A+ A A-

राष्ट्रिय जनगणना २०६८ को तथ्याङ्क, आदिवासी जनजाति सीमाङ्ककृत समुदायको शङ्का

सरोजमोहन लामा तामाङ

विषय प्रवेश :

पहिलो जनगणना भनेको सामान्य अर्थमा कुनै पनि देशको निर्धारित भौगोलिक सिमानभित्रका कुल मानिसहरुको निश्चित समयको (एकै दिनमा गणना गरिएको) जनसंख्याको विवरणलाई भनिन्छ । दोश्रो वितृत अर्थमा कुनै देशको निर्धारित सीमाभित्र निश्चित समयमा अक्सर बसोबास गरिरहेका व्यक्ति तथा परिवारहरुको जनसांख्यिक, सामाजिक, धार्मिक, लैङ्गिक, भाषिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, आदि मानव विकासका सरोकारवाला विषयहरुको विवरणहरुलाई व्यवस्थित रुपमा सङ्कलन गर्ने र तिनीहरुको प्रशोधन तथा विश्लेषण गरी सान्दर्भिक सूचना तथा तथ्याङ्क तयार गरी प्रकाशन गर्ने समग्र प्रक्रियालाई जनगणना भनिन्छ । तर नेपालको यसपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ को तथ्याङ्कलाई विश्लेषण गर्ने हो भने पहिलो अर्थसँग सामान्य मेल खान सकिन्छ, भने दोश्रो अर्थसँग लगभग बेमेलको अवस्था देखिन्छ ।

नेपालको इतिहासमा जनगणना गर्ने कार्यको औपचारिह प्रारम्भ विक्रम सम्बत् १९६८ (सन् १९११) सालदेखि भएको देखिन्छ । केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाले संचालन गर्ने जनगणना विशेषता १०÷१० वर्षको अन्तरालमा गर्ने प्रचलन छ, भने वि.स. १९९८ सालसम्म सामान्य व्यक्ति गणना ज्भबत ऋयगलत का रुपमा मात्र सिमित जनगणनाको प्रक्रिया वि.सं. २००९ सालमा आउदासम्म चाहि जनसंख्या विभागबाट गरिएको देखियो । त्यसैले उक्त सालदेखिको गणनालाई अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा तुलनायोग्य आधुनिक वा वैज्ञानिक जनगणना भनी मानिएको देखिन्छ ।
वि.स. २०२८ सालमा संचालित सातौ जनगणनाको लगत प्रशोधनका लागि भने पहिलो पटक कम्प्युटर क्ष्द्यःज्ञद्धण्ज्ञ को प्रयोग गरिएको पाइयो । यसपालको राष्ट्रिय जनगणना, २०६८ ११ औ पटको र एक शताब्दीऔ जनगणना हो भने कम्प्युटर प्रयोग भएको वर्षले ५० औ वर्षपछिको २१ औ शताब्दीको आधुनिक वैज्ञानिक जमनाको जनगणना हो । तर पनि अगिल्लो १० औ वि.सं. २०५८ सालको जनगणनाको विवरणहरुसँग तुलना गर्दा कतिपय सवालमा धेरैनै अमिल्दो तथ्याङ्क भन्दा पनि मिथ्याङ्क जस्तो लाग्ने विवरणहरु देख्न र अनुमान गर्न सकिन्छ ।
यसपालको जनगणनामा “कोही नछुटौ, कोही नदोहोरिऔ, अक्सर बसोबास गरेकै स्थानबाट आफ्नो विवरण लेखाऔ” भन्ने नारा सहित आधुनिक वैज्ञानिक मेडिफाइड डिजुरे विधिद्घारा जनगणना गरिएको थियो रे । त्यो विधि भनेको के हो ? कस्तो, कसरी, कति उचित र सान्दर्भिक छ ? यो नेपाल जस्तो समावेशी र पहिचानको मुद्दा उठिरहेको वेलामा, त्यस वारे यो पंक्तिकार पनि अनभिज्ञ त हुने नै भयो । तर यो विधिले पनि सबै मानिसलाई गन्ती गर्न सके पनि धेरै आदिवासी जनजाति सीमाङ्ककृत समुदायलाई छुटाउदो रहेछ । जनगणनाको तथ्याङ्कलाई मिथ्याङ्क भनी सिमाङ्ककृत समुदायहरुले विशेष गरी आदिवासी जनजाति र तेश्रो लिङ्कीहरुले गरेको विरोध, धर्ना, ज्ञापनमत्र आदिबाट पनि अनुमान लगाउन सकिन्छ, कि जनगनणा पक्कै त्रुटि मुक्त छैन र उल्लिखित विधि पनि अछुतो छैन । अनि अर्को कुरा २०५८ सालको जनगणना को तथ्याङ्कमा झै ब्रामान, क्षेत्री, आदिवासी जनजाति......भएर “अन्य” को विवरण र शब्द नै नभएबाट त्यो कस्तो विधि रहेछ र कस्तो नियतले, को द्घारा कुन लक्ष्यले त्यसको सफ्टवयर प्रोग्राम बनाएको रहेछ भन्ने सजिलै बुझ्न र अनुमान गर्न सकिन्छ । यदि त्यसो नै हो भन खै त सबैको तथ्याङ्क देखाएको त्यो कम्प्युतरको विधिले ? त्यसमा के सबै जात, जाति, समुदाय देखाउछ ? त्यो विधिसँग अपरिचित कुनै नेपालमा समुदाय वा व्यक्ति नै रहेनछ र त अन्य भन्ने नै उक्त विधिले देखाएन । 
केहि वर्ष अगाडि डा. ओम गुरुको संयोजकत्वमा गठन गरिएको आदिवासी जनजाति पुनः सूचिकरण उच्चस्तरीय कार्यदाल–२०६५ ले अनुशन्धान गरी बुझाएको प्रतिवेदन अनुसार सूचिकृत गर्न सिफारिश गरिएको कुल जम्मा आदिवासी जनजातिहरुको विवरण अनुसार जनसंख्याको विवरण त परैजाओस, त्यो त आजको दिनसम्म पनि वास्तानै नगरेर विचाराधिन अवस्थामानै रहेकोछ भन्ने बुझिएको छ । २०६८ सालको जनगणना गरि सकेको बेलासम्म । आदिवासी जनजाति उत्थान प्रतिष्ठान ऐन, २०५८ अनुसार अनुशन्धान गरी सूचिकृत भईसकेको ५९ वटा आदिवासी जनजातिहरुमा १२ वटा (तीनगाउँले, बाह्रगाउँले, लार्के, सियार, थुदाम, ताङबे, मुगाल, मार्फाली थकाली, सुरेल, वनकरिया, फ्रि, र छैरोतन) जाति नै पो हराएको अवस्था छ । तेश्रोलिङ्गीको त झन् विवरण नै छैन । यो भन्दा हास्यास्पद के हुनसक्छ र ? जब कि पहिचान र समावेशीको यत्रो अंगामा भएको बेला ।
२०५८ को जनगणनाले १०० वटा जातजाति आदिवासी जनजाति रहेको देखाउने अनि तिनै जातजाति आदिवासी जनजाति भित्रनै ५९ वटा आदिवासी आदिवासी जनजाति पर्दछ र उक्त तथ्याङ्क विवरणमा परेको पनि थियो । अनि २०६८ को जनगणनाले चाहि जातजाति आदिवासी जनजाति बढेको देखाई १२५ वटा रहेको भन्दै प्रतिवेदन भने सार्वजनिक गर्ने । तर त्यही प्रतिवेदन भित्र जातिको सूचिमा फेरि १५५ बनाएको देखिन्छ । बिडम्बना १२ वटा आदिवासी जनजातिहरुको भने जनसंख्या नै छैन । यो कस्तो जनगणना ? कस्तो तथ्याङ्कको प्रशोधन होला ?
समस्या र त्रुटी :
कुनैपनि कुरालाई हामीले निरपेक्ष ढंगले सोच्नु गलत हुन्छ । त्यसो हुँदा केही समस्या र त्रुटी २०६८ को जनगणनामा भएको हो, हुनु स्वभाविक पनि हो । तर नियत बस समस्या र त्रुटि देखियो वा देखाईयो त्यसको अनुसन्धान हुन भने बाँकी नै छ । सामान्य रुपको प्राविधिक त्रुटी “ईरर” हो भने त्यो त तथ्याङ्कमा हुनु सामान्य कुरा हो । जस्तो कुनै पनि सानो तिनो अंङ्ककमा वा कम प्रतिशतमा कुनै पनि जाति, भाषा, धर्म, लिङ्ग आदिको विवरणमा बढ्नु वा घट्नु स्वभाविक नै हुन्छ । तर जुन जाति, भाषा, धर्म मान्ने समुदायको जनसंख्या अगिल्लो २०५८ सालको जनगणनामा छुटाएर वा भन्न नजानेर वा गणकले नजानेर वा लापरवाहीले कम भएको वा हराएको थियो, त्यसमा फेरि यो आधुनिक वैज्ञानिक युगको ४० हजार भन्दा बढी तालिम प्राप्त जनशक्ति लगाएर गरेको जनगणनामा घट्नु भनेको चाहि दालमे कुछ कला भनेझै भएको छ । भाषाको सवालमा एउटा उदाहरण राई जाति भित्र कै बान्तवा थर लाई जाति भनिएको छ र उक्त जातिको जनसंख्या ४ हजार ६ सय देखाएको छ । भने सो भाषाको वक्ता संख्या १ लाख ३२ हजार ५ सय ८३ जना देखाईएको छ, त्यो कसरी भयो जनसंख्या भन्दा भाषाको बक्ता धेरै ? अर्को उदाहरण बौद्घ धर्म सम्बन्धमा छ, एक भाषा, एक जाति, एक धर्म, एक देश भन्ने नाराले महत्व पएको वेला वि.स. २००९ (सन् १९५२) साल तिरको जनगणनामा पनि बौद्घ धर्म ८.८ प्रतिशत देखाएको थियो । भने, २०५८ सालको जनगणनामा १०.७४ प्रतिशत देखाईएको थियो तर अहिले २०६८ को जनगणनामा त्यो संख्या घटेर ९ प्रतिशत देखाईएको छ । उता हिन्दु धर्मको भने २०५८ सालमा ८०.६२ देखाईएको विवरण २०६८ सालसम्म आईपुग्दा ८१.३ प्रतिशत देखाईएको छ । जब कि २०५८ सालमा धर्म नै थाहा नभएको जनसंख्यालाई अन्य भन्ने हरफमा राखेर धर्म मान्ने धर्मलम्बीहरु भन्दा अन्य (धर्म नखुलेको) धर्म मान्नेहरुको विवरण धेरै देखाईएको थियो । जुन २०६८ सालको जनगणनामा अन्य भन्ने हरफ नै देखाईएको छैन र त्यो अन्यको संख्या पनि छैन । अनि कसरी बौद्घ धर्म मान्ने समुदाय मात्र घट्यो त ? किन अरु धर्म जस्तै हिन्दु धर्म मान्ने समुदायहरु चाहि घटेन ? धर्म परिवर्तन नै त्यसको कारण मान्ने हो भने पनि बौद्घ धर्म मान्ने समुदाय भन्दा हिन्दु धर्म मान्ने समुदायले बढी धर्म परिवर्तन गरेर क्रिश्चियन भएको धेरै देख्न सकिन्छ । फेरि यो भन्दा अघिल्लो जनगणनामा त हिन्दु धर्म बाहेक अरु धर्म मान्ने समुदायको जनसंख्या त मुश्किलले गणकको तजविजले राखेर अलि अलि भेट्टाएका थिए भन्दा अतियुक्ति नहोला । तर यसपाली त जाति, धर्म, भाषा सम्बन्धमा जनचेतना फैलाउने कार्यक्रम नै चालाएको थियो, सम्बन्धित सरोकारवालाहरुले आफ्नो जाति, धर्म, भाषा सबैले गणकले नसोधे पनि लेख्न लगाउनु भनेर, र पनि किन तथ्याङ्क भने त्यस्तो ?

