orator and charsmeatic leaders Gore Bahadur Khapangi (who) led peaceful movement for social change in the himalayan countires of Nepal (2001)". ।

बाल्य काल्य :
गोरे बहादुर खपाङ्गी मगरको जन्म वि.स २००३ साल फागुन २५ गते आमा स्वर्गिय पदम माया खपाङ्गी मगर बुबा स्वर्गिय अमृत बहादुर खपाङ्गी मगरको दोश्रो सन्तानको रुपमा उदयपुर जिल्लाको थाक्ले, दमै डाँडामा जक्लेनी भन्ने ठाउँमा भएको हो । २ बर्ष नपुग्दै बाबाको मृत्यु पश्चात महोत्तरी जिल्लाको रामनगर गा.वि.स. वडा नं. ३ मा बसाई सराई गर्नु भएको थियो ।

शिक्षाः
रामनगरको बकैना ,पीपलगांछी भन्ने ठाउंमा ठुलो पिपलको बुंटा मुनि भुखमलाल कर्ण बाट उहांले प्रारम्भिक शिक्षा लिनु भएको हो । महोत्तरी जिल्लाको गौशाला स्थित श्री त्रिभुवन माध्यामिक विद्यालय वाट वि.सं. २०२० सालमा एस.एल.सी (मैट्रिक) उतीर्ण गर्नु भयो । त्यस पछि रामसागर बहुमुखी क्याम्पस जनकपुर बाट प्रवेशिका प्रमाण तह (बी.ए) पास गर्नु भयो । त्रिभुवन विश्वविद्यालय बाट शिक्षा शास्त्रको अंग्रेजी साहित्यमा स्नातकोत्तर उतीर्ण गर्नु भयो ।

व्यवसाय :
औपचारिक शिक्षा समाप्त भए पछि जीविका उपार्जनका लागि नेपाल सरकारको अर्धसरकारी सस्थानमा नेपाल सुर्ती कम्पनीमा अधिकृत स्तरमा जागिरे हुनु भयो । सो कम्पनीको काम मुख्यतः किसानहरुबाट सुर्ती संकलन गर्ने, विक्री गर्ने, सो वापत नाफा तथा कमिशन लिने दिने थियो । यस प्रकार व्यापारी संस्थामा बुद्धिजिवी खपाङ्गीको अभिरुची नहुन स्वाभाविक नै थियो । कारण विद्यार्थी जीवन कालमा उनी माथि माक्र्सवाद र लेनिन वादको सैदान्तिक छाप परि सकेको थियो । क्रय विक्रय कमीशन तथा नाफा खाने खुवाउने सस्ंथानमा उनि कसरी टिक्न सक्थे र फलतः केही समय पछि सो पदवाट स्वेंच्छाले राजीनामा गरे ।
जिविका चलाउनका लागि केही न केही व्यवसाय गर्नु पर्नै थियो । वि.सं. २०२९ सालमा रामेछाप जिल्लाको सदरमुकाममा अवस्थित गौरी शंङकर माध्यामिक विद्यालयमा प्रधानअध्यापक पदमा नियुक्ती पाउनु भयो । त्यस बेला मगर जनजातिका व्यक्ति पनि प्रधानअध्यापक हुन सक्छ ? र भनेर कतिपय स्थानिय मगरहरु उनिलाई हेर्न आएका थिए ।

राजनीतिक जीवन :
गोरे बहादुर खपाङ्गी मगरले नेपाली समाजमा विद्यमान रहेको आर्थिक विभेदको अनुभव गरि सकेका थिए । किसान, श्रमिक र गरीव वर्ण माथि केही मुठ्ठी भर सामन्ती जमिन्दार र ठालूहरुको चरम आर्थिक शोषणा, मानसिक र शारारिक अत्याचार लाई उहाँले प्रत्यक्ष रुपमा देखेका थिए । आफै महशुस गरेका थिए । एउटा वर्ग दिन प्रतिदिन सप्रिदै जाने र अर्काे वर्ग दिन प्रतिदिन पिल्सिदै जाने तथा थिचिदै जाने देखेर उनि ज्यादै विचलित थिए । जमीनदार र बुर्जवा वर्गको विरुद्ध बहुसङंख्यक मिहेनती जनताको पक्षमा गरिने अन्दोलन नै वर्गिय मुक्ति को आन्दोल हो भनेर खपाङ्गी वाम पन्थी बिचार धारा संग निकट भै सकेका थिए । उनि विद्यार्थी जीवनमा वामपन्थी विचारधाराका वामपन्थी सगंठन अखिल नेपाल विद्यार्थी संगठनमा सक्रिय सदस्य पनि भई सकेका थिए ।

नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठन :
मुलुक भरका शिक्षकहरुको साझा संस्थाको रुपमा राष्ट्रिय शिक्षक संङगठनको स्थापना गर्न खपाङ्गी सक्रिय थिए । वि.सं. २०३६ सालमा नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठनको स्थापना गर्दै त्यस संस्थाको केन्द्रीय समितिको संस्थापक सदस्यमा चयन हुनु  भयो । त्यस पछि जनमत सङग्रहको (२०३६) समयमा रामेछाप र दोलखा जिल्लामा अध्यापनरत शिक्षकहरु लाई सङगठित गर्दै बहुदलीय व्यवस्थाको पक्षमा प्रचार गर्दै हिड्नु भयो । यसै अवधिमा खपाङ्गी लोकप्रिय वामपन्थी नेता भइ सक्नु भएको थियो । तत्कालीन सरकार र राज्य उनि संग अत्यन्त आक्रोशित थियो । बिना कुनै अपराध र आधारमा उनलाई विद्यायलयको परिसरबाट हतकडी लगाएर गिरफ्तार गरियो । लगभग १४ महिना सम्म जेलमा अत्यन्त कष्टपूर्ण र अपमान जनक जीवन बिताउनु भयो ।


आम निर्वाचन (२०४३)
जेलको कष्टमय जीवन पश्चात वि.सं. २०४३ सालमा राष्ट्रिय पंचायत का लागि सम्पन्न भएको आमनिर्वाचनमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माले) को तर्फ वाट खपाङ्गी उम्मेदवार हुनु भयो । पंचायती निर्वाचनमा उम्मेदवार लाई जिताउन तथा हराउनका लागि राज्यका प्रशासनिक अंग नै संलग्न हुने गरेको थियो । त्यस बेला खपाङ्गी राज्यको आखाँको कसिंगर थिए । उनी उक्त निर्वाचनमा पराजित हुन भयो । तत्पश्चात उनि फर्केर विद्यालय जानु भएन । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी को सक्रिय कार्यकर्ता भएर पार्टी संगठन विस्तार तथा वामपन्थी बिचारधाराको प्रचारमा लाग्नु भयो । उहाँको राजनीतिक जीवनको कथा यसरी नै शुरु भएको तथा विकसित भएको देखिन्छ ।

राजनीतिक दलमा जातीय विभेद :
नेपाली जनताले वि.सं. २००७ सालमा प्रजातन्त्रको प्राप्तीको लागि राणाहरुको एकतन्त्री शासन बाट मुक्ति पाउन सशस्त्र क्रान्ती गरेका थिए । सो क्रान्तीमा अनगनित आदिवासी जनजातीका कर्मठ कायकर्ताको रगत बगेको थियो । वि.सं. २००७ सालमा प्रजातन्त्र प्राप्त भए पछि सक्तामा आफ्नो वर्चस्व कायम राख्न तथा एकाधिकार स्थापित गर्न क्षेत्री तथा वाहुनहरुको बीच हानथाप शुरु भएको देखिन्छ । जे सुकै कारण तर्क तथा व्याख्या गरेता पनि क्षेत्री राजाले आफ्नो सक्ता सुरक्षित राख्न बाहुनले नेतृत्व गरेको बुहदलिय प्रजातन्त्रलाई समाप्त पार्न सफल भए । तत्पश्चात एक दलिय पंचायत व्यवस्थ लागु गरे । जुन २०६४ सालको जनआन्दोलन बाट समाप्त हुन गयो ।

नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माले)
नेपालमा विद्यमान वर्गिय विभेद र शोषणलाई जडै देखि समाप्त पार्न वि.सं. २००६ सालमा ५ जना नेवार समुदायका सदस्यहरुले मिलेर नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना गरेका थिए । स्थापनाको २ वर्ष पछि २००८ साल असोज महिनामा कलकत्तामा सम्पन्न भएको नेकपाको पहिलो सम्मेलन मा १४ सदस्यीय केन्द्रिय समीति गठन भयो । त्यसमा ५० प्रतिशत बाहुन, २१ प्रतिशत क्षत्री ठकुरी, १४ प्रतिशत नेवारको ७.१४ प्रतिशत मुसलमानको सहभागिता थियो । वि.सं. २०१० सालमा सम्पन्न दोश्रो महाधिवेशनमा ४७.०५ प्रतिशत बाहुन, २३.५२ प्रतिशत क्षत्री ठकुरी २३.५२ प्रतिशत नेवार ५.८८ प्रतिशत मुसलमान समावेश थिए । वि.स.. २०१४ सालको महाधिवेशनमा २९.४१ प्रतिशत वाहुन ४१.१७ प्रतिशत क्षत्री ठकुरी २३.५२ प्रतिशत नेवार र ५.८८ प्रतिशत मुसलमान थिए ।
क्रमश..........
(स्मृतिग्रन्थ प्रकाशनका लागी प्राप्त लेख लेखककै अनुरोधमा छापीएको - राज्यसत्ता , ८२ बर्षे लेखक मास्टर मित्रसेन थापा मगर प्रतिष्ठानका अध्यक्ष तथा राजनीतिक बिश्लेशक हुनुहुन्छ )।

