A+ A A-

नेपालमा बढिरहेको जातीय ध्रुवीकरणको समाजशास्त्रीय पाटो


 डा.कृष्ण भट्टचन , समाजशास्त्री
सन् १९९० को दशकबाट पहिचानको राजनीति विश्वभर फैलिएको हो ।  नेपालको सन्दर्भमा बाहुनवादीहरुले र पश्चिमाहरुको हकमा उपनिवेशवादीहरुले शोषण दमन गरेको हुनाले लोकतन्त्र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता अनि अधिकार र मुक्ति आन्दोलन संगै पहिचानको मुद्धा जोडदार रुपमा आएको हो र यसको आधार शदीयौं देखिको विभेद नै हो । नेपालमा पहिचानको मुद्धा त्यसरी नै अगाडि बढेको देखिन्छ ।


 बहुदलीय व्यवस्था पछि नेपाललाई जातजाति, भाषाभाषी र संस्कृति क्षेत्र र लैंगिक हिसाबले बहुलताको समाज हो भन्ने स्वीकार गरियो । नेपालमा विभिन्न जातजाति र आदिवासी जनजातिका साथै विभिन्न धार्मिक समुहहरु माथि जातकै आधारमा  सदियौ देखि दमन उत्पीडन गरिएकोले मुक्तिको कुरा नेपालमा सशक्त रुपमा आएको हो । यो मुद्धालाई राजनीतिक दलहरुले ठीक तरिकाले सम्वोधन नगरेकोले र पहिचानको मुद्दालाई जातीय राज्यको रुपमा मात्र हेरिएकोले संविधानसभामा बाहुन क्षेत्री नेताहरु एकातिर र  जनजातिहरु अर्को तिर  ध्रुवीकृत हुन पुगे ।

पहिचानको राजनीति र जातीय युद्ध
 सन् २००२ को तथ्यांक हेर्दा ८० भन्दा बढी मुलुकमा हिंसात्मक र अहिंसात्मक द्वन्द्व भएको छ । आत्मनिर्णयको अधिकार र स्वायत्ततालाई इन्कार गरिएको कारण नै ती मुलुकमा द्वन्द्व उत्पन्न भएका हुन् । त्यस मध्ये पनि दर्जनौ मुलुकमा आदिवासी जनजातिको आत्मनिर्णयको अधिकारलाई इन्कार गरिदा आदिवासी र गैर आदिवासीबीचमा हिंसात्मक र अहिंसात्मक द्वन्द्व पनि भएका छन् । पहिचानको राजनीति र जातीय द्वन्द्व आदिवासीस“ग बढी सम्वन्धित छ । तर गैर आदिवासीहरुको पनि आत्मनिर्णयका विभिन्न पाटो हुन्छ । त्यसलाई इन्कार गरिएको कारणले गर्दा द्वन्द्व भएको छ ।
समाजशास्त्रीय र सामाजिक विज्ञानको आधारले हेर्ने  हो भने जहां सांचो अर्थमा स्वायत्तता दिइन्छ । स्वायत्ततालाई सत्ता पक्ष वा राज्य पक्षले स्वीकार गरेर त्यसलाई आत्मसात गरि कार्यान्वयन गर्दछ । त्यसबाट सशस्त्र र निशस्त्र दुवै प्रकारका द्वन्द्वहरु कि त अन्त्य नै हुन्छ कि न्युनिकरण भएरै जान्छ । त्यो कुरा विश्व समुदायले आदिवासी जनजातिको सन्दर्भमा सन् २००७ सेप्टेम्वर १३ मा स्वीकार गरिसकेको छ । नेपाल लगायत १४४ मुलुकले त्यसको पक्षमा मत खसालेको छन् । त्यस अन्तर्गत स्वायत्तता र स्वशासनको अधिकार र सुनिश्चितता मानवअधिकार अन्तर्गत हेरिएको छ ।
 आत्मनिर्णयको अधिकार सिद्धान्तत विखण्डनको लागि प्रयोग हुन पनि सक्छ । जातीय द्वन्द्व हुतु र तुत्सीकोबीचमा भएको थियो । केही मुलुकमा त्यस्तो भएको छ । जातीय द्वन्द्वको मुख्य कारकतत्व जातीय विभेद नै हो । अमेरिका जस्तो सम्पन्न मुलुकमा काला र गोराबीच विभेद अद्यापि कायम छ । दक्षिण अफ्रिकामा काला र गोराबीचको विभेद छ, तर त्यो आदिवासी र गैर आदिवासी बीच मात्र नभएर कुनै गैर आदिवासी र गैरआदिवासीकै बीचमा त कुनै आदिवासी र गैर आदिवासीको बीचमा पनि छ ।  अमेरिकामै लाखौ लाख काला जातिलाई मारेर गोराहरुले आफ्नो शासनसत्ता स्थापित गरेका हुन् ।
 अष्टेलियामा त्यस्तै भएको थियो ।  एसिया, अफ्रिका र लेटिन अमेरिकामा पनि त्यही गरिएको हो । जातीय युद्ध युगोस्लाभियामा पनि भएको थियो । त्यो युद्ध भाषा र धर्मको बीचमा भएको देखिन्छ । मुख्यत धर्म सस्कृति भनेको जातिसंग सम्वन्धित कुरा हो । श्रील“कामा तमिलले गरेको युद्ध पनि जातीय मुद्धासंग सम्वन्धित छ । भारतमा नागाहरुले विद्रोह गरिरहेका छन् । उनीहरुले भारत स्वतन्त्र हुनु भन्दा एक दिन अगाडि आफूहरु स्वतन्त्र भएको घोषणा गरेका थिए ।
नेपालमा अहिलेसम्म विकसित भएका घटनाले जातीय युद्ध तर्फ मुलुकलाई धकेल्ने हो कि भन्ने चिन्ता ब्यक्त गरिन थालेको छ । केही समय अगाडि थारुहरुको संग्राहलय जला“उदा सद्भाव कायम हुने, यता अखण्ड सुदुर पश्चिमको नारा लगांउदा सद्भाव कायम हुने, पहिचानको विरुद्ध सेतो कमिज लगाएर काठमाडौंमा सडकमा उत्रिदा सद्भाव कायम हुने तर संविधानसभाले बैधानिक रुपमा स्वीकार गरेको कुरालाई कार्यान्वयनका लागि संविधानसभामा दवाव दिनका लागि मानिसहरु सडकमा उत्रिदा सद्भाव विथोलिएको हुने भन्ने कुरा आफैमा जातीय पहिचान विरुद्धको कुरा हुन् ।
त्यसको प्रतिकारमा ग्वार्को र इमाडोलमा मानिसलाई उठाउ“दा  त्यो सद्भाव कायम भयो भन्नु तर्कसंङगत देखिन्न । यस्तो गरिदा जातीय सद्भाव झन् भत्किन्छ । माओवादी जनयुद्धमा १३ हजार मानिसहरु मरे भने यदि जातीय सद्भाव विथोलियो र युद्ध भयो भने एकै दिनमा त्यति नै मानिस नेपालमा मर्न सक्छ ।  त्यो कुरा मधेशी र पहाडिया बीचमा भारतीय अभिनेता ऋतिक रोषन काण्डमा पनि देखिएको छ । मधेशी र पहाडीया बीचमा र आदिवासी र गैर आदिवासी बीचमा द्वन्द्व हुदा बढी नोक्सान जसले सदियौ देखि अत्याचार गरेको छ उसले नै व्यहोर्नु पर्ने हुन्छ ।
अहिलेसम्म भएका सद्भाव ¥यालीहरुमा प्रमुख राजनीतिक दलका नेता, बाहुन क्षेत्री बुद्धिजिवीहरु र सञ्चारकर्मीहरु लगायतले सदियौसम्म सद्भाव कायम रहेको मुलुकमा अहिले सद्भाव विथोलियो भनेर चिन्ता गर्ने गरेका छन् । तर नेपालमा सदियौ देखि सद्भाव कायम थिएन । नेपालमा विभिन्न समाजशास्त्री र मानवशास्त्रीहरुले गरेको अध्ययन अनुसन्धानले पनि नेपालमा पहिले देखि नै द्वन्द्व रहेको देखा“उछ ।
६० को दशक तिर गरिएका अध्ययन अनुसन्धानले लिम्वु र बाहुनबीचमा द्वन्द्व कायम छ भन्ने लायन क्यापनलको किताव ‘सोयिसल चेन्ज इन नेपाल’ मा प्रष्ट उल्लेख गरेकाछन् । सार्की र बाहुन क्षेत्रीको बीचमा द्वन्द्व छ भन्ने कुरा क्यापलनकी श्रीमति इ क्यापलनले सुदुर पश्चिमको अध्ययन गरि तयार पारेको कृति ‘पिस एण्ड कलर’ भन्नेमा देखाइएको छ । त्यस्तै पहाडे र मधेशीको बीचमा द्वन्द्व छ भन्ने कुरा फेडिक गेजको ‘रिजनालिम एण्ड नेशनलिजम इन नेपाल’ मा प्रष्ट उल्लेख छ । त्यसैले ६० को दशकमा यस्तो द्वन्द्व रहेको नेपालमा सदियौ देखि सामाजिक सद्भाव कायम छ भन्ने कुरा राज्यसत्ता आफ्नो हातमा राखेर मानिसको मुख थुनेर  सबै ठिक छ भनिएको मात्र हो । मिडियाले पनि त्यही सन्देश फैलाइरहेकोले सद्भाव देखिएको मात्र हो । तर जुन दिन नबोल्ने मानिसहरु बोल्न थाल्छन् त्यस बेलामा उनीहरुको दुर्दशा सुरु हुन्छ ।