आदिवासी जनजाति सीमाङ्ककृत समुदायको शङ्का :
कतै राज्यको जुनसुकै संयन्त्रमा हिन्दु धर्म मान्ने समुदायको आधिपत्य भएर आदिवासी जनजातिको १२ वटा जाति नै नदेखाएर, आदिवासी जनजातिको अगिल्लो २०५८ सालको जनगणनामा भएको जनसंख्यामा २ प्रतिशतले झरेको वा घटेको देखाएर फेरि यो देशलाई हिन्दु अधिराज्य बनाउने असफल क्रितिम प्रयास त होइन ? सदियौ देखि सामान्ती अंहकारवादी हिन्दु एक जातिय शाषन लादिएर राज्यको प्रत्येक निकायमा आफ्नो पहुँच र बर्चश्वलाई कायमै राख्न, खाईपाई आएको सुबिधा लुटिन्छ कि भन्ने आशंखले शोषित, उपेक्षित, उत्पीडित, दमित, सिमाङ्ककृत, महिला, आदिवासी जनजाति, दलित, मधेसी, अल्पसंख्यक जाति, धर्म र वर्ग समुदायको राज्यको सबै तहमा समानुपातिक समावेशी प्रतिनिधित्व, पहुँच र पहिचानलाई नामेट पार्ने षडयन्त्र त होइन ?
निश्चित रुपमा राष्ट्रिय योजन आयोग अन्तर्गतका तथ्याङ्क विभागले जनगणनाका लागि तयार पारिएको संयन्त्र र जनगणना गरिएको तथ्याङ्क नै आधिकारीक हुन्छ किनकी त्यो राज्यको संयन्त्र हो । कसैले कुनै व्यक्तिले त्यो जनगणना मिथ्याङ्क हो भन्ने आधिकारीक हैसियत राख्दैन र त्यसले बैद्यता प्राप्त पनि गर्दैन । यद्यपी फेरि पनि त्यो जनगणना मात्र जनगणनाको लागि नभएर नीति नियम देखि मानव विकास, देश विकास, पूर्वाधार विकास बसै शोषित, उपेक्षित, उत्पीडित, दमित, सिमाङ्ककृत, महिला, आदिवासी जनजाति, दलित, मधेसी, अल्पसंख्यक जाति, धर्म र वर्ग समुदायको विकास गर्नको लागि योजना बनाउने एउटा महत्वपूर्ण कडी हो । भावी योजना, विकास, बजेट विनियोजन र विकास नीति एवं कार्यक्रमका आधारहरु हुन । यदि त्यस्तो महत्वपूण कडी नै सहि भएन भने सबै कुरा सही हुदैन र त्यसको परिणाम पनि सही आउदैन । त्यसो हुँदा क्षनिक रुपमा आधिकारीक संयन्त्रको ध्वास दिई केहि समुदायले जीतको महशुस गरेता पनि देशले सधैसधैको लागि हारको महशुस गरिने छ । र अन्तमा हामी सबै देशबासीले हार्नेछ । यस्तो किसिमको कुरो हो राष्ट्रिय जनगणना भनेको भन्ने थाहा पाउदा पाउदै आदिवासी जनजाति सीमाङ्ककृत समुदायहरुको जनसंख्या कतै नियोजित रुपमा नै कम र थोर देखाएर उनीहरुलाई अल्पमतमा पार्ने पूर्वाग्राही सरकारी संयन्त्रको दीर्घकालीन नीतिहरु त होइन ? हिन्दु धर्मलम्बीहरुभन्दा बाहेक बौद्घ लगायत अन्य धर्मलम्बीहरुको जनसंख्या घटाएर हिन्दुकरण र पहिचान सहितको संघियताको मुद्दालाई कमजोर र विथोल्ने प्रयत्न त होइन कतै ?
सुधारका लागि सुझाब :
तत्काल सुधारमा अब आउने चुनाबको मतदाता नामवली संकलनलाई उपयोग गरेर पनि केही त्रुटीहरुलाई सच्याउन सकिन्छ । भने, आगामी सुधारका लागि शोषित, उपेक्षित, उत्पीडित, दमित, सिमाङ्ककृत, महिला, आदिवासी जनजाति, दलित, मधेसी, अल्पसंख्यक जाति, धर्म, संस्कृति, भाषा र वर्ग समुदायको वारेमा स्पष्ट ज्ञान भएको विज्ञ एवं प्राविधिक क्षमता भएको जनशक्ति तथा सोही समुदायको प्रतिनिधित्व सकेसम्म बढी नै हुने गरी फिल्ड कार्य देखि अन्तिम प्रशोधन कार्यसम्म संलग्न गर्ने गराउने । सोही बमोजिमको विस्तृत प्रश्नको प्रश्नवाली तयार पार्ने । जात र जाति विच प्रष्ट रुपमा धारण भएको तथा कुन जात भित्र कति थर अनि कुन जाति भित्र कति जात र त्यसभित्र पनि कति वटा थर हुन्छ भन्ने प्रष्ट जानकारी गराई वा सकेसम्म मानवशास्त्र तथा समाजशास्त्री वा त्यस सम्बन्धि अध्ययन गर्ने विद्यार्थीहरुलाई धेरै भन्दा धेरै फिल्ड कार्यमा प्राथमिकता दिनु पर्ने देखिन्छ । जनगणना संचालनका लागि छुट्टै ऐन, नियमावली तर्जुमा गरी गा.वि.स. को वडा स्तरसम्ममा स्वायत्त जनगणना आयोग स्थापना गरी वडाको जनगणा वडामा नै फाइनल प्रुफ गरी गा.वि.स.मा पठाउने र गा.वि.स.ले जि.वि.स.लाई फाइनल प्रुफ गरी केन्द्रिलाई प्रशोधनको जिम्मा दिने प्रणालीको विकास गर्नुपर्दछ । सोही अनुरुपको तथ्याङ्क प्रशोधनका लागि नयाँ प्रविधिको प्रयोग गरेमा अवश्य पनि कम प्राविधिक त्रुटी “ईरर” हुने थियो होला ।