Last Updated on Wednesday, 11 July 2018 08:35

Hits: 2352

गोरे बहादुर खपाङ्गी बहुयामिक व्यक्तित्व थिए !

त्रिलोक सिंह थापा मगर

गतअंकको बांकी अंश ...................
Image may contain: Chet Bahadur Ale, text

यी सवै अधिवेशनको केन्द्रीय समिति (पोलिट ब्यूरो) मा जनजातीको पहुँच शून्य वा न्यून रहेको देखियो । गत २०७५ सालको जेठ ३ गते पछि गठित ने.का.प.को केन्द्रिंय समितिमा वाहुन ३३.१० प्रतिशत, क्षत्री ठकुरी १५.४१ प्रतिशत नेवार ३.८५ प्रतिशत आदिवासी जनजाति १२.६१ प्रतिशत को सहभागिता देखिन्छ । विगतको ६० वर्षको अन्तरालमा ने.का.प.को केन्द्रीय समितिमा जनजातिको संलग्नता देखियो । त्यो पनि वास्तवमा माओवादी पार्टी संगको एकीकरण भए पछि को परिमाण हो जस्तो लाग्छ ।

ने.क.पा.मा खस आर्य:
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माले) को केन्द्रीय समितिमा खस आर्य वाहुन क्षेत्रीको वाहुल्यता र एकाधिकार देखिन्छ । यसै क्रममा ३५ देखि  ४० प्रतिशत जनसंख्इा भएको आदिवासी जनजाती दलित समुदायको केन्द्रीय समितिमा उपस्थिती न्यून रहेको देखियो । नेपाल कम्पयुनिष्ट पार्टी (माले) लाई समावेशी र सर्वहाराको पार्टी बनाउन का लागि पार्टीका नेताहरु लाई खपाङ्गीले त्यस बेला केही सुझाव पेश गरेका थिए । “मैले पंचायत को उत्तरार्थमा भन्न थालेका थिएँ कि गैरतागाधारी पार्टी कार्यकार्ता लाई प्रत्येक जाति वाट १/१ जनालाई ने.क.पा. (माले) को केन्द्रीय समितिमा राखेमा पार्टीको गति द्रुत हुदै जाने छ, यो कुरा बाहुनको नेतृत्वमा रहको ने.का.प. (माले) लाई पचेको रहेन छ” । (राष्ट्रियभेला २२ पौष २०६९) त्यस वेला खपाङ्गी को उक्त सुझाव लाई साम्प्रदायिक विचार हो भनेर मान्यन्त्मा दिएनन् ।

ऐतिहासिक विभेद :
नेपालमा जन वर्गिय अन्र्तरविरोध होइन जातीय अन्तरविरोध देखियो । वर्ग संघर्ष भन्दा पनि जातीय संघर्ष र जातीय प्रतिस्पर्धाले जडोगाडेको देखियो । उदाहरणका लागि नेपालको प्रथम मुलुकी ऐन लाई लिन सकिन्छ । सौ ऐनले बाहुन लाई चोखो, उच, ज्ञान, गुणीजात ऋषी मुनिका सन्तान भनेर प्रमाणित गरेको रहेछ । सो ऐन अनुसार “एउटै किसिमको अपराधमा मतवालीको टाउको काट्नु र बाहुन जातको कपाल काटे मात्र पुग्दछ” भनेर व्यवस्था गरेको रहेछ । यस प्रकार नेपालमा जातीय विभेद, उत्पीडन, पक्षपातपूर्ण नीति, एवं जातीय शोषणका कतिपय आधार हरु राज्यसक्ताले नै सिर्जना गरेको तथ्य देखियो ।