नेपालमा पहिचानको राजनीति
पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई भौगोलिक एकिकरण गर्नु पछाडिसम्म पनि नेपालमा पहिचानमा आधारित राज्य कायम थियो । उनले नेपाललाई एकिकरण गरे पछि त्यो पहिचान विलिन हुन पुग्यो । पहिचान गुम्ने मुख्य कारण युद्ध नै थियो । बन्दुकको कारणले पहिचान गुम्न पुग्यो । विश्वको अनुभव हेर्दा धेरै ठांउमा त्यस्तै नै भएको छ । पृथ्वीनारायण शाहले एकिकरण गर्नु पहिले लिम्बूहरुको छुट्टै राज्य थियो जसलाई पछि पनि स्वीकार गरियो । एकिकरण पछि पनि उनीहरुको संस्कृति र आफ्नो भूमि माथिको स्वामित्वमा नियन्त्रण गरि अनन्त कालसम्म कायम राख्ने र कसैले खोस्न नसक्ने भनेर त्यस बेलामा पृथ्वीनारायण शाहले सन्धी नै गरेका थिए ।
 एकिकरणको बेलामा लिम्बुहरुले प्रतिरोध गरेका थिए । पृथ्वीनारायण शाहसंग उनीहरुले घुंडा टेकेका थिएनन् । पृथ्वीनारायण शाहले जित्न पनि सकेनन् । त्यसैले  सन्धी गर्नु प¥यो ।  लिम्बुको पहिचानको राजनीति त त्यो बेला देखि नै उठेको थियो ।  पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौ उपत्यका कब्जा गरे पनि इन्द्रजात्रा जस्ता पर्व त उनले पनि मानिराखेका थिए । नेवार राज्यमा राजनीतिक हैसियत मात्र उनले खोजे तर नेवारको संस्कृति र पहिचान ध्वस्त पार्न चाहेनन् । नेवारहरुले पनि राज्य भन्दा स“स्कृति बचाउनका लागि बढी केन्द्रित बने  । गुठी अहिलेसम्म चलिरहनु त्यसैको नमूना हो ।
पहिचानको राजनीति चाहे पृथ्वीनारायण शाह होस या मल्ल र लिच्छविकाल होस् पञ्चायतकाल सबै समयमा प्रशासनिक र यातायातको पहुंचमा रहेका ठांउमा राज्यसत्ताले प्रभावित गरेकोले त्यहा“ पहिचानको मुद्धा अलि खुकुलो र विषाक्त बन्न पुग्यो । हिन्दू धर्म संस्कृति र बाहुन क्षेत्रीको संस्कृति त्यहां मिसाइदिएको छ । जो यातायात, सञ्चार र प्रशासनको पहुंचबाट टाढा रहे ती ठांउमा त अद्यापि ती कुरा छ ।
मुस्ताङमा मार्फालीहरुको आफ्नो स्वामित्व, यिनन्त्रण र अधिकारको कुरा उनीहरु आफैले गरिरहेकाछन् । शाह काल होस् वा बहुदलीय व्यवस्था वा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना पछि यी संयन्त्रले त्यहां काम गर्न नै सकेको छैन । उनीहरुले आफैले एउटा व्यवस्था खडा गरि काम गरिरहेका छन् । थारुहरुमा बडघर प्रथा कायम छ । त्यसले सबै निर्णय गरिरहेको छ । देशमा  शासन व्यवस्था फेरिदैमा उनीहरुलाई केही प्रभाव नै परेको छैन । काठमाडौंका नेवार त्यसबाट प्रभावित भए पनि उनीहरुको गुठीमा त्यसको कुनै प्रभाव परेको छैन ।  
नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक मुलुक भएपछि पहिचानलाई स्थापित गर्नुपर्छ  । अर्काको पहिचानलाई पनि मान्यता दिइनुपर्छ । त्यो पहिचानको आधारमा संघीय संरचना भएन भने त्यो नयां नेपाल हुन सक्दैन भन्ने कुरा जोडदार रुपमा आएको छ ।
सुपति गुरुङले पहिचानलाई अगाडि बढाउन खोज्दा कुनै समय फा“सी खानु प¥यो । लखन थापा मगरले विद्रोह नै गर्न पुगे  । नेवारहरुले पनि विभिन्न हिसाबले भाषिक आन्दोलन उठाएर विद्रोह गरिरहेका थिए । बौद्ध धर्मावलम्वीले पनि त्यस्तै विद्रोह गरिरहेका थिए । विहार ध्वस्त पार्न र धेरै बुद्धिष्टलाई त्यस बेला भारत तिर धपाइएको थियो । वि। सं। २००६ सालमा थारुहरुले राज्य पक्ष कडा रुपमा आउने महशुस गरेपछि थारु कल्याणकारी सभा गठन गरे  । सामाजिक स“स्थाको रुपमा त्यसले काम गर्न पुग्यो ।
 वि। सं। २००७ सालमा नेपाली कांग्रेसमा धेरै आदिवासी जनजातिहरु लागे । राणाशासन भर्खर अन्त्य भएको अवस्थामा जातीय पार्टी खोल्न अझ गाह्रो थियो । तर नारदमुनी थुलुङ लगायतले हतियार उठाउन पुगे । त्यसको पछाडि पहिचानको राजनीति नै हो । पञ्चायत कालमा राजा महेन्द्रको पालामा सेता मगुराली भनेर उनीहरु अगाडि आए । जनमत संग्रहको अवस्थामा पनि उनीहरुको केही उपस्थिति देखिन्थ्यो । तर राजनीतिक दलको स्थापना चाहि त्यस बेला हुन सकेन । त्यस समयमा खगेन्द्र जंग गुरुङ लगायतले प्रयास गरेका थिए ।
स्पष्ट प्रयास ०४७ सालको संविधान आए पछि आम निर्वाचनको घोषणा हुने बेलामा आदिवासी जनजातिका दलहरु स्थापना भएकाथिए । नेपाल मंगोल अर्गनाइजेसन, राष्ट्रिय जनजाति पार्र्टी, जन पार्टी र अर्को जनमुक्ति मोर्चा थियो । जनमुक्ति पार्टी प्रशासनिक संघीयतामा थियो । काजीमान कनदङवाको राष्ट्रिय जनजाति पार्टी अहिले माओावादीको झै १०(११ वटा पहिचान सहितको प्रदेशमा स्वायत्त इकाईको आधारलाई उठाएको थियो । निर्वाचन आयोगले त्यो पार्टीलाई त्यही रुपमा दर्ता नगरेर करीब १४ वटा शब्द फेर्न लगाएर अर्को पार्टी गठन गर्न भनिदियो । पहिचानको राजनीति गर्न पार्टी खोल्न नपाइने भनेर सर्वोच्च अदालतले पूर्वाग्रही फैसला नेशनल मंगोल अर्गनाइजेशनको विरुद्ध ग¥यो । मंगोल अर्गनाइजेशनले रिट दियो । मंगोल शब्द भएकोले त्यो जातीय भयो भन्ने कुरा उठ्यो । त्यस समयमा ४७ वटा मध्ये ४४ वटा पार्टी दर्ता थिए ।  
पछि माओवादीले १० बर्षे जनयुद्ध चलायो । करीब दुई बर्ष माओवादीको युद्ध पनि वर्गिय  थियो । वर्गीय युद्ध गरेर अगाडि बढ्न गाह्रो परे पछि जातीय सवाल जस्तै लिम्वुवान्, खुम्वुवान, तामसालिङ, मगरात, थारुहट, थारुवानका अवधारणालाई कार्यान्वयन गरेपछि राजनीतिक रुपमा स्थापित हुन सफल भयो माओवादी ।  पहिचानको मुद्धालाई राजनीतिक रुपमा स्थापित गर्नका लागि माओवादीको योगदान रहेको निश्चित हो । यता संविधानसभाको निर्वाचनमा नेवा राष्ट्रिय पार्टी भनेर संविधानसभामै उपस्थित भयो । तामसालिङ पार्टीले आफ्नो हैसियत पाउन सकेन । पार्टीको रुपमा दर्ता चाहि थियो । संघीय लिम्वुवान्, संघीय लोकतान्त्रिक मञ्च भनेर लिम्वुवानको मुद्धालाई उठाएर आइरहेको छ । दोस्रो पटक संविधानसभाको निर्वाचन हुने अवस्था रहयो भने प्रष्ट रुपमा मधेशीको जस्तै आदिवासी जनजातिको छुट्टै राजनीतिक दलहरु शसक्त रुपमा उपस्थिति हुने प्रष्ट देखिन्छ ।
संविधानसभा विघटन पछि समाज र राजनीति एक्कासि ध्रुवीकृत हुनु पछाडि धेरैले अव जातीय युद्ध हुने अडकल काटिरहेका छन् । तर जातीय युद्ध नेपालमा कसैले चाहेको छैन ।  जातीय युद्धको कारक बञ्चितिकरण हो भन्ने गरिन्छ । तर त्यसले मात्र जातीय युद्ध हुदैन । कसैले वर्गिय संघर्षको हिसावले व्याख्या गरेको छ । तर त्यो वर्ग सघर्षको हिसावले मात्र पनि हुदैन । धेरै जसो आन्दोलन र विद्रोहहरु अति र सहनै नसक्ने अवस्थामा मात्र विस्फोट हुने हो । त्यसरी विस्फोट हुनका लागि पनि सांगठनिक ढा“चा चाहिन्छ । त्यसमा जनताको सहभागिता चाहिन्छ । सबैलाई एक ठाउँमा ल्याउने साझा मुद्धा चाहिन्छ । सबै कुराले परिपक्क भैसके पछि नेतृत्व तहले निर्णय गरेर अगाडि बढे पछि मात्र युद्धको स्थिति आउ“छ  ।