Last Updated on Saturday, 27 July 2013 22:10

Hits: 4636

निष्ठाका धनी स्व. भिम बहादुर तमाङ्गबारे मेरा केहि स्मरणहरु

स्व. भिम बहादुर तमाङ्गको पार्थिव शरिर अग्नि समर्पण पश्चात घर पूग्दा समेत किन हो किन वहाँ हाम्रो विच हुन हुन्न जस्तो लाग्दै लागेन, तैपनि मानव जिवनको कटु यर्थाथलाई स्विकार गर्दै स्व. भिम बहादुर तमाङ्ग ज्युसंग विताएका महत्वपुर्ण क्षण र कुराकानी गरेका प्रत्येक प्रसंग आँखा सामु झलझली फ्ल्यासब्याक जस्तो गरी आउन थाल्यो, समय वित्दै जाँदा मस्तिषकबाट विलिन हुन सक्ने हुदा स्मरणमा रहेका धरोहरलाई लिपीबद्ध गर्ने इच्छले कलम उठाए र लेख्न थाले । लगभग २ वर्ष जति भयो होला वँहाको आदर्श विचार र जिवनशैली सम्पुर्ण नेपाली जनता समक्ष आउनु पर्छ भनी जिवनी लेख्ने कुरा गरेँ । वँहाले भैरव विशालज्यु एवं कनक मनी दिक्षीतज्युद्धारा लेख्ने भन्नु भएको हुनाले हालको लागि चाहि अमरबाबु तपाइको अनुरोध स्वीकार्न सकिन्न भन्नु भयो, थाहा छैन वँहाको जिवनकथाको लेखन कँहासम्म पुगेको छ ? स्व. भिम बहादुर तमाङ्गज्युसंग मेरो परिचय २०४८ सालको चुनावमा वँहा मेरो पैतृकस्थल दोलखा, डाँडाखर्क हिले टोल पुग्ने बेला भएको थियो । २००७ सालको क्रान्तिमा मेरो महीला बुवा रिकमान मोक्तानको सहादत, मेरो साहिला बुबा ललितमान डा. के.आई. सिंह संग नजिक भई कार्य गरेका तथा मेरो बुबा खड्ग बहादुर मोक्तान प्रवास (कलकत्ता) मा रहेर निरकुंशता विरुद्ध आवाज उठाउने कार्य गर्नुहुन्थ्यो , सायद त्यहि कारणले हुनपर्छ स्व. भिम बहादुर तमाङ्ग ज्यु हाम्रो घरमा वास बस्ने इच्छा गर्नुभयो, वास बसेकै रात हाम्रो दुई विच विभिन्न विषयमा चर्चा परिचर्चा भयो । वँहाको सादा जिवन, उच्च विचारबाट म साह्रै प्रभावित भए, त्यो चुनावमा वँहाले पराजय बेर्होनु भयो त्यस पश्चात वहाँसँग नियमीत नभए पनी समय समयमा भेटघाट हुने हामी दूई विच एक प्रकारको राम्रो अन्तरंगता थियो । २०५१ सालको चूनावमा वहाँ विजयी हुनु भई गिरीजा प्रसाद कोइराला नेतृत्वको सरकारमा वहाँ न्याय तथा कानून मंत्रि बन्नुभयो । वहाँ कानून मंत्रि भएको वेला एक पटक मन्त्रालय एक पटक मंत्रि निवासमा गएर भेटेको थिए ।
 