राष्ट्रिय जनमुक्ति मोर्चा:
उच्च जातिविाद र खस आर्य ब्राम्हणको अहङकरवाद, एव राज्य सक्ताको हरेक निकायमा उनिहरुको प्रभूत्व लाई जडै दखि निर्मुल पार्नका लागि उत्पीडित आदिवासी जनजातिलाई संगठित, एकत्रित, एकबद्धता तथा परिचालन गर्न गराउन आवश्यक छ भनेर खपाङ्खी निष्कर्शमा पुगेका थिए । सदियौ देखि निदाएका आदिवासी जनजाती समाजमा उन्मुक्तीको बिचारधारा प्रवाहित गर्न, जागरुक बनाउन, आफ्नो मौलिक हक, हित र अधिकार प्रति सचेत हुन, आफ्नो गुमेका राज्य लाई पुनः प्राप्त गर्न संगठित प्रयासको आवश्यकता रहेको निक्यौलमा पुगे । फलस्वरुप जातीय पहिचान तथा जातीय मुक्तिको मुद्धालाई सशक्त ढंगले अघि बढाउनका लागि राजैतिक ढंगबाट संघर्ष गर्न २०४७ सालमा नेपाल राष्ट्रिय जन मुक्ति मोर्चा गठन गरे ।

नेपालमा वर्ग संघर्ष होइन जातीय संघर्ष छ भनेर जातीय मुक्तिको लागि समाजवादको अवधारणमा निम्न लिखित मुद्धाहरु सो मोर्चाले अघि सारे ।
(क) संघीय सरकार तथा स्थानीय स्वशासन
(ख) जातीय जन संख्याको आधार सामुनुपातीक प्रतिनिधित्व ।
(ग) धार्मिक, भाषिक, तथा सास्कृतिक समानता तथा राज्यको हरेक निकायहरुमा आरक्षणको व्यवस्था ।
(घ) शिक्षामा विशेष छात्रवृत्तिको व्यवस्था ।
(ङ) जाति, धर्म, संस्कृति, भाषा, इतिहास र भुगोलको आधारमा पहिचान गरि प्रदेशको निर्माण गर्ने ।
(च) श्रोत साधन, उत्पादनका साथै अवसरमा(opporuntiy) पनि समानुपातिक  वितरणको व्यवस्था मिलाउनु पर्ने ।

आदिवासी जनजाति संघ र संगठन :
गोरे बहादुर खपाङ्गी मगरको सामाजिक एंव राजनैतिक गतिविधीको आदिवासी जनजाती समुदायमा परोक्ष र प्रत्यक्ष रुपमा प्रभाव पर्न थालेको थियो । वास्तवमा “खुकुरीको चोट आचानो लाई थाहा हुन्छ”। त्यसैका लागि वि.सं. २०४४ सालमा “सर्वजातीय अधिकार मंच” “नेपाल जातीय महासंघ २०४६”, उत्पीडित “जातीय उत्थान मंच २०४६”, “नेपाल सदभावना पार्टी २०४७” “ नेपाल जनजाती पार्टी २०४७” “लिम्बुवान मुक्ति मोर्चा २०४७, नेपाल मगोल किरात अर्गनाइजेशन २०४७ आदि जनजाती सम्बन्धीत राजनैतिक दलहरु स्थापना भएको पाइन्छ ।
राष्ट्रिय जन मुक्ति पार्टी:
गोरे बहादुर खपाङ्गी मगरको पहलमा नेपाल राष्ट्रिय जन मुक्ति मोर्चा तथा नेपाल राष्ट्रिय जनजाति पार्टी माघ ६ गते २०४८ सालमा एकीकृत भई राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीको नाममा स्थापना भयो । वास्तवमा जातीय पहिचानको मुद्धा सशक्त ढंगले उठाउन रा.ज.मु.पा. पहिलो पार्टीको रुपमा देखा परेको ।

यस पार्टीले :–

क) दार्शनिक, सैद्धान्तिक तथा वैचारिक रुपमा जातीय विभेद हटाउन तथा जातीय मुक्ति हासिल गर्न आफ्नो मूल उदेश्य, लक्ष्य र सिद्धान्त प्रतिपादित  गर्यो ।
ख) जन जातिमा अज्ञानता, गरीबी, पछौटेपन र अशिक्षाका कारण एकात्मक जातीय शासन भएको हुदाँ सो को विरुद्ध संघर्ष गर्नै कार्यनीति निर्धारीत ।
ग) सत्ताको विकेन्द्रीकरणको सिद्धान्तमा आधारित संधात्मक शासनको आधारमा समावेशी प्रतिनिधीत्व हुने शासन व्यवस्थको नीति निर्धारण  गर्यो ।
घ) नेपाल मूलतः बहुजातीय, बहुभाषिक बुहुधार्मिक तथा बहुसास्कृतिक मुलुक भएकोले सबै समुदाय जातजातिको हित संरक्षण एव र्सवधनको पक्षमा पहल गर्न नीति अपनाइयो ।