युद्धको अवस्थामा आउनु अगाडि पनि एउटा पक्ष अगाडि बढेर हुने होइन । अन्यायमा पर्नेहरुले न्यायको लागि सडकमा उत्रिदा खेरी गोली हान्न थाल्यो र मानिस मारिन थाले भने मात्र सबैको मन छोएर राज्यसत्ता र शासकको विरुद्ध जनशक्ति प्रर्दशन गर्नुपर्छ भनेर उठ्यो भने मात्र त्यो संभव देखिन्छ । त्यो कुरा मध्य पूर्वमा पनि देखिसकिएको छ । साग बेच्ने मानिसलाई अनावश्यक बल प्रयोग गरेपछि त्यहां मात्र सत्ता ढलेन पूरै मध्य पूर्वमा एकपछि अर्को गरि सत्ता ढल्ने अवस्था सृजना भयो ।
नेपालमा विभेदका कारणले युद्ध हुन्छ भन्ने तर्क ग¥यो भने २४० बर्ष विभेद थियो । विगतमा विभेदका कारणले कुनै युद्ध भएको छैन । महिला माथि हजारौ बर्ष देखि विभेद छ । त्यही कारणले युद्ध त भएको छैन । युद्ध हुनका लागि दुई पक्षबीच धु्रवीकृत हुनुपर्छ । नेपालमा पहिले सबै विकेन्द्रित थियो अहिले सबै ध्रुवीकृत हुदै बाहुन क्षेत्री एकातिर, दलित मुश्लिम र जनजाति अर्को तिर भैरहेका छन् । त्यो ध्रवीकृत शक्ति पनि सडकमा उठ्ने राजनीतिक शक्ति भन्दा पनि प्रशासनिक संयन्त्र र प्रहरी जस्ता निकायमा बसेकाहरुसम्म पुगेको छ । सुदूर पश्चिमको आन्दोलनमा प्रशासन र प्रहरी जो सुदूर पश्चिमका थिए उनीहरु वर्दी लगाउंदासम्म प्रहरी अरु बेला भाटा लिएर थारुको विरुद्ध सडकमा उत्रिएको प्रष्ट देखियो ।
 नेपालको प्रशासनिक संरचना नै जातीय रुपमा ध्रवीकृत छ । कार्यपालिकाले केही काम ग¥यो वा न्याय पालिकाले केही निर्णय ग¥यो र व्यवस्थापिकाले कुनै नियम बनाए पनि एउटाले बाहुन क्षेत्रीलाई संरक्षण गर्ने अर्कोेले चाँही आदिवासी जनजाति र मधेशी दलितले मुक्तिको कुरा गर्ने अवस्था देखिसकेको छ । बौद्धिक जगतमा पनि ध्रुवीकरण बढेको छ । मिडिया पूरै विभाजित बनिरहेको छ । उत्कर्षमा त जेठ १४ को पूर्वसंध्यामा देखिसकिएको छ ।  नागरिक समाजमा त्यहि रोग देखिसकिएको छ । समाज छिटो धु्रवीकृत भैरहेको छ । उत्कर्ष जेठ १४ आउने एक दिन अगाडि मात्र संविधानसभामा देखियो ।
यस्तो संकेतले भोली शक्ति संरचनामा बाहुन क्षेत्रीको बाहुल्यता रहेकाले अधिनायकवादी शासन व्यवस्था आउन सक्छ भन्ने गरेपनि त्यो संभावना न्युन छ । किन भने सेनाको माध्यमबाट त्यो गर्न सकिन्न । किनकि सेनाको मनोवल अहिले गिरेको छ । नेपालको सेनाले विगतमा त्यस्तो गरेको छैन । राजनीतिमा बढी नै रुचि देखाउने पाकिस्तान र बंगलादेशको जस्तो नेपालको सेना होइन । त्यसकारण कुनै पनि अधिनायकवादीहरु टिक्न गाह्रो छ । त्यो संभावना छैन ।  
 आदिवासी जनजाति  मुश्लिम र दलितका आत्मनिर्णयको अधिकार स्वशासनको कुरा पहिल्यै आत्मसात गरेर सुनिश्चित गर्ने काम भएन । नत्र संविधानसभा भंग हुने नै थिएन ।  लडेर मात्र एउटाको हार अर्कोको जित हुने भएमा मात्र त्यो लागू हुन संभव छ । आदिवासी जनजाति दलित र मधेशी चुनावी मोर्चामा गए चुनावबाट र अधिनायकवादी वा अर्को कुनै शक्ति सडकबाट उठेर आयो भने त्यसको प्रतिवादमा सडकमै उत्रेर होस् वा अनावश्यक शक्ति प्रयोगको विरुद्ध जनआन्दोलन ग¥यो भने त्यो आन्दोलनको शक्तिको बलबाटै हटाउने कुरा हुन सक्छ ।  
नेपालका जातजाती भारतका जातजातिसंग समानता छ । अहिले जात र जातीको बीचमा उत्पन्न द्वन्द्व हो नेपालको । पहिचानको कुरामा त सबैको उस्तै गरि उठेको देखिन्छ । अमेरिकामा गोराले आदिवासीलाई नियन्त्रणमा लियो । नेपालमा बाहुन क्षेत्रीले नियन्त्रणमा लियो । नेपालको जाति विभाजन श्रेणीवद्ध र श्रममा आधारित होइन ।
अमेरिकामा जातको आधारमा समाज विभाजन छ भने नेपालमा आदिवासी जनजाति र बाहुन क्षेत्री बीचको रेसियल नै हो । तर दलित र बाहुन क्षेत्रीको बीचको बंशगत रुपको विभेद हो भन्ने गरिन्छ । मधेशी र बाहुन क्षेत्रीबीचको विभेद त क्षेत्रसंग सम्वन्धित छ । तर नेपालमा यस्ता विभेद निकै जटिल रुपमा भएको देखिन्छ । नेपालको अवस्था अन्यको भन्दा अलि जटिल र कहाली लाग्दो छ ।
 यो कसरी मिलाउने हो त्यो नेपालका राजनीतिक दलहरुलाई ठूलो चुनौति खडा भएको छ । ठीक ढंगले टुगियो भने शान्ति र संवृद्धि तर्फ मुलुक जान्छ होइन भने जातीय युद्ध हुन सक्छ ।  तर आदिवासी जनजातिहरु हतपति यस्तो अवस्था सृजना गर्न चाहदैन । सहेर बस्छ भन्ने कुरा विगतका आन्दोलनबाट पनि देखिन्छ । थारुको संग्राहलय जलाउ“दा थारुहरु संयम अपनाएर बसे । उनीहरु सडकमा उत्रिएर विध्व“स मच्चाउन पनि सक्थे । अर्कोले अन्याय ग¥यो भन्दैमा आंखाको बदलामा आंखा लिने भन्ने उनीहरु लाग्दैनन् । तर धेकल्दै धकेल्दै लगेर विरालो जस्तै कोठामा लगेर थुन्न थालियो भने त्यसले बांकी राख्दैन ।
 आदिवासी जनजातिलाई पनि विरालो जस्तो बनाउन खोजिदैछ । त्यस्तो अवस्थामा मात्र आदिवासी जनजातिहरुले अन्तिम अस्त्रको रुपमा जातीय युद्धमा होमिन बाध्य हुन्छन् । हामीले लामो समय सम्म खाइपाइ आएको भनेर अधिकारबाट बञ्चित समुदायलाई संविधानमै अधिकार दिन र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्न गरिएन भने हिजो ज्ञानेन्द्रका समयमा जस्तै उसको विरुद्ध जनता सडकमा आउनेछन् र सडमबाटै युद्ध गरि त्यो शक्तिलाई विस्थापित गर्न पनि पछि पदैनन् ।
त्यसैले समयमै यो कुरा सरोकारवालाले बुझन जरुरी छ । जातीय युद्ध भयो भने त्यो डरलाग्दो हुन्छ । नेपालमा अन्य देशमा जस्तो भाषा र धर्मको नाममा युद्ध होला जस्तो देखिन्न । जातिय भन्दा अझ डरलाग्दो त क्षेत्रीय युद्ध हुनेछ । पहाडीया र मधेशीको बीचमा लडाइ भयो भने त्यो कति डरलाग्दो हुन्छ भन्ने कुरा ऋतिक रोषन काण्डले पनि देखाइसकेको छ ।
अहिलेसम्म भएका गतिविधि र समाज एक हिसावले विभाजित भएकाले पनि अधिकार विहीन र शक्तिमा रहेका बीच युद्ध होला जस्तो भएको छ । तर त्यसो हुनु भन्दा अगाडि नै सावधानी अपनाउनु पर्ने हुन्छ । अन्याय गर्नेहरुले पनि आत्मआलोचना गर्ने र अधिकारबाट बञ्चितहरु पनि आत्मनिर्णयको अधिकार ,जातीय स्वायत्तता, स्रोत माथि नियन्त्रणको कुरा र प्रथा जन्य कानुनलाई जति सक्यो छिटो संविधानमा लिपीबद्ध गर्न सक्यो भने मात्र सबैका लागि राम्रो हुनेछ । त्यो भएन भने द्वन्द्व हुने निश्चित छ । आजै र भोली नै हुन्छ भन्न सक्ने अवस्था कसैको छैन । मुलुकलाई हेर्दा जातीय द्वन्द्व तिर धकेलिएको प्रष्ट देखिन्छ ।