वहाँसँग भेट हुँदा वहाँले सधै ज्ञानबर्दक कुराकानीका दौरान जहिले पनि २०१५ सालमा ‘पूर्ण वहुमत प्राप्त वि.पी कोइराला मंत्रिमंडल जस्तो समावेशी मंत्रिमंण्डल अहिलेसम्म नवनेको कुरा बताउने गर्दथे । २०१६ जेष्ठ १३ गते वि.पी नेतृत्वमा गठित मंत्रिमंण्डलमा हिमाल, पहाड, तराईको अनौठो संगम थियो । मध्य क्षेत्रबाट गणेश मान सिंह, पश्चिम तराई पर्शु नारायण चौधरी, लिम्बुवान क्षेत्रबाट पै्रमराज आंगदम्बे, मध्य पश्चिमबाट भिम बहादुर गुरुगं, जमानसिंह गुरुङ्ग, हिमाली क्षेत्र योगेन्द्र मान शेरचन, खम्बुवान क्षेत्रबाट देवान सिंह राई, पुर्वी तराईबाट सुर्यनाथ दास यादबलाई मन्त्री बनाएका थिए । अहिलेका वर्तमान नेताहरु मुखले मात्र समावेशीका कुरा गर्दछन् हृदयमा असमावेशी चरित्र बोकेकाहरु आज नेपालका ठुला भनाउदा नेता बनेका छन् भनी सुनाउनु हुन्थ्यो । वि.पीले विलासीता र परिवारवादबाट कति टाढा हुनुहुन्थ्यो भन्ने बारे वि.पीको भनाई , मानिसलाई २ जोर लुगा भए भइहाल्छ नी, किन चाह्यो दर्जनौ थरी थरीका लुगा? एक जोर लुगा दुइ तीन दिनसम्म लगाउने त्यो फोहोर भए पछि अर्को जोर लुगा लगाउने । लुगाको काम शरिर ढाक्नु हो, धेरै लुगा र धेरै मुल्यका लुगाको इच्छाले विलासीता जन्माउछ क्रमशm विलासीता बढ्दै गए पछि मानिसद्धारा त्यसको परिपुर्ती गर्न भ्रष्टाचारको दलदलमा फस्न पुग्छ । वि.पी परिवारवाद मोहबाट टाहा र त्यस प्रति कति साजग थिए भन्ने विषयमो वि.पीद्धारा तारिणी प्रसाद कोइरालालाई स्वकिय सचिव नियूक्ती कांग्रेस वृतमा प्रति असहमती स्वर सुनेर तत्कालै तारीणीलाई तत्कालै पदबाट हटाएको सुनाए । पार्टी र नितीमा विचलनको अन्त गर्न जस्तै सुकै अाँट र त्याग गर्न सकने क्षमता वि.पीमा थियो भन्नुभयो । आजभोली हाम्रा नेता राष्ट्रको नभई आप्mनाको मात्रै सहयोग गर्ने प्रवृतिले गर्दा देश भष्ट्राचारको भूमरीमा फस्दै गएको हो ।
समयले आफ्नो वाटो तय गर्दै गयो भेट घाट पहिले जस्तै एक दुई महिनाको अन्तरालमा हुने गर्दथ्यो । कहिले काही अचानक कुशल मंगलको जानकारी सोध्न वहाँले फोन गर्नुहुन्थ्यो म असमन्जसमा पर्ने गर्थे तपाई के गर्दै हुनुहुन्छ तपाई कहाँ हुनुहुन्छ भनी वहाँद्धारा म प्रति देखाएको स्नेह एंव आत्मियता देखेर म भाव विहवल हुने गदर्थे । वहाँ संग भेट्न जाँदा हमेशा आफ्नो निकट वसाउनु र अमर बाबू भनी सम्बोधन अपार प्रेम महसुस गर्ने गर्थे । राम्रोलाई राम्रो नराम्रोलाई नराम्रो भन्न वहाँ चूक्नू हुन्थेन, छलकपट विचारलाई वहाँले कहिले पनि प्रश्रय दिनु भएन । वहाँको निस्कपट व्यवहारले मेरो हृदयमा क्रमशः उच्च स्थान  बनाउन सफल भयो, कहिले काही केही विषयमा वहाँसंग मेरो मत भिन्नता नभएको होइन, त्यसलाई कहिले पनि प्रतिष्ठा को विषय नवनाउनु पुनः भेट हुँदा वहाँको र मेरो सम्बन्ध सौहार्दपूर्ण हुने गर्दथ्यो ।
माओवादीद्धारा शुरु गरिएको जनयुद्ध वारे भिम बहादुरज्यु भन्नुहुन्थ्यो, माओवादीले शुरुवात गरेको हिसांको ताण्डवले वहाँले पनि माओवादीद्धारा आफ्नो लक्षको प्राप्ति गर्न सक्दैन, सारा विश्वलाई अहिसांको पाठ सिकाउने गौतम बुद्धको देशमा माओवादीको निती गलत प्रमाणित हुनेछ । उनीहरु शान्तिको निम्ती मूलघारको बाटो अंगाल्नै पर्छ । माओवादि जनयुद्द कालमा भएको नरसंहार भन्दा हजारौ गुना नरसंहार कलिङ्ग युद्दमा भएको थियो । सैन्य शक्तिको घमण्डले चूर सम्राट अशंोक आप्mनो सैनिकद्धारा प्रर्दशींत गरिएको साहसपूर्ण रणकौशल प्रदर्शनको अवलोकन कलिगंको गर्न रणक्षेत्रमा पुग्दा त्याहाँको काहाली लाग्दो दृश्य, काही कसैमा हात काटीएका कसैको अर्घरुपमा गला सेरीएका हृदय विदारक दृश्य जहाँ हेरयो रगतको खोला वगेको छ, अङ्गभङ्ग भएको सैनिकको चित्कार, युद्धको भयावह दृश्य देखेर सम्राट अशोकको विजय प्रतिको घमण्ड घिक्कारमा परिणत भयो, मानवले मानवलाई दिर्यता पूर्वक हत्या गरेर विजय हुने परम्पराको अन्त हुनु पर्दछ, हिसाग्रस्त हृद्धयलाई अहिसां पथ अपनाउनु बाध्य वनाउनु वास्तविक विजय हो भनी, अशोकको निदर्यी हृदयमा परिवर्तन आयो, शान्ति र अहिसांको पथ नै उत्तम भन्दै बुद्ध धर्म अंगाली भीक्षु वनेर अहिंसा विरुद्धको अभियानमा लडें र बुद्धधर्मलाई राजधर्मको स्थान दिए । बुद्धले वौद्ध दर्शनलाई जन्म दिएता पनी सम्राट अशोकद्धारा आफ्नो पुत्र, पुत्रीलाई बुद्ध दर्शनको अहिसा पथको प्रचार गर्न नपठाएको भए सम्भवतः बुद्ध धर्मदर्शनको सार शब्द अहिंसाले विशवव्यापी रुपमा यत्रो ढुला व्यापकता पाउदैनथ्यो होला भन्नु हुन्थ्यो । त्यसै प्रसङ्गसँगै छिमेकी राष्ट्र भारतको महात सपूत गाँधीको चर्चा अवश्य नै गर्नु हुन्थ्यो एकै लुगामा लपेटीएका अर्धनग्न गाँधीले अंगे्रज जस्को शासनमा