उपरोक्त सन्र्दभमा हेर्दा गोरे बहादुर खपाङ्गी मगर तथा एम.एस.थापा मगर सस्थापक सदस्य रहेको राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टी उपेक्षित एंव शोषित समुदायको पक्षमा वकालत गर्ने तथा एकल जातीय अधिपत्य र एकाधिकार हरुको विरुद्ध संघर्ष गर्ने पार्टीको रुपमा उदाएको देखियो । प्राध्यापक हरेनले आफ्नो कार्य कार्यपत्रमा यसरी उल्लेख गरका छन् :

" To establish decentralized federal government with politics of proportional representation in parliamentary seat as well as educational and professional opportunities"


वि.सं. २०५६ को आमनिर्वाचन:
 वि.स. २०५६ मा सम्पन्न भएको आम निर्वाचनमा खपाङ्गीले पाल्पा क्षेत्र नम्वर २वाट उमेदवारी दिनु भयो । झन्डै ६५ देखि ७४ प्रतिशत मगरहरुको बसोबास गरेका क्षेत्र भएता पनि उक्त चुनाव मा सोचे र आशा गरेको मत प्राप्त गर्न सक्नु भएन । उनको उम्मेदवारी को विरुद्ध सबै राजनितिक पार्टी एक ठाउँमा उभिएका थिए । मगर जनजातिको निद्रा अझ पनि बियूँझको थिएन । चुनावमा धेरै प्रकारको स्टेट्रजी हुन्छ ( शाम दाम दण्ड भेद) सो वाट खपाङ्गी अनभिज्ञ थिए । फलस्वरुप उहाँ र उहाँका पार्टीका उम्मेदवारहरु  अधिराज्यको कुनै ठाँउ मा जित्न सकेनन् । तै पनि कुल ९२,५६७ भन्दा बढी मत उहाँको पार्टीले प्राप्त गरेको थियो । अर्थात कुल मत संख्या को १ प्रतिशत मत राष्ट्रिय जनमुक्ती पार्टीले प्राप्त गरेको थियो । वि.सं.२००६ सालमा जन्मेको नेपाल कम्युनिष्ट पार्ठी र २०४८ सलामा स्थापना भएको राष्ट्रिय जन मुक्ति पाटीको तुलना गर्ने हो भने आम–निर्वाचनको परिमाण आशाजनक नै देखियो ।

महिला, बालबालिका, समाज कल्याण मन्त्री (वि.सं. २०५९)
पूर्व राजा ज्ञानेन्द्रले मुलुकमा  क) आमनिर्वाचन गराउन, ख) शान्ती सुरक्षा बहाल गर्न, ग) मुलुकको आर्थिक स्थिती ठीक पार्न आदि शर्तहरुमा साथ लोकेन्द्र बहादुर चन्दको अध्यक्षतामा मत्री परिषद गठन गरेका थिए । सो भन्दा अघि केही कम्यूनिष्ट नेताले मन्त्रि परिषदमा प्रवेश गर्न प्रयास गरेको सुनियो को थियो । खपाङ्गी लाई महिला, वालवालिका तथा समाज कल्याण मन्त्री बनाइयो । आफ्नो मन्त्री कालमा आदिवासी जनजातिको कल्याणका कतिपय कार्य गर्नु भयो । त्यस मध्ये चार देखि सात कक्षा सम्म सस्कृति विषय आनिवार्य पढ्नु पर्दा आदिवासी जनजातिका विद्यार्थीलाई राम्रा अंक प्राप्त हुदैन थियो । धेरै जसो आदिवासी जनजातीका विद्यार्थीहरु उच्च शिक्षा पढ्न बाट वन्चित हुने गरेका थिए । खपाङ्गीको प्रयासमा अनिवार्य संस्कृत विषय लाई विद्यालयवाट हटाइयो । यस वाट आदिवासी जनजातिका विद्यार्थीहरुलाई ठूलो राहत प्राप्त भयो  त्यस्तै सरकारी संचार माध्यमवाट आदिवासी जनजातीको आफ्नो मातृ भाषामा समाचार प्रसार गर्न तथा प्रकाशन व्यवस्था मिलाइयो । यसवाट आदिवासी जनजातीको मातृ भाषाको सरंक्षण गर्न धेरै सहयोग प्राप्त भयो । गैर सरकारी संचार माध्यमले पनि आदिवासीका मातृ भाषामा कार्यक्रम संचालन गर्न प्रतिस्पर्धा गरेको देखिन्छ । सरकारी पाठशालामा मातृ भाषामा पढाउने अभियान लाई खपाङ्गीले निकै प्रोत्साहित गरेको पाइयो । यस्तै कतिपय कार्यहरुमा पनि मन्त्रीको रुपमा खपाङ्गीको  योगदान अविष्मरणीय रहेको छ ।