एथ्निक भ्वाईसबाट

Last Updated on Thursday, 28 June 2012 01:01

Hits: 1196

जनजातिका नेता बाहुन मधेसीका नेता पहाडे हुनसक्छ ?- विष्णु सापकोटा


नेवारहरू काठमाडौंका 'रैथाने' बासिन्दा हुँदाहुँदै पनि उनीहरूमाथि 'जातीय' उत्पीडन भएको बारेमा कुरा उठाएको सुनेपछि माओवादीको 'जनयुद्ध' कालमा नै 'फूलको आँखामा फूलै संसार...' का कवि दुर्गालाल श्रेष्ठले अहिलेका प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईलाई एउटा सन्देश पठाएका रहेछन् । र, त्यो सन्देशको मजबुन रहेछ- 'बाबुरामजी, कुरा त राम्रै उठाउनुभएको रहेछ नेवारहरूमाथिको जातीय उत्पीडनका बारेमा, तर तपाइर्ं आफैं बाहुनले यो कुरा उठाइरहनुभएकाले हामी तपाईं -बाहुन) कै कुरा फेरि कसरी इमानदार छ भनेर पत्याउने ?' थुप्रै दशकको इतिहास भएको, माओवादी द्वन्द्वताका हुर्केको, मधेस आन्दोलनले प्रमुख मुद्दा बनाएको र संविधान निर्माणको अन्तिम पलमा उत्कर्षमा पुगेको जातीयता र पहिचानको विषय अब एउटा नयाँ मोडमा प्रवेश गरेको छ । नेवार थरका कवि दुर्गालाल र माओवादी विचारधारा बोकेका ब्राह्मण भट्टराईबीचको प्रसंग सुरुमै उल्लेख गर्नुको कारण जातीयता र पहिचानको बहसको यस नयाँ मोडमा देखापरेको बौद्धिक र नैतिक अन्तरद्वन्द्व केलाउनका लागि हो, जसको प्रयास यस लेखले गर्नेछ ।

जातीयता र पहिचानको बहस एउटा बौद्धिक र नैतिक अन्तरविरोधको मोडमा पुग्नुको कारणले गर्दा अहिले कसको जातीयताका बारेमा कसले बोल्नुपर्ने, कसले बोल्न पाउनुपर्ने र कसले बोल्नै नपाउने भन्ने एउटा विचित्रको तर रोचक चक्रव्यूह खडा भएको छ । केही हप्ताअगाडि माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले जनजातिका मान्छेहरूसँग कुरा गर्दा एकदमै अबोध र निर्दोष देखिने तरिकाले भनेका थिए- बाहुन कसरी बाठा/धूर्त हुन्छन् भन्ने कुरा तपाईंहरूले भन्दा म राम्रोसँग बुझ्छु किनकि म त्यही बाहुन भएर त्यो कुरा आफैंले देेखेको छु । तर्कशास्त्रको सामान्य नियमले हेर्दा के देखिन्छ भने दाहालले बाहुनको ध्रुत्र्याइँको तरिका अरूले बुझ्दैनन् भनेको कुरा स्वयंभित्रको ध्रुत्र्याइँ त्यहाँका जनजातिहरूले पक्कै पनि बुझेनन् । एउटा बाहुनले नै 'सबै बाहुनहरू झुटो बोल्छन्' भन्यो भने तर्कशास्त्रले त्यस्तो वाक्य नै खारेज गरिदिन्छ किनकि त्यहाँ समस्या हुन्छ त्यो भन्ने मान्छेलाई पत्याउने कि उसले भनेको कुरालाई जो स्वयंमा परस्परविरोधी छन् । दाहालले एउटा राजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा जनजातिहरूलाई पनि खुसी पार्न र आफ्नो साथमा लिन त्यसो भनेका हुन् भन्ने कुरा साधारण हिसाबले नै बुझ्न सकिन्छ । तर अब विषय त्यसभन्दा धेरै अगाडि बढिसकेको छ र कसको प्रतिनिधित्व कसले गर्नुपर्छ/गर्न पाउँछ भन्ने नैतिक प्रश्न सशक्त बनेकोे छ ।

कतिपयलाई लागिरहेको हुन सक्छ सबै जातजातिका अधिकारको लडाइँको नेतृत्व गर्ने विचारधारा हो र त्यो विचारधारा बोक्ने व्यक्तिले हो । त्यस्तो भइदिएको भए त हुन्थ्यो तर नेपालका सन्दर्भमा त्यस्तो सोचाइ कोरा आदर्श र व्यवहारतः अर्थहीन भएको प्रमाणित भइसकेको छ । विचारधाराकै कुरा गर्ने हो भने त मधेसी दलले पनि हामी मधेसीका लागि मात्र काम गर्ने विचारधारा बोक्छौं भनेका छैनन् । तर यथार्थ के हो भने तराईमा बाहेक ती दलहरूप्रतिको अपिल अन्य ठाउँमा छैन । नेपाली कांग्रेस, नेकपा-एमाले पनि सबै समानताका, हकअधिकारका कुरा गर्छन् माओवादीले जस्तै । तर किन त्यहाँभित्रका जनजाति-मधेसी नेताहरू असजिलोपन महसुस गर्दै छन् आफ्ना कुरा पूरा सुनिएन भनेर ? किनभने अहिले बहस पुगेको छ त्यो मोडमा जहाँ प्रश्न उठिरहेको छ- एउटा जातिको हकको प्रतिनिधित्व अर्को जातिको नेताले गर्न सक्छ कि सक्दैन । अब माओवादी पार्टीभित्रको महत्त्वपूर्ण प्रश्न भनेको माथिका शीर्ष तीनजना बाहुनहरू- पुष्पकमल दाहाल, मोहन वैद्य -पोखरेल) र बाबुराम भट्टराई- कसरी जातीय बहसको अन्तरविरोधबाट बाहिर आउँछन् भन्ने हो । यी तीन जनाले जातीय कुरा, पहिचानको कुरा महत्त्वपूर्ण छ भन्लान् । अनि अरूले सोध्नेछन्- त्यसो भए तिमीहरूको पहाडे बाहुनको जातीयतालाई के गर्ने त ?