कलिे पनि सूर्य अस्त हुदैनथ्यो त्यस्तो शत्तिशाली अंग्रेजलाई अहिंसावादी आन्दोलद्धारा चूनौति दिने साहस गरे, गाँधीको अहिंसात्मक आन्दोलनले भारत कहिले पनि आजाद हुन सक्दैन र अहिंसावादी विचार प्रति असहमति राख्ने कांगे्रस भित्र नै असंख्य नेताहरु थिए, सुभाष चन्द्रवोस, चन्द्र शेखर आजाद, भगत सिंह लगाएतका कांगे्रस गरम दलका सदस्यहरु थिए । निल खेती गराउदा कृषकहरु माथी गरीएको अन्याय अत्याचार र शोषण विरुद्ध पश्चिम चम्पारणवाट शुरु गरिएका सामान्य देखीने अहिंसात्मक आन्दोलन पछी गएर अंगे्रज भारत छोडमा परिणत भयो । अहिंसात्मक आन्दोलनको अगाडी अंग्रेज झुक्न वाध्य हुन् । त्यस कारण अमर बाबू, माओवादीले रोजेको पथ गलत हो । त्यो गलत पथको हिंसाको पथ त्यागी प्रायश्चित गर्न एक न एक दिन माओवादी मूलघारमा आउनै पर्छ, स्व. भिम वाहादुरज्यूले दिनु भएको भविष्यवाणी सत्यतामा परिणत भएको नेपाली जनताको सामु छ । संविधान सभाको चूनावमा वहाँले दोलखा १ नम्वर वार टिकट प्राप्त गर्नुभयो, वहाँको नाम घोषणा समाचार पत्रमा पढेर वहाँलाई फोन गर्दा वहाँ त्यस समय दोलखा हिडी सक्नुभएको रहेछ । वहाँ मूडे पुग्नु भएको र पछी आएर भेट गर्ने कुरा सुनाए । पछी काठमान्डौंमा वहाँसँग भेट हुँदा मैले वहाँलाई भने कांगे्रसको लागी होइन तपाईको लागी स्वतंत्र रुपमा प्रचार गर्ने छु । तपाईलाई केही भन्नु छ भन्दा वहाँले सहर्ष स्विकार गर्नुभयो । जे होस वहाँलाई संविधान सभामा पूर्याउन कोशीस गरीयो तर जित पक्का भए पनि जित हारमा परिणत भयो, संविधान सभा चुनावमा भीम बहादुरजीको हारलाई दोलखा बासीको नाताले यहि मात्र भन्न सक्छु जे भयो ठिकै भयो । नेपाली जनताले संविधान सभाको के हैसियत भयो नेपाली जनतासामु छर्लङ्ग छ । आखिर त्यो संविधान सभाका के हैसियत भयो । तसर्थ उपलब्धी विहिन संविधान सभामा भिमवाहादुर जस्ता महान व्यक्तिको अनुपस्थित वहाँको सम्मान सुरक्षित राख्न इश्वरद्धारा तै गरिएको जस्तो लागेको छ । संविधानको चूनावमा हारलाई सहर्ष स्विकार गर्दै स्व. भिम वाहादुर राष्ट्र र दोलखा जिल्ला प्रति समर्पीत भएर लागे ।
कांगे्रसको महाकुम्भ बाह्रौं महाधिवेशनमा कांगे्रसको सभापति पदमा एक सामान्य व्यत्तिले पनी उम्मेदवारी दिन सक्छ भनी प्रेरणा प्रदान गर्न वहाँ कांगे्रसका भिमकाय प्रत्यासी सुशील कोइराला र शेर वाहादुर जस्तासंग भिड्न प्रत्यासी वने । वहाँले सभापनि चूनावमा मात्र ७८ मत प्राप्त गर्नुभयो । ७८ भोट प्राप्त गरि कांगे्रसीहरुको दृष्टिमा पराजित भएका भिम बहादुको कद तथा प्रतिष्ठा नेपाली जनता समक्ष सभापति चुनावमा प्रस्फुटीत भएको हो । सुशील कोइरालाले धेरै मत पाएर सभापति चुनाव जिते सुशील भन्दा थोरै भोट ल्याएर शेर बहादुर दम्भित भएता पनि ७८ शक्तिशाली योद्धाका मत पाएका भिम बहादुर तामाङ्ग हमेशाका लागि नेपाली जनताको हृदयमा जीत हासिल गर्न सफल हुनु भयो । भीम बहादुर तामाङ्ग पराजित भएर पनि विजयी भए, शुशील कोइराला सभापती चुनावमा विजय भएतापनि ७८ शक्तिशाली योद्धाका भोट पाएका भिम बहादुर हमेशाका लागि नेपाली जनताका हृदयमा जीत हासिल गर्नमा सफल हुनु भयो । संचार माध्यममा भिम बहादुरको कद अगाडि शुशील, शेर बहादुर प्रभिश्पर्धामा कहि पनि देखिएन, शुशीलले त जिते तर कांग्रेसको हार भयो र कांग्रेसको हारको सीलसीला लगातार जारी रहेको नेपाली जनताले स्पष्ट रुपमा अनुभुती गरीरहेका छन् । भिम बहादुरले प्राप्त गरेको ७८ मत कांग्रेस अधिवेशनबाट खारीएका, जुझारु समावेशी सदस्य चयन भएको भन्ने कुराको उपहास भएको थियो । निति र सिद्धान्त विपरीत दासत्वको बोझमा दबिएका कार्यकर्ताहरुको भिड बनेको छ कांग्रेस पार्टि, सभापति चुनावमा भिम बहादुर ज्यु, रविन्द्रनाथ ठाकुरको एक कविता जस्तै, “यदि तिम्रो आह्वानमा कोहि नआए एक्लै हिड है” भिम बहादुर ज्यु सिदान्त र निष्ठाको झण्डा एक्लै बोकेर हिड्नु भयो । सभापति चुनावमा भिम बहादुरको आदर्श र  निष्ठाको झण्डा उच्च राख्न त्यहि सानो प्रयास मैले पनि गरेकोमा आफैलाई धन्य ठानेको छु ।