दशैको टिका:
जुन निकाय अथवा प्रणालीमा (System)  व्यक्ति संलग्न हुन्छ त्यस निकायको परम्परा नियम पालन गर्नु पर्नै सामान्य चलन र धारणा हो । तै पनि दंशैको अवसरमा पुर्व राजाको हात बाट टिका ग्रहण गरेकोमा संचार माध्यम तथा उनको विरोधीहरुमा खपाङ्गी ज्यादै आलोचित भए ।

क्रमश..........
(८२ बर्षे लेखक मास्टर मित्रसेन थापा मगर प्रतिष्ठानका अध्यक्ष तथा राजनीतिक बिश्लेशक हुनुहुन्छ )।
गतअंकको लेख > http://www.rajyasatta.com/analysis/12866-2018-07-07-06-07-19

 

Last Updated on Wednesday, 11 July 2018 08:41

Hits: 1321

चीनले राजनीतिक विकासमा नाटकीय परिवर्तन गरेको देखिन्छ !

त्रिलोक सिंह थापा मगर

सन् १९४९ देखि सन् १९७८ सम्म जनवादी गणतन्त्र चीनमा केन्द्रित आर्थिक प्रणाली थियो । सम्पूर्ण आर्थिक व्यवस्था राज्य बाट संचालन हुने व्यवस्था थियो भनेर विज्ञ हरुको भनाइ छ । माओ को अवसान पछि चीनमा बजारमुखी मिस्रित अर्थ व्यवस्थाको सुरुवात भयोको पाइन्छ । सन् १९७८ देखि आर्थिक उदारीकरणले गर्दा सामजिक, आर्थिक , राजनीतिक विकासमा चीनले नाटकीय परिवर्तन हासिल गरेको देखिन्छ ।

 


राज्य स्तरमा पुँजीवाद र जनस्तरमा निजीकरणको (state capitalism and private sector ) मिस्रित अर्थ व्यवस्था (mixed economy )तथा समन्वयबाट चीनको आर्थिक सरचनामा तीव्र गतिले विकास भयोको हो भनेर विज्ञहरुको निस्कर्ष र भनाइ छ । यसरि चीन को आर्थिक व्यस्था बजार मुखी र निजी ब्यापार माथि आश्रीत छ भनेर अनुमान गरिन्छ । निजि व्यापार र राज्य ले संचालन गरे को ठुलो ठुलो उद्योग बीच सहकार्य र समन्वय बाट बिस्वको उदीयमान र अग्रणी अर्थ व्यवस्थातिर तीव्र गतिले चीन अघि बढी रहे को छ ।
जनवादी गणतन्त्र चीन निकट भविस्यमा बिस्वको सब भन्दा बढी सक्तिशालि अर्थ व्यवस्था हुने मुलुकको रुपमा उभिने छ भनेर अनुमान गरियीको छ । अत दान अनुदान ऋण सहुलियत धन आदि लिनु वा माग्नु भन्दा पनि नेपालले चीन बाट आर्थिक विकासको प्रविधि र रणनीति(Development technique and strategy ) सिखुनु पर्ने हो ।
दान ,अनुदान ,सहुलियत ऋण ,धन र ऋण आदि त चीन सरकार बाट बिगतका वर्षो देखि नेपालले प्राप्त गर्दै आइ रहेको छ /कठिन समय मा सहयोग र उपहार नेपाल ले सजिलै संग प्राप्त गर्दै गरे को छ । नेपाल लाइ आफ्नो खुट्टामा खडा हुन र आत्मनिर्भर बनाउनका लागि इट्टा कारखाना ,जुता कारखाना , पेपर मिल र कपडा कारखाना आदि चीन सरकार ले स्थापना गरेकै थियो । हाम्रा बरिस्ठ राज्यनेताहरुले उदारीकरण को नाममा जम्मै बेचेर हजम गरेको सर्विदितनै छ । अझ खान पुगे को छैन जस्तो छ ।