जातीयता र पहिचानको बहसलाई हेर्न महिलालगायतका अन्य आन्दोलनहरूको पनि अनुभव लिन सकिन्छ । पुरुष नेताहरूले महिलालाई हकअधिकार दिने कुरा गर्न सक्छन् किनभने दिने ठाउँमा उनीहरू छन् । तर हकअधिकार दिइसकेपछि जब महिलाहरू स्वयं नै सशक्त भएर अगाडि आउँछन्, तब पुरुषहरूले भन्न सक्दैनन् कि- महिलाहरू, तिमीहरू नेतृत्वमा आउनु हँुदैन, किनकि तिम्रै हकहरू सुरक्षित राखिराख्न पनि नेतृत्व पुरुषहरूकै हुनुपर्छ । दक्षिण अपि|mकामा, अमेरिकामा भएका काला जातिहरूका मुक्ति आन्दोलनका उदाहरणहरू अझै घतलाग्दा हुन सक्छन् यस प्रसंगमा । काला जातिहरूको मुक्ति आन्दोलनमा केही उदार दिलका गोरा जातिहरूले पनि नैतिक समर्थन र साथ दिए । तर पनि कुनै गोरा नेताले यो भन्ने आँट गरेनन् कि हे काला जातिका साथीहरू हो, तिमीहरूको हकअधिकार प्राप्तिको लडाइँमा मेरो -गोराको) नेतृत्व नै राम्रो छ । विगतका २४० वर्षसम्म श्ाासक वर्ग भनेर जुन वर्गलाई भनिँदै छ, फेरि त्यही वर्गका मानिसहरूले नेतृत्व गरेर 'अरू' हरूका लागि मुक्तिको कुरा गर्नु नेपालको राजनीतिमा त स्वीकार गरिएला किनकि यहाँ कहिलेकाहीँ जे पनि स्विकारिन्छ, तर बौद्घकि र नैतिक विमर्शको स्तरमा कुरा गर्दा त्यस्तो कुरा प्रति स्वीकृति मिल्नु नहुने  हो ।

मान्छेले धर्म परिवर्तन गर्न सक्छ र राजनीतिक विचारधारा पनि समयअनुसार परिवर्तन गर्न सक्छ । तर जातीयता यस्तो विषय हो जसमा कसैले विश्वास नगर्न सक्छ, त्यसलाई मन नपराउन सक्छ, त्यसलाई महत्त्व नदिन सक्छ, तर त्यसलाई ऊ परिवर्तन गर्न सक्दैन ।  समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणमा समय बित्दै जाँदा मान्छेका जातीय पहिचानहरू पनि फरक पर्दै जान्छन् भन्ने एउटा कुरा हो । र, समाजशास्त्रकै दृष्टिबाट भन्दा मान्छेका व्यक्तिगत स्वभाव, इमान, बहादुरी इत्यादि जातका आधारमा निर्धारित हुन्छन् भन्नु फजुल कुरा हो । तर पनि अर्को व्यावहारिक यथार्थ के हो भने प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराई पहाडे बाहुन हो । उनको जातीयता फेर्न मन्त्रिपरिषद्बाट निर्णय गराएर उनी मधेसी अथवा 'जनजाति' बन्न सक्दैनन् । माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले दाहाल लेख्न छोड्न पाउँछन् अनौपचारिक रूपमा, तर आफूलाई मैथिल ब्राह्मणको थर झा अथवा फुदुङ वा शेरचन लेख्न सक्दैनन् । यसकारण कि दाहालले विश्वास गर्छन् नेपालका सन्दर्भमा जातीयताको मुद्दा वर्गीयताको मुद्दा हो, उनी आफूले २४० वर्ष शासन गर्ने शासकवर्गको आफ्नो जातीयतालाई आफूबाट कसरी अलग गर्छन् ?

दुनियाँको विडम्बना के छ भने सर्वहारावर्गलाई समानता दिलाइदिन्छौं भनेर लडाइँमा नेतृत्व गर्न आउनेहरूमध्ये पनि धेरैजसो धनीमानी, मध्यमवर्गीय नै हुन्छन् । त्यो लडाइँले सफलता पायो भने त झन् ती सर्वहाराहरू सर्वहारा नै रहिरहे पनि तिनीहरूका नेताहरू सम्भ्रान्त वर्गमा परिणत नभएको अपवाद पनि छैन होला । अब अहिले नेपालका पछि परेका/पारिएका अथवा आर्थिक रूपमा नभए पनि सांस्कृतिक रूपमा हेपिएका मधेसी र जनजातिहरूका लागि 'मसिहा' बन्ने महत्त्वाकांक्षा राख्नेहरू पनि कि त तिनै समुदायहरूका 'खातापिता' हरू नै छन्, तिनै समुदायहरूका 'उच्च' जातहरू छन कि भने अर्कै जातिकाहरूले नै आँखा लगाइराखेका छन् 'मसिहा' का पदमा । गोर्खाका राजा पृथ्वीनारायण शाहको वंशज र त्यसमा सहभागी शासकवर्गले गरेको इतिहासको दमनको बदला लिनुपर्छ भनेर फेरि त्यही गोर्खाका, त्यही 'शासक वर्ग' का ब्राह्मण भट्टराई कुर्लिरहँदा कताकता भित्रभित्र सुन्न पनि अप्ठ्यारो लाग्ने स्थिति अहिलेको नेपालको यथार्थ हो । पंक्तिकारले यस लेखमार्फत छलफलमा ल्याउन खोजेको विषय अहिलेको दैनन्दिन राजनीतिमा जातीयता र पहिचानको मुद्दाको प्रयोग, दुरुपयोग र यसले देखाउन खोजेका परिणतिहरू म्ाात्रै होइनन् । यस लेखले उठाउन खोजेको बहस के हो भने इतिहासमा, नैतिक र बौद्धिक रूपमा, एउटा जातीयताको मुद्दाको नेत्तृत्व अर्को जातीयताको व्यक्तिले गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने हो । याद रहोस्, कुनै मुद्दाको समर्थन गर्नु र त्यसको नेत्तृत्व गर्छु भन्नुमा फरक छ । मधेसका महन्थ ठाकुर पहाडका जनजातिका मात्रै नेता हुन्, इलामका कुलबहादुर गरुङ मधेसीहरूको आन्दोलनको नेता हुन्छु भन्ने कुरा- विचारधाराले नेतृत्व गर्छ भन्ने कुरासँग जोड्दाजोड्दै पनि - नैतिक र बौद्घकि रूपमा विरोधाभासपूर्ण छ कि छैन ?

मानिसको जीवन नै आदर्शमय तरिकाले सोच्दा कस्तो भइदिए हुन्थ्यो भन्नेमा र यथार्थपरक हिसाबले सोच्दा जीवन साँच्चै कस्तो छ भन्नेमा फरक धेरै छ । तसर्थ, नेपालमा जातीयता र पहिचानका मुद्दा यसरी सम्बोधन भइदिए हुन्थ्यो भन्ने आदर्श चाहना र कसरी त्यसको प्रयोग/दुरुपयोग भइरहेको छ भन्ने यथार्थबीच पनि फरक धेरै छ । हरेक मान्छे, चाहे त्यो नेपालमा होस् वा विकसित पश्चिमा मुलुकमा वा अपि|mकामा, आफैंभित्र एउटा संकुचित जातीयता, नश्लवाद बोकेर हिँडेको हुन्छ । सभ्यताको अथवा सभ्य हुनुको अर्थ के हो भने हरेक मान्छेले आफूभित्रको जातीय भावना लुकाएर सबै जातजाति बराबर हुन् भन्ने भावना विकसित गरेको हुन्छ तर आफू निश्चित जातिको भएकै कारणले असमानताको सिकार भएको चेतले कुनै समुदाय जब जातीयताका आधारमा आन्दोलनमा उत्रन्छ, तब अन्य जातिका समुदायहरूको पनि भित्र लुकेको जातीयता वा जातीय भावना  बाहिर  सतहमा आउन थाल्छ । नेपालको सन्दर्भमा खस-आर्यको आन्दोलन यसैको एउटा उदाहरण होला । तर, 'जातीय' हुनु हुँदैन भनेर त्यसले भनिरहेको हुन्छ जसले जातीय भएका आधारमा इतिहासबाट फाइदा लिइसकेको छ ।

अन्त्यमा, मधेसको अधिकारको आन्दोलनमा पहाडी मूलका मानिसहरूले समर्थन गर्न सक्छन्, गर्नुपर्छ । जनजातिको आन्दोलनमा खस-आर्यले समर्थन गर्न सक्छन्, गर्नुपर्छ । मधेसका मान्छेले खस-आर्य अथवा जनजातिका अधिकारका मागहरू ज्ाायज छन् भने समर्थन गर्न सक्छन्/गर्नुपर्छ । तर पहिचान र जातीयताका लडाइँका सहभागीहरूले के चाहिं मनन गर्नु जरुरी छ भने एउटै 'शासकवर्गका' केही मानिसले इतिहासको 'शासकत्व' को बोझबाट छुट पाउने तर त्यही वर्गका अरू, यथार्थमा शासकवर्गका जातका तर व्यवहारमा सधंै शासित नै हुन पुगेकाहरूले त्यो छुट नपाउने कुरा राजनीतिक मात्रै नभएर एउटा सशक्त नैतिक प्रश्न पनि हो ।