वि.पी. को अवसान, र कांगे्रसमा निती र सिद्धान्तको विचलन प्रति हमेशा चिन्ता व्यक्त गर्नु हुन्थ्यो, कुरा कानीको क्रममा कहिले काही कांग्रेसीहरुद्धारा निती र सिद्धान्त विपरितको आचरण प्रति कटाक्ष गर्दा  स्विकार गर्दै भन्नु हुन्थ्यो वि.पीले यस्तो कांग्रेसीको कल्पना कहिले पनि गर्नु भएको थिएन, वि.पी जस्ता आदर्शवादीद्धारा निमार्ण गरिएको पार्टी किन पथ भष्ट्र भयो होला भनी हमेशा दुख प्रकट गर्ने गदर्थे । स्व. भिम वाहादुर तामाङ्ग आदर्शवादी नेता मात्र होइन वहाँ सर्वगुण सम्पन्न ज्ञानका भण्डार थिए, विश्व साहित्य, विश्व इतिहास, विश्व राजनीति, विश्व सिनेमा जस्तो विषयमा घारा प्रवाह प्रवचन दिन सक्ने सामर्थवान व्यक्तित्व थिए । एक दिन वहाँले कुराकानीको प्रसङ्गमा नेपाली फिल्म वारे भन्नुभयो, नेपालका कुनै फिल्म निर्माताले प्रिमीयर शो को महुरतमा वहाँलाई वोलाएका रहेछन् र नेपाली फिल्म वारे केही शब्द बोल्न आग्रह गर्दा वहाँले त्याहाँ भन्नु भयो नेपाली फिल्मकारहरुले धेरै टाढा जानु परेन राम्रो फिल्मको निर्माण गर्न छिमेकी वगांलका चर्चीत फिल्मकार सत्यजित रायको फिल्म हेर्न आग्रह गरे, कतिपयले त सत्यजित रायको नामै सुनेका रहेनछन् । वहाँले त्यस कार्यक््रmममा भन्नुभयो वम्बइया मसाला सिनेमाको अनुसरण नगरि ब्लैक एण्ड व्हाइट कम खर्चमा तैयार भएका कालजयी सिनेमा, पथेरपांचाली, अमृत कुम्भेर सन्घाने जस्ता उच्च कोटीका अस्कर अवार्ढ विजेता फिल्मको कलात्मक पक्षवारे घारा प्रवाह वोलेको कुरा सुनाउनु भयो । साहित्य वारे कुरा गर्दा वि.पी कोइराला, भूपी शेरचन, शेंक्सपीयर, पारिजात जस्ता महान् साहित्यकारका पूस्तक वारे चर्चा गर्नु हुन्थ्यो ।
दोलखा जिल्लाको महत्वपूर्ण अपर तामाकोशी परियोजनालाई सफल बनाउन अभियानमा स्व. भिम बहादुर ज्यूको योगदान अविश्मरणीय छ । वहाँ वारम्वार भन्नु हुन्थ्यो अपर तामाकोशी जलविद्युत आयोजनाको सफलताका साथ सम्पन्न गर्नु भनेको दोलखा मात्र नभई राष्ट्र लाभान्वित हुनेछ । अपर तामाकोशीको सफलता भनेको नेपाली कसै दाताको दानको आसमा नभई आप्mनो जलश्रोतको आफै मालीक बन्ने छन् । त्यसको सफलता दोलखा जिल्ला अन्य जिल्लाको निमीत्त उदाहरणीये सौभाग्यशाली जिल्ला वन्ने छ । दोलखा जिल्लाको विकाश दोलखाली जनतालाई अपार माया गर्ने स्व. भिम बहादुरलाई दुर्भाग्य दोलखेली जनताले सकेनन् । स्व भिम बहादुर तामाङ्ग भौतिक रुपमा हामी माझ हुनु हुन्न । वहाँको १०% पनि दोलखा वासीले अनुशरण तर्पmबाट गर्न सके अन्य जिल्लाको निम्ती उदाहरण बन्न सक्नेछ ।
स्व भिम बहादुरज्यूसँग भेट मेरो अन्तिम मरै छोरा विश्व दिपको कारणले सम्भव भएको हो । छोराले जहिले पनि भिम बहादुरज्युको अटोग्राफ चाहियो कहिले भेट्न जाने भनी जीद्दी गर्ने गर्दथ्यो, काठमाडँौ को ब्यस्त जिवन यस्तै त हो काम नभए पनि फुर्सद नहुने जस्तो अन्ततः धेरै जिद्दि गरेपछि मिति २०६९/०५/३० गते बिहान वहाँको घर पुग्दा कार्यकर्ता माझ घेरिएर बस्नुभएको मलाई  देख्नासाथ चिरपरिचत भावमा आप्mनो निकट बस्ने आग्रह गर्दैै भन्नु भयो, अमर बाबु आज त छोरा पनि ल्यानु भएछ, विश्वदिपले अटोग्राफ लिने विषयमा बताए, वँहाले हुन्छ भन्नु भयो र वँहाको चिरपुरातन स्वागतको शैली रातो चिया आफै बनाएर दिनु भयो, केहि समय देशका समसमायिक विषयमा चर्चा गरियो, वँहा आफैले छोरासंग अटोग्राफ डायरी माग्नु भयो । ओछ्यान नजिकैको ड्रयरबाट फोटो निकालेर आर्शिवाद रुपी प्रेरणदायी शब्द लेख्नु पश्चात फोटो टासी हस्ताक्षर गरी अटोडायरी छोरा विश्वदिपलाई दिनु भयो । वँहाले अटोग्राफ लेख्ने बेला त्यहा भेला भएका हरुसंग कुराकानीमा व्यस्त रह्यो तर भिम बहादुर ज्यु एकाग्रतापुर्वक अटोग्राफमा शब्द को¥दै गरेको दृश्य अहिले पनि सम्झिने गर्दछु । केहि समय पश्चात विदा हुने समय आयो , वँहा बाहिर सम्म हामीलाई छोड्नु आउनु भयो, मैले वँहालाई लखनौवी चिकेन विरीयानी खानको लागि निमन्त्रणा दिए, वँहाले भन्नुभयो, अमर बाबु छिटै बोलाउनुस विरीयानी खान, कलकत्ताको मुस्लीमको होटलमा खाएको विरीयानीको स्वाद अहिले सम्म विर्सन सकेको छैन , भन्नु भयो । हामी विदा भयौं, के थाहा की यो भेट हामी र भिम बहादुर ज्यु को अन्तिम भेट थियो । घर पुगी अटोमा उत्सुक्ता पुर्वक अटोग्राफ खोलेर हे¥यौ, वँहाले अति राम्रो शैलीमा छोटो तर धेरै ठुलो शन्देस लेख्नु भएको रहेछ । अटोग्राफमा लेखिएका शब्दले वँहा नेपाली भाषामा कति दखल राख्नु हुनुहुन्थ्यो भनेर दर्शाउछ । अटोग्राफमा लेखिएका हुबहु शब्द यस प्रकार छन् , 
        “विश्वदिप मोक्तान, सुपुत्र अमरदिप मोत्तान, भेट्न संयोग पाउदा आशा लाग्यो एउटा भविष्यको नँया पुस्ता उदय भएको देख्दा । ११औ तहमा पढ्ने नँया किशोर अवस्थाबाट तरुण अवस्था हुदै परिपक्व व्यक्तित्व निर्माण गर्न विश्वदिपले अध्ययन आधार भएकोले त्यतातिर लगनशील हुनु मेरो पहिलो शर्त हो ।
           जिवन फुल हो तर वृक्ष भएर पनि फल्ने अवस्था हुन्जेल अध्ययन चिन्तन मननको भावना जाग्नु खाने कुरा जस्तै अपरिहार्य हुन्छ । ”
 त्यसैले अमरदिपको छोरा विश्वदिप एउटा सबल, ससक्त र विद्धान होस् भन्ने अभ्यान्तरको कामना साथै यो अटो अर्थात् हस्तलेखन समर्पण गर्दछु । ”
                 – भिम बहादुर तमाङ्ग, झुले–७, दोलखा, नेपाल
मितिः २०६९/०५/३० शनिबार