जे होस् गत असार ५ गते २०७५ देखि चीनको भ्रमणमा रहेका प्रधान मन्त्रि के पी शर्मा ओली को जनवादी गणतन्त्र चीन का रास्ट्रपति सी जिन पिङ् ,प्रधान मन्त्रि ली खाछियंग र राष्ट्रिय जन कांग्रेस का स्थायी समिति का अध्य्क्ष ली झ्याँग्सू संगको भेट घाट र दुइ पक्षिय वार्ता भयै लगतै १० वटा समझ दारीपत्र ४ वटा लेटर अफ एस्चैंगे (letter of exchange )तथा रेलवे कनकतिविटीका लागि समजदारी पत्रमा दुवै मुलुकका प्रतिनिधिहरुको हस्ताक्षर भयो को छ । प्रधान मन्त्रि के पी शर्मा ओलीको कुटनीति सफल नै भयो को छ । यसरीछिमेकि मुलुक चीन सरकारको बिश्वाश प्राप्त गर्न पनि एक प्रकारको ठुलो कुटनीति उपलब्धि नै मान्न सकिन्छ ।
२१ जुन २०१८ अर्थात् आसर ७ गते २०७५ मा नेपाल र जनवादी गणतन्त्र चीन द्वारा जारी गरियो को संउक्तबिज्ञप्ति अनुसार बहुआयामिक क्नेतिविटी बढाउन, बन्दरगाह , रेलमार्ग , हवाई मार्ग , र संचार को सम्बद्ध विस्तार गर्न दुवै पक्ष सहमत भयो कोछन ।

यसो को अर्थ उतर बाट पनि अब हामी लाइ आवस्यक पर्ने माल सामान आयात गर्ने द्दोखा ( door open )खुल्न गयो को छ । दुवै छिमेके बाट पारवहनको सुबिधा प्राप्त हुने छ । उतर र दखिन दुवै पटी दुवै तिर पारवहन विस्तार हुने छ । अब नाका बन्दिको ब्रह्मास्त्र चल्यो भने सजिलै संग निसस्त्र गर्न सकिन्छ ।
भारत को प्रधान मन्त्रि मोदी र चीनको रास्ट्रपति सी जिन पिङ् दुवैले काठमाडौँ सम्म रेल पुराई दिने वाचा गरे का छन् । ढिलो र चाँड रेल काठमाडौँ सम्म आइ पुग्छ । दुवै मुलुक को माल गाडीरेल मा दुवै मुलुक को बिभिन् माल समान नेपाल मा आयात हुन्छ  । नेपली ले रोजेर मल समान किन पाइने छ ।
यसरी हेर्दा हिजो सम्म नेपालआवस्यक माल समान को आयात का लागी पुर्णरुपमा भारतमाथी निरर्भर थियो । अब सो निर्भरता घट्ने छ , आवस्यक माल समान का आयात गर्न अब चीन माथि निर्भरता बढने छ । नेपाल को निर्भरता एउटा मुलुक बाट अर्को मुलुकमा सर्ने छ । यस प्रक्रिया बाट नेपालको स्मर्धी र सुखी नेपालको निर्माण गर्न के सहयोग मिल्ने छ ? एक प्रशन छ ?
 
तसर्थ जब सम्म दुवै मुलुकको माल गाडीरेलमा नेपालको आफ्नो उत्पादन(production )अर्थात् मेडइन नेपाल को छाप भयोको माल समान निर्यात(export ) गर्न सकिदैन तब सम्म सुखी र स्मर्धी को सपना साकार हुदैन । त्यसको लागि राजनीतिक दार्शनिकको भ्रम ,बाट मुक्त हुनु पर्छ/पपुलिस्ट सपना कोस्थान मा यथार्थवादी सोच हुनु पर्छ ।