कान्तिपुरमा प्रकाशित यो लेखको शिर्षक परिवर्तन गरिएकोछ

Last Updated on Monday, 18 June 2012 11:13

Hits: 958

बाहुनबादीहरू एकलै डुंगा सैयर गर्न खोज्दा डुंगा नदीको बीचमै घोप्टियो

 

हुम सुनारी मगर

मैले अघिल्लो आर्टिकल मै प्रस्ट लेखेको थिएँ की http://rajyasatta.com/analysis/3053-2012-04-29-03-56-24"कैयौ दशक यता डुंगामा एकल सैयर गर्ने बाहुनबादीहरूलाई सन्तुलन मिलाउनको लागि डुंगाको अर्को पट्टी जनजातिहरूले पनि संगै सैयर गरौ, त्यसो गर्दा सन्तुलन मिलेर त्यो डुंगा बिना दुर्घटना नदी पार गर्नेछ भनेको छ जनजातिहरूले । यदि जनजातिहरूलाई नदी वारी नै छाडेर एकलै डुंगा सैयर गर्न खोजियो भने डुंगाको सन्तुलन नमिलेर नदिको बीचैमा त्यो डुंगा घोप्टी सबै बाहुनबादीहरू नदीमा डुबी नसकियोस भनेका छौ जनजातिहरूले" । हो यस्तै भएको छ अहिले मुलुकमा र यो उक्ती अहिले चरितार्थ साबित भएको छ । दश बर्षे जनयुद्ध र ०६२/६३ को जनभावनालाई बुझ्न नसक्दा राष्ट्रले आज ठुलो क्षेती ब्यहोर्नु परेको छ । हिजो ऐतिहासिक अवसान संबिधान सभामा बहु-संख्यक उपेक्षित जातिहरूको सहभागितालाई बुझ्न नसक्दा र मुलुक कै सबै भन्दा ठुलो समूहको भावनालाई बुझ्न नसक्दा राष्ट्रले आज ठुलो क्षती ब्यहोर्नु परेको छ ।

मुलुक एकात्मक पुरातन बाहुनबाद द्वारा संचालित थियो र अहिले सम्म छ पनि । यो एकाधिकारलाई परिवर्तन गरि सबै आदिवासी जनजाति, मधेशी, दलित र पिछडा बर्गहरूलाई पनि समेटेर सबै नेपालीहरूलाई समान अधिकार दिलाइ सुन्दर, शान्त र समृद्ध नेपाल बनाउ भनि शान्ति पुर्बक आन्दोलन गरे । नेपाल सरकारसँग आदिवासी जनजाति संयुक्त संघर्ष समिति लगायत अन्य बर्ग र समूहहरूसँग पनि उनिहरुको मागलाई पुरा गर्न सहमती पनि गरे । तर, त्यसलाई नयाँ संबिधानमा स्पस्ट उल्लेख गरि कार्यान्वयन गराउन बाहुनबादीहरूले नचाहेका कारण ऐतिहासिक अवसान संबिधान सभा बिघटन हुन पुग्यो । बाहुनबाद अब हिजोको एकतन्त्रिय जहानिया राणा शासन र निरंकुश तानाशाही शाही शासन भन्दा अझ बढी पिपासु देखियो भन्ने पुस्टी भएको छ अहिलेको घटनाले । अझै पनि एकात्मकबाद र एकाधिकार लाद्न तम्सेका बाहुनबादीहरूले अहिले सम्म पनि आदिवासी जनजातिहरूको शक्ति र क्षमतालाई कम्जोर ठानिरहेको छ । गत जेठ ७, ८ र ९ गते भएको आदिवासी जनजातिहरूको शक्ति प्रदर्शनलाई कुनै अर्को शक्तिबाट परिचालित भनि अझै पनि हामी आदिवासी जनजातिहरूलाई कम्जोर र असक्षम देखिरहेका छन् । यहि बाहुनबादले मात्रै मुलुक चल्न सक्छ भन्ने शंकिर्णताले नै ऐतिहासिक अवसान संबिधान सभा बिघटन हुन पुग्यो ।

हजारौं लाखौं गैर-जनजाति अथवा ब्राह्मण मित्रहरूले पनि हामी जनजातिहरूको आन्दोलनको वास्तबिकता बुझेर हाम्रो आन्दोलनलाई साथ पनि दिनु भएको छ । आदिवासी जनजाति त्यस्तो बाहुनबादको बिरुद्धमा छ जुन बाहुनबादमा गैर बाहुनहरू पनि पर्नु हुन्छ, जस्ले मुलुकमा परिवर्तन भएको देख्न चाहन्न । सबै जात जाति, भाषा भाषी, मधेशी, दलित, उत्पिडित र पिछडा बर्गहरूलाई समान अधिकार र हैसियत दिन चाहन्न । मुलुक साच्ची कै बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसाँस्कृतिकले भरिपुर्ण राष्ट्रलाई एउटै धर्ममा अझै पनि एकाधिकार जमाउन खोज्नेहरू, एउटै भाषालाई मात्र प्रोत्साहन गर्न खोज्नेहरू र एउटै सँस्कृतिलाई मात्र प्रसय दिन खोज्नेहरूको कारणले गर्दा अहिले मुलुकले ठुलो क्षति ब्यहोर्नु परेको छ । अझै पनि आदिवासी जनजातिहरूको माग र मुद्धाहरूलाई सम्बोधन गर्न र आत्मसात गर्न नचाहेको कारणले ऐतिहासिक अवसान संबिधान सभा बिघटन हुन पुग्यो ।

त्यसैले म फेरि पनि भन्छु बाहुनबादी मित्रहरू जब सम्म तपाईंहरूको सोचाइ परिवर्तन हुदैन, सबै नेपालीहरूलाई समान र सम्मान पुर्बक मुलुकमा बस्न पाउने अधिकारको सुनिश्चित हुदैन र राष्ट्रको सबै भन्दा ठुलो समूह र शक्ति आदिवासी जनजाति लगायत मधेशी, दलित तथा अन्य पिछडा बर्गहरूलाई पनि समान अधिकार दिनमा सहमत हुनु हुन्न त्यतिन्जेल सम्म बाहुनबाद रुपी एकल डुंगा सवारले कहिल्यै पनि नदी पार गर्न सक्दैन । 

सुनारी मगर आदिबासी जनजाती महासंघ साउदी अरबियाका सभापति हुन

Last Updated on Monday, 31 December 2012 12:08

Hits: 774

कुन मगज फुस्केकोले भन्यो जनजाति कमजोर छन्


राज्यसत्ता ब्युरो
 जातीय सत्ता विरुद्ध न्यायिक आन्दोलनका निम्ति पछिल्लो समय विभिन्न दलमा आवद्ध जनजाति नेताहरुले गरेको शक्ति प्रदर्शनबाट हतास भएर राज्यशक्ति र मीडियामा एकछत्र राज गरेका एक जातीय सत्ताका रक्षकहरु धुँइपत्ताल लागेकाछन् । तिनले गर्नसम्म गरेकाछन् । साम, दाम, दण्ड, भेदको आफ्नो नीति प्रयोग गरिरहेकाछन्  ।