अटोमा भिम बहादुर ज्युद्धारा व्यक्त गरिएको भावना र भाषा शैलीमा महानता झल्किने दस्तावेज सम्झी यो अटो लेख्न छुट्याउन सकिन्न । दशैताका वँहालाई कुनै दिन खानाको लागि निमन्त्रणा दिने सोच बनाएको थिए, चाडबाडको बेला वँहाका आफ्ना इष्टमित्रले बोलाउने छन् र आफ्ना परिवारहरुसंग भेटघाट गर्ने अवसरमा व्यवधान गर्नु हुदैन जस्तो लागी पछि निमन्त्रणा गरीन । तिहारमा बहिनीको हातको टिका लगाउनु झुले जानु हुन्छ भन्ने थाहा थियो तयसकारण तिहारमा बोलाइएन, दशै तिहार सकियो मंसिर १२ गते लगभग ९ बजे तिर महाराजगंज, चक्रपथबाट भिम बहादुर ज्युलाई मोबाइलमा फोन गरेर वँहाको स्वास्थ्य बारे जानकारी लिए, स्वास्थ्य ठिकै छ भनेर जवाफ दिनु भयो र खाना खाने समय निर्धारण गर्न परयो भन्दा वँहाले भन्नु भयो, अमर बाबु म यो हप्ता व्यस्त छु, आउने हप्ता बोलाउनु होस् न ! म आइहाल्छु । मैले फोन गर्दा म बसेको स्थान नजिकै मण्डिखाटारमा हुनुहुँदो रहेछ, यस समय महाराजन्ज चक्रपथमा भएको हुनाले वँहासंग त्यस दिन भेट भएन, त्यस दिन यदि म कोठामा भएको भए केहि क्षण वँहाको सानिध्य र आत्मियताको अन्तिम उपहार प्राप्त गर्ने अवसर पाउने थिए, यसलाई मैले आफ्नो जिवनको सबै भन्दा ठुलो दुर्भाग्य ठानेको छु । शनिवार विहान ८ बजे दोलखाबाट भतीज विकास मोक्तानले टेलिभिजन फ्ल्यास न्युजमा भिम बहादुर ज्युको निधनको समाचार बारे जानकारी लिदा केहि क्षणको लागि म निशब्द भएँ , हतार हतार मेरो गाँउले भाइ नारायण थापालाई फोन गरेर सोधे, दाई कुरा सत्य हो भन्दा म शब्दविहिन र स्तब्ध भएँ । वँहालाई चिकेन विरीयानीद्धारा स्वागत गर्ने र वँहाको सानीध्यमा बसी धेरै कुरा गर्ने मेरो इच्छा अधुरो नै रह्यो र अब कहिले पनि सम्भव हुने सम्भावना छैन ?
 स्व. भिम ब. तामाङ्गको मृत्युको पश्चात धेरै भावानात्मक शब्दको ओइरो लागेको छ, वँहाको जिवनबाट प्रेरणा लिनु पर्ने भनी भाषण छाटिएका छन् तर भिम बहादुरको आदर्शलाई जिवन्त राख्नु पर्ने तर्फ कसैको ध्यान केन्द्रित देखिएन । विश्वका महान् हस्ती महात्मा बुद्ध, जीजस, गान्धी, कार्ल माक्स, ओशोको मृत्यु पश्चातनै उनको महत्व बुझियो, वँहाहरुको विचारहरुलाई व्यापकता प्रदान गर्न प्रयत्न गरेको फलस्वरुप आज ती विचार र दर्शन् विश्व सामु जिवित छन् । भिम बहादुरको आदर्श जिवन, निष्ठा, सरलतालाई व्यापकता प्रदान गर्न राज्यद्धारा वँहाको जिवन दर्शन्लाई जोगाउन स्व. भिम बहादुर तमाङ्ग स्मृति प्रतिष्ठानको निर्माण तथा वँहाको जिवन यात्राको बारे समग्रलाई परिचय गराउन पुस्तकको प्रकाशन गर्नु पर्दछ । स्व. भिम ब. तमाङ्गको जिवन आर्दश वर्तमान युवा पिढिको लागि राष्ट्र निर्माण गर्न हेतु प्रेरणादायक उदाहरण बन्न सक्छ । अनन्त दुरीको यात्रामा लागेका स्व. भिम बहादुर ज्यु संग सम्बन्धित मेरो स्मरणका अंशहरु समर्पित गर्नको उद्देश्य वँहाको १३औ पुर्ण तिथिमा वँहाप्रति यो भन्दा सुन्दर श्रद्धान्जली हुन सक्दैन ठानी समर्पित गरेको छु ।
अमरदिप मोक्तान
डाडाखर्क, दोलखा