हाल लाई सान साना योजनाको मध्यम बाट ( micro level project ) राष्ट्रिय उत्पादन (national production )लाइ अघि बढाउनु पर्छ  । मुख्यत कृषिमा सघन कृषि कार्क्रम(integrated agricultural based production )लाइ संचालन गर्नु पर्दछ । उदाहरणा क लागि
सात नम्बर को प्रदेश मा सघन जैविक तरकारी(organic vegetable )उत्पादन गरेर भारत कोराजधानी दिल्ली(Delhi )को बजार मा निर्यात गर्न सकिन्छ / दिल्ली शहरको जनसंख्या नेपाल को कुल जनसंख्या भन्दा पनि बढी छ । त्यहाँ जैविक तरकारी मांग अत्यधिक छ ।
गण्डकी क्षेत्र मा मगर गुरुङ ले बुनाई गर्ने राद्ही पाखी लाई प्रोशिधित गरेर चीन को तिब्बतप्रदेश मा निर्यात गर्न सकिन्छ । फल फूल मह (Honey )वैज्ञानिक रुप मा उत्पादन गरे को मा चीन भारत र त्योस्रो मुलुक समेत मा निर्यात गर्न सकिन्छ ।
दुइ नम्बर प्रदेश मा माछा उत्पादन मा विर्धी (increase ) गरेकोमा भारतको कलकता बजार मा निर्यात गर्न सकिन्छ । एक नम्बर प्रदेश को चिया चिरयतो अदुवा जडी बुटी र अन्य किर्शी आधारित बिबिध उत्पादन हरु भारत चीन र अन्य विदेश मा निर्यात गर्न सकिन्छ । अब निर्यात गर्न सजिलो हुने छ कारण कनेकतटीवितीले नया अवसर प्रदान गर्द छ र गर्ने छ ।
नेपाली उत्पादन हरुमा कुनै किसिम को बनावटीपन हुनु हुदैन । सरकार को सम्बधित निकाय ले निरन्तर मुल्याकन( monitoring) गर्नु पर्छ/गुण स्तर मा ( quality control mechanism )सरकार को ध्यान र नियन्त्र हुनु पर्छ ।
त्यसको लागि सरकारको सम्बन्धित बिभाग ले कृषि उत्पादन बारे वैज्ञानिक तालिम ,मल जल , बिउ बिजन र सहुलियत ऋण अनुदान आदि को व्यवस्था सुपरिवैछन तथा उत्पादन को इन्स्योरंस आदि को व्यवस्था गर्नु पर्छ । यस्तो संयन्त्र स्थापित गर्नु पर्छ जसमा उत्पादनको पुरा पुरा आर्थिक लाभ किसानले प्राप्त गर्न सकोस । किसान को उत्पादन दलाली को हातमा नपरोस । अनि किसान उत्साहित हुन्छ ।
कृषि मा आधारित (aggro based industry )उद्योग स्थापना गर्नु आवस्यक छ  तर के गर्ने ? छापा अनुसार एक नम्बर प्रदेश मा ५ लाख टन भन्दा बढी दुध उत्पादन भयो तर बजार छैन ?२ नम्बेर प्रदेश मा उखु किसान को चिनी मिल ले दिनु पर्ने रकम भुक्तानी भयो को छैन । जनक पुर् मा आप बिक्रि नभयेर कुहियै को छ , बजार छैन  कतै अदुवा सुख्दै छ भने कतै चिया को बजार छैन । कतै माछा बिक्रि न भयेर मर्दै छ । यो सब को व्यस्थापन कसले गर्ने ? सरकार र सब्धित निकाय कता छन् ?यसरि कसरि सुखी नेपाल र स्मिर्धि नेपाल हुने हो ? माल गाडी बाट?

तै पनि नेपाल को जल जमिन जंगल तथा पर्यटन को समुचित विकास सदुपयोग उचित परिचालन ,तथा वैज्ञानिक आधारमा उत्पादन हुनु पर्छ । सो भयो को खण्डमा भारतीय र चीनको मालगाडी मा राखेर उनि हरु को देशमा नेपाली उत्पादन ( made in Nepal )सजिलै सित् सो निर्यात गर्न मिल्छ ।
भारत को माल सामान चीन लाई र चीन को उत्पादन भारत लाई निर्यात मात्र गर्ने हो भने नेपाल लाइ कति कमिशन प्राप्त हुने छ ? यस बाट नेपाल को स्मिर्धि र सुखी नेपाल को सपना कसरि साकार हुने हो ?यो मुख्य प्रश्न हो ? सुखी र स्मिर्धि नेपाल को सपना पुरा गर्ने हो भने चीन जस्तै सम्पूर्ण प्रयास र प्रयत्न गर्न युद्ध स्तर मा काम कारवाही हुनु पर्छ,आत्म निर्भरता को बाटो मा हिनु पर्छ ।

(लेखक: मास्टरमित्रसेन थापा मगर प्रतिष्ठानका अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।)

Last Updated on Monday, 25 June 2018 08:21

Hits: 193

 हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - ज्ञान बहादुर गाहा मगर