नेपालको इतिहासमै जनजातिले देखाएको शक्तिले भयभित भएर तिनले शुरुमा संविधानसभाको निर्मम हत्या गरे । त्यसमा सबै ठूला दलको राय दुरुस्त थियो, बाहेक जनजाति, मधेसी र दलित ।  किनकी संविधानसभा नमारिएकोभए त्यसबाट यी पीडितहरुले न्याय पाँउनेथिए । तिनले पहिला जस्तो यसरी अधिकार कुण्ठित गरेर जनजाति लगायतका उत्पिडित क्षेत्र चुप लागेर बस्छन् भन्ने भ्रम पालेकाथिए , जुन पूरा हुन सकेकोछैन ।
एमाले र माअ‍ोवादीका कारण संविधानसभा मरेको भन्दै त्यसभित्र एउटा विद्रोह नै  शुरु भएकोछ । त्यसलाई यसअघि जस्तो गरि थुम्थुम्याउन नेतृत्वलाई सजिलो भएकोछैन । त्यसैले ति तिल्मिलाएर आफ्ना छोरा, भतिजा, साना बाबुहरुले कब्जा गरेर बसेका मीडिया मार्फत अनापसनाप बक्न लगाइरहेकाछन् । तिनका हनुमानहरुको रामभजन यतिबेला कथित मूलधारका मीडियाहरुमा प्रशस्त देखिईनु त्यसैको रुप हो ।
दलमा सबैभन्दा ठूलो भूँइचालो एमालेमा गएकोछ । एमालेका जनजाति नेताहरुले एमालेले लिएको सिद्धान्तलाई बहुदलीय जनवाद नभई जनैवाद हावी रहेको खुल्लमखुल्ला बताईरहेकाछन् । यी जनजाति नेताहरुले देशका प्रमुख शहरहरुमा गई एमालेको विरोध गरिरहेकाछन् । यस्तो समस्या आएपछि  एमालेभित्रका केहि नेताहरुले जातीय संगठन नै विघटन गर्नुपर्ने बताएपछि त्यसले झन घाउमा नुनचुक छरेकोछ ।
संघीयता सम्बन्धि विवाद मेटाउन आयोजना गरिएको भनिएको एमालेको केन्द्रिय बैठक नै बहिष्कार गरिदिएपछि नेतृत्वले त्यो बैठक नै  सार्नुपरेकोथियो । बैठकमा उपाध्यक्ष अशोक राई, पोलिटब्युरो सदस्यहरु पृथ्विसुब्बा गुरुङ, मधेस इन्चार्ज रामचन्द्र झाँ, विजय सुब्बा, केन्द्रिय सदस्यहरु राजेन्द्र श्रेष्ठ, दलबहादुर राना, रकम चेम्जोङ सहितका नेताहरुले बहिष्कार गरिदिएकाथिए ।
यस्तो विद्रोहको ज्वार सबै दलमा देखिएकोछ । पूर्व सभासद जिपछिरिङ लामा, इन्द्र गुरुङ, पुर्णकुमार शेर्मा , कुमार राई, उर्मिला थापा, ललिता किरिङ मगर , लिला सुब्बा सहितका करिब १२५ जना सभापति सुशिला कोइरालालाई भेटी जातीय नीति लचकता लिए पार्टी छाड्ने धम्की दिइसकेकाछन् । भेटमा नेकाको भातृसंगठन आदिवासी जनजाति संघ सभापति इन्द्र बहादुर गुरुङ, राष्ट्रिय मगर संघ सभापति गणेश थापा मगर, तामाङ संघका केवल बहादुर लामा, लिम्बु संघका सभापति प्रवीणविक्रम नेम्वाङ, शेर्पा संघका सभापति लाक्पा छिलेन शेर्पा, नेवाः खलका सभापति नेमासिं नकर्मी, किरात आदिवासी जनजाति समाजका सभापति आनन्द सन्तोषी राई जस्ता प्रभावशाली तथा पुराना नेताहरु गएकाथिए ।
एमाअ‍ोवादीमा जातीय नीति विशेषगरि जातीय स्वायत्तता सम्बन्धि नीति छिराउने सुरेश आले र पूर्व जनमुक्तिका युवा नेता तथा अहिलेका माओवादी भित्रका उग्र नेता गोपाल किराती जस्ताहरुको नेतृत्वमा त्यस दलभित्र जातीयतामा घम्साघम्सी चलिरहेकोछ ।
कुनै समय थियो गोरेबहादुर खपागीं देशका कुनाकाप्चामा जातीय चेतना छर्न हिंड्दा सत्ताका भरौटेहरु एकसाथ उनीमाथि खनिन्थे । अबुझ जनजातिहरु नै उनलाई ति सत्ताका पुजारीहरुसंघ घाँटी जोडेर म्याऊ म्याऊ गर्दथे । तर खपागींहरुले राजनीतिकरण गरेको जातीय चेतनाको  मात्रा यति ठूलो भएकोछ कि परम्परागत मान्यतामा यति ठूलो पहिरो गएकोछ कि त्यसलाई छेकथुन गर्न सक्ने बलबुता कसैको देखिदैन ।
जनजातिको जनसंख्याले ढाकेको नेपालमा कसैले यो समूदायको समुल नष्ट गर्छु भनेर सोंच्ने हिम्मत पनि गर्न सक्दैन । किनकी यीनको सामुहिकता अल्पसंख्यक हैन बहुसंख्यक छ ।
जातीय सत्ता बचाउन यथास्थितिवादीहरु ( प्रमुख ३ दल, मीडिया, प्रशासन, विदेशी शक्ति) ले संविधानसभा त भंग गरिदिए । तर अब चेतनाको विद्रोहको निशाना दलहरुमाथि शुरु भएकोछ । यदि संविधानसभा भएकोभए जातीय चेतनाको बहस दलहरुभित्र पक्कै हुन पाउने थिएन । तर त्यसको हत्या गरिदिएपछि अबको केन्द्र दलहरु बनेकाछन् । जनजाति नेताहरुलाई सर्वसाधारणले सोधिरहेकाछन् – तैले के गरिस ? त्यो प्रश्न ठेग्न नसकेपछि उनीहरुले दलभित्र त्यहि प्रश्न आफ्ना नेताहरुलाई सोध्न थालेकाछन् । यो यस्तो प्रश्न हो जसको सामना गर्न जातीवादी सत्ताका पक्षपोषकहरुलाई धेरै गाहे छ । देशमा चेतनाको बहस शुरु भएकोछ । त्यसलाई निष्कर्षमा कसरी पुर्याईन्छ त्यो त भविष्यले बताउला । तर अब हिंजोका दिन गए ।  उत्पिडितहरुका लागि भोलिको सुनौलो विहानीको शुरुआत भएकोछ, जसलाई कुनै शक्तिले रोक्न सक्ने वाला छैन । किनकी हिंजो कमजोर जनजातिले शुरु गरेको प्रश्नमा आज देशको पूरै शक्ति खनिएकोछ र पनि केहि लछार्न सकेकोछैन । देशको बहसको केन्द्र नै जनजातीमय भएकोछ ।




Last Updated on Friday, 08 June 2012 01:48

Hits: 962

जातिय सत्ता बचाउन मारियो संविधानसभा

समाचार विश्लेषण, राज्यसत्ता ब्यूरो
अधिकार दिनुभन्दा संविधानसभाको घाँटी रेट्न बेस भन्ने विश्लेषणको आधारमा संविधानसभाको हत्या गरिएकोछ । प्रमुख ३ दल र मधेसी दलहरुको संयुक्त सहमतिमा यस्तो अपराध गरिएकोछ । इतिहासमा सबैभन्दा बढी समावेशी यस्तो सभालाई हत्या गर्नेहरु कोठामा बसेर अट्टहास गरिरहेका होलान् तर उत्पिडितहरु भने डाँको छाडेर रोइरहेकाछन् ।