Last Updated on Thursday, 13 December 2012 02:08

Hits: 1076

नेपाल मगर विद्यार्थी संघको देउसी भैलो कार्यक्रम

– त्रिलोक सिंह थापामगर
नेपाल मगर विद्यार्थी संघ केन्द्रिय समितिका उपाध्यक्ष सुश्री दीपा आलेज्यूबाट प्रस्तुत उत्साह वर्धक समाचार मिति २०६९ मंसिर २ गतेका दिन राज्यसत्ता वेबसाइटमा पढ्न पाइयो । २०६९ सालको तीन दिने देउसी भैलो कार्यक्रममा जम्मा रु. २ लाख २८ हजार ५६ रुपियाँ विद्यार्थीहरूको शैक्षिक स्तरवृद्धि गर्न संकलित भयो । दुई महिना अघि पनि साँस्कृतिक कार्यक्रमबाट २०६९ असोज १२ गते निकै रकम उठेको थाहा पायौँ । नेपाल मगर विद्यार्थी केन्द्रिय समितिको परिश्रम तथा मगर अभिभावकहरूको सहयोग र सदभाव स्वरुप उक्त दुवै कार्यक्रम सफल तथा प्रभावकारी भएको हो । सो को लागि नेपाल मगर विद्यार्थी केन्द्रिय समितिलाई हार्दिक बधाई छ । उक्त संकलित रकमको सदुपयोगका लागि नेपाल मगर विद्यार्थी केन्द्रिय समितिले आफ्नो सोच एंव बिचार निश्चयनै बनाएको हुनु पर्छ । तै पनि मेरो नितान्त व्यक्तिगत विचारमा सो संकलित रकमलाई प्रभावकारी ढंगबाट सदुपयोग गर्न गराउन अल्पकालिन एंव दीर्घकालिन धारणा एंव सोचाई बनाउनु पनि आवश्यक देखिन्छ ।
 विगत २३५ वर्षको इतिहासमा राज्यको विभेदपूर्ण नीति एंव राज्य व्यवस्थाले गर्दा शिक्षाको क्षेत्रमा मगर जनजातिलाई ज्यादै पछाडी पारियो । साधारण शिक्षा प्राप्त गर्न पनि मगर जनजातीलाई निरुत्साहित गरियो । फलस्वरुप मुलुकको कुल जनसंख्यामा ७.१४ प्रतिशत मगर समुदायको जनसंख्या भएता पनि स्नातक तहमा मगरहरू २ प्रतिशत भन्दा पनि कम रहेका अनुमान गरिएको छ ।
 उच्च शिक्षाको कमी एंव राज्य व्यवस्थाको विभेदपूर्ण नीतिले गर्दा वर्तमान समयमा राज्यको प्रशासनिक, न्याय सेवा, शिक्षा, निजामती तथा सरकारी संस्थानहरूमा मगर जातिको पहुँच कम नै  देखिन्छ । प्राविधिक, शीपमूलक, एंव व्यवस्थापन तथा राज्यको नीति निधारर्ण एंव निर्णायक तहमा पनि मगर जनशक्तिको पहुँच शून्य रहेको छ । अतः मगर समाजले मगर समुदायको शैक्षिक सशक्तिकरणमा यथाशक्य लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ भने अर्कोतिर मगर विद्यार्थीहरूले शैक्षिक गतिविधिहरूमा अझ बढी शसक्तरुपमा कटिवद्ध हुनुपर्ने देखिन्छ ।
 उपरोक्त परिपे्रक्ष्यमा अनुभवी व्यवसायी, अवकाश प्राप्त कर्मचारी, समाजसेवा तथा शिक्षा प्रेमी मगर अभिभावकहरू तथा नेपाल मगर विद्यार्थी संघ केन्द्रिय समितिको पदाधिकारीहरूको संयुक्त प्रयासमा नेपाल मगर छात्रवृत्तिकोषको स्थापना तथा संचालन हुनुपर्ने उपयुक्त हुनेछ । सो कोषको उद्देश्यहरू व्यापक परिधीभित्र राखिनुपर्ने देखिन्छ । (क) जेहनदार एंव प्रतिभाशाली मगर विद्यार्थीहरूलाई उच्च शिक्षा, अनुसन्धनात्मक एंव शोधमूलक अध्ययन संलग्न गराउन छात्रवृत्ति प्रदान गरि प्रोत्साहित गर्नुपर्ने । (ख) राष्ट्र निर्माणका विभिन्न नीति निर्धारण एंव निणार्यक तह सम्म पुग्नलाई राष्ट्रिय स्तरका परिक्षामा सहभागी हुन मगर जनशक्तिलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्ने । (ग) शीप मुलक, आय आर्जन, व्यवस्थापन एंव नेत्रृत्व विकास प्रशिक्षण कार्यक्रमहरूमा मगर विद्यार्थीहरूको सहभागिता अझ बढी गर्न गराउनु पर्ने । (घ) मुख्यतः कोषको उद्देश्य कुशल, योग्य, एंव क्षमतावान मगर जनशक्ति तयार गर्ने हो । सोका लागि अल्पकालीन, दीर्घकालीन, तथा अपरझट आइपर्ने कार्यक्रमको तर्जुमा गर्दै लैजानुपर्ने हुन्छ ।
 उपर्युक्त छात्रवृत्ति कोषको स्थापना भएपछि सो कोषलाई स्थायी, पारदर्शी, विश्वसनीय, भरपर्दो एंव प्रभावकारी बनाउँदै लैजानु पर्ने आजको मुख्य आवश्यकत्ता हो जस्तो लाग्दछ । रकम संकलन गर्नु, कोष स्थापना गर्नु तथा रकम जम्मा गर्नु गराउनु बास्तवमा अत्यन्त कठिन कार्य हो । तर संकलित रकम वा कोषको व्यवस्थापन, संचालन, सदुपयोग, फलदायी एंव उपयुक्त ठाउँमा लगानी गर्न गराउन अझ बढि चुनौतिपूर्ण कार्य हो । कोषलाई पारदर्शी, उत्पादनमूलक, व्यवस्थित रुपबाट संचालन र व्यवस्थापन गर्नु गराउनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।
 अतः उपरोक्त बुदाहरूमा अभिभावक एंव नेपाल मगर विद्यार्थी संघ केन्द्रिय समिति पदाधिकारीहरूका बीच निरन्तर विमर्श एंव संवाद संचालन हुनुपर्ने राम्रो होला जस्तो लाग्छ । अभिभावकहरूको व्यक्तिगत तथा सामुहिक धारणाबाट परिचित भैरहनु पर्ने हुन्छ । सो प्रक्रिया नेपाल मगर विद्यार्थी संघ केन्द्रिय समितिका वर्तमान पदाधिकारीहरूबाट कार्यान्वयन भै नै राखेको छ । सो क्रमलाई अझ बढी संस्थागत एंव व्यवस्थित गर्न गराउनु आवश्यक छ जस्तो लाग्दछ । नेपाल मगर विद्यार्थी संघको देउसी भैलो कार्यक्रम प्रशासनीय एंव सकारात्मक पाइला हुन् । यसै सन्दर्भमा यसको उपयोगिता, व्यवस्थापन एंव पारदर्शिताको पक्षमा दुवै पक्षबाट अझ बढ़ी चिन्तन मनन गर्नु पर्ने हो की ? धन्यवाद ।

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Last Updated on Monday, 26 November 2012 08:48

Hits: 1031

जनगणना २०६८, जनजाती आदिवासी विरुद्ध षड्यन्त्र

धेरै प्रतिक्षा पश्चात अन्ततः जनगणना २०६८ तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ । जनगणना तथ्यांकमा आफ्नो जाती, धर्म जनसंख्याको सहि तथ्यांक विवरणको लागि खासगरी जनजाती समुदायले चाडपर्व जस्तै गरी गाँउगाउँ, शहरशहरमा पुगेर जनजाती समुदायमाझ जनचेतनामुलक कार्यक्रम गरेका थिए तर जनगणना पश्चात तथ्यांक आउन धेरै ढिलो गरिदा उत्पन्न भएको शंका आखिर शत प्रतिशत सहि भएको सावित हुन गएको छ । जनगणना तथ्यांकमा जनजाती आदिवासीको धर्म र जनसंख्याको सहि तथ्यांक सार्वजनिक नगरी औपचारीकता मात्र पुर्ण गरी पुनः यस देशका ब्राहमण क्षेत्रीयलाई महत्वपुर्ण शक्तिको रुपमा देखाइएको छ , जो विलकुलै गलत एवं त्रुटिपुर्ण तथ्यांक हो । भ्रमपुर्ण तथ्यांक किन सार्वजनिक गरियो वा भयो भन्ने बारे भन्नु पर्दा नेपालको सत्तामा हाली मुहाली गर्ने चरीत्र बोकेका राजनैतिक नेताको इशारामा जनजाती आदिवासी