यदि अन्तिम समयमा जनजाति आन्दोलनको डरलाग्दो हुरी नआईदिएकोभए एक जातीय सत्ताका भरौटेहरुले संविधानसभा मार्ने नै थिएनन् । अन्तिम समयमा सबै दलहरु नाम विनाको प्रदेशमा सहमति गरेर संविधान जारी गर्न भनि हात मलेर बसिरहेकाथिए । तर जातीय स्वायत्तता विना कुनै पनि हालतमा संविधान जारी गरिन हुदैंन भन्दै देशका कुनाकुनाबाट भीर माहुरी जस्तो जनजातिहरुको ओइरो  सत्ताको  करीडोरमा उफ्रन आएपछि सत्ताका स्तम्भहरु काँपेकाथिए ।
करिब ३० बर्ष देखि असंगठित÷संगठित रुपले आन्दोलनरत जनजातिहरुको यो विध्न एकता कहिल्यै नदेखेका सत्ताका नाईकेहरु कम्पायमान हुनु कुनै अनौठो थिएन । जनजातिहरु दलका नाममा जोत्ने बहर गोरु हुन् यिनलाई जसरी पनि दाईंन सकिन्छ भन्ने परम्परागत मान्यता बोकेका दलहरु यहिनेर  चुके । तिनले जातीय रुपमा यो विध्न एकता हुन्छ भन्ने कल्पना समेत गरेकाथिएनन् । विशेषगरि पहाडे जनजातिहरुले यत्रो आँट गर्लान भन्ने तिनको पुरानो ढर्राको मगजमा त पक्कै थिएन । पहाडे जनजातिलाई उल्लु बनाएर खाईपोई आएको तिनले यस्तो सोच्नु अन्यथा थिएन ।
यद्यपि संघीयता आफ्नो खल्तिमा राखेर अन्तरिम संविधान जारी गर्न खोजेका तत्कालिन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला जस्ता हस्ती नेताको त सातोपुत्लो उड्ने गरि मधेस आन्दोलन भएपछि तिनले पुनः राष्ट्रको नाममा सम्बोधन गरेर अन्तरिम संविधानमा संघीयताको प्रावधान थप्नु परेकोथियो । धेरैले संघीयता माओवादीले ल्याएको भन्ठान्छन् तर त्यतिबेला माओवादीले सत्तामा पुग्न संघीयता र समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीलाई बलि चढाइसकेकोथियो । यदि मधेस आन्दोलनको उभार नआएकोभए नेपालमा संद्धान्तिक रुपमै सहि संविधान आउन अझै बर्षौ लाग्थ्यो । त्यसैले यसको श्रेय मधेसी चेतना र आन्दोलनलाई दिईनु पर्दछ । वास्तवमा संघीयतामा दलहरु कोहि गम्भीर छैनन् भन्ने दृष्टान्ट मधेस आन्दोलन नै हो । तर यसपालि मधेसी दलका मधेसी मूलका बाहुन र उच्च जातका नेताहरु किन संविधान मार्न ३ दलसंग लहसिए त्यो छुट्टै विश्लेषण्को पाटो हो तर मधेस आन्दोलनले नै संघीयता स्थापित गरेको चाहिं पक्का हो ।
अहिले पुनः त्यहि नियति दोहोरिएकोछ । मन नमानी नमानी संघीयतामा जान त सहमति गरियो तर जातीय पहिचान सहितको संघीयतामा गए देश विखण्डन हुन्छ भन्दै संघीयता विरोधी भ्रम फैलाउनमा दलका ठूला नेताहरु नै लागेकाथिए र छन् ।
तिनले ६०१ सभासदले संविधान बनाउन नसकेको भन्दै उनीहरुमाथि दोष थोपरिदिएकाछन् । तर यथार्थ त्यो होइन । सभासदले रातदिन खटेर काम गरेकाछन् । तर दलहरुले नै उनीहरुलाई पँगु बनाएर राखेकाहुन् । देशविदेश शयरमा पठाईदिने र एनजिओहरुको डलरमा भुलाएर दलका नेताहरुले नै तिनलाई भुत्ते गराउन चाहेकाथिए । प्रयास सधैं यहि रहिरहयो, तिनले कहिल्यै जातीय मुद्दामा एक स्वर ननिकालुन् ।
जातीय मुद्दामा मतदान गर्नु पर्दा सधैं दलको ह्विप लाग्ने अवस्था श्रृजना गरेर तिनलाई जुट्नबाट रोकियो । पक्षमा मतदान गर्न दिइएन । ति एक किसिमले दलका रबरस्ट्याम्प मात्र थिए । अर्थात जुवामा नारिएको त्यस्ता दुईटा पठ्ठा बहर थिए जसलाई दाँयाबाँया हेर्न बन्देज नै थियो । उनीहरुले चर्न पाउने कुरा त धेरै टाढाको रहयो । यदि चाहेकाभए दलका नेताहरुले २ बर्षमै संविधान जारी गर्न सक्थे । तर ति कोहि त्यस्तो सदिक्षा राख्दैनथे । किनभने प्रष्ट थियो , यदि संविधानसभाबाट संविधान जारी गरिने हो भने त्यसले आफुले र आफ्नो समूदायले खाईपोई आएको भाग पूरै बाँडिनेछ । समानताको नियम कानुन र अधिकारका ब्यवस्था गरिनेछन् जसले आफ्नो थालीमा सिधै हस्तक्षेप गर्दछ । यस्तो सोंचाईकै कारण ४ बर्षसम्म संविधानसभालाई पेण्डलुम बनाएर राखियो । ९ अरब खर्च गरेर संविधानसभाका सभासद निकम्मा हुन् भन्ने भ्रम छरियो । नपढेका, पाखे, गँवार, आपराधिक भन्दै संविधानसभाको निर्वाचन लगत्तै सभासदहरुको मानमर्दन गर्ने काम षड्यन्त्र अन्र्तगत नेताहरुले गर्दे आएकाथिए । यसमा मुलधारका मीडियाले तिनलाई खुलेरै साथ दिए । मुलधारका मीडियामा भएका ९० प्रतिशत सत्ताधारी जातिका पृष्ठभूमीका पत्रकारहरुले यसो गर्दा आफ्नो जातीय स्वार्थलाई सर्वाेपरि ठानेको देखिन्छ ।
यसो किन गरियो भने यी दलित, जनजाति, मधेसी, पिछडिएका क्षेत्रबाट आएका साँच्चिकै जनप्रतिनीधि थिए । राजधानीमा हुर्केका अग्रेंजी स्कूलमा पढेका, पुल्पुलिएका र उच्छृखलता नाघेका पृष्ठभूमिका कोहि थिएनन् । यस्ता जनप्रतिनीधिहरुले इमान्दारीपूर्वक संविधान बनाउँछन् भन्ने भय सत्ताधारीहरुलाई सधैं रहेकोले तिनले यस्तो षड्यन्त्र गरेकाथिए । संविधानसभाको अन्तिम बैठक नै बस्न नदिएर यी ६०१ लाई लज्जास्पद रुपले घर घर पठाउने दलका नेताहरु यि जनप्रतिनीधिहरुप्रति हदैसम्मको घृणा गर्दाे रहेछन् भन्ने देखिएकोछ ।
यी इमान्दार थिए भन्ने बारम्बार तिनले प्रमाणित पनि गरिदिए । जनजाति, महिला, दलित, मधेसी ककस बनाएर तिनले पछाडि पारिएकाहरुको साँच्चिकै वकालत गरे । यो सरकार चलाउने सभा हैन जनताको भाग्य लेख्न बनाइएको सभा हो भन्ने तिनले नेताहरुलाई बारम्बार सम्झाउन चाहे । तर ति बिचराले चाहदैमा के हुन्थ्यो र ? तिनका कुरा सुन्ने कुरै थिएन । संविधानसभा संगै ति ६०१ जनाको पनि साथसाथै एकै चिहान बनाइयो । यस्तो बहादुरी प्रम बाबुराम भट्टराईको नेतृत्वमा गरियो । कहिल्यै स्कूलमा दोश्रो नआउँदैमा र माक्र्सवादको पोथा घोक्दैमा कोहि बुद्धिमानी र अग्रगमनकारी हुँदोरहेनछ भन्ने ठूलो उदाहरण बाबुराम भएकाछन् । सबैभन्दा क्रान्तिकारी भनिने उनले नै जनताको भाग्य लेख्न बनाइएको युगमा एक चोटी आउने संविधानसभाको बलि चढाएकाछन् । मार उनले हानेकाछन्  अरु शीर्ष नेताहरु पुजारीको भेषमा मन्त्रोच्चारण गर्दे लहरै उभिएर हासिँरहेकाछन् ।
संविधानसभाको बलि दिईनुको प्रष्ट कारण छ । जातीय र पहिचानका मुद्दामा एक हुने भन्दै ३२२ जना जनजाति र मधेसी सभासदहरु, जुन विभिन्न दलसंग आवद्ध थिए, ले हस्ताक्षर संकलन गरे । तिनले चाहेमा मतदानबाट जस्तोसुकै संविधान पास गराउने सामथ्र्य राख्थ्यो ।
यस्तो एकताले नेताहरु अवाक भए । बाहिर इतिहासमै नदेखिएको जनदवाव छ उता भित्र सभासदहरु त्यसरी एकिकृत भएर आएकाछन् । त्यो परम्परागत जातीय सत्ताको निम्ति खतरनाक संकेत थियो । आँ गर्दा कुरो बुझ्ने राजनीतिका धुरन्धर खेलाडीहरुले आफ्नो पाईतला मुनीबाट जमीन भासिदैछ भन्ने बुझेपछि संविधानसभालाई बलि दिने योजना बनाए । बाहिर अलि अलि ठाकठुक गरियो । तँ रोए जस्तो गर म पिटे जस्तो गर्छु भन्ने नाटक मन्चन गरियो । अन्ततः संविधानसभा र तिनका सदस्यहरुलाई घाँटीमा पठ्ठा बाँधेर शक्ति देवीको मौलाको  अगाडि लगेर छिनालियो । ति अब बलीको भुटुन बनाई प्रसाद चपाइरहेकाछन् । तर आफ्नो भाग्यलेखनका निम्ति त्यहाँ पठाइएका प्रतिनीधिहरुको त्यसरी देवीको नाममा हत्या  गरिएको टुलुटुलु हेरिरहेकाहरुको भने भक्कानो छुटिरहेकोछ । यो भक्कानो बढ्दो छ । भन्न सकिदैन । भोलि यहि भक्कानोले नै नेपालको परम्परागत दैवी सत्ताको जग उखेलिदिने सामथ्र्य पनि राख्दछ । त्यसको प्रारम्भिक र आक्रमक यात्रा भने शुरु भैसकेकोछ ।


Last Updated on Thursday, 31 May 2012 03:33

Hits: 988

 हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - ज्ञान बहादुर गाहा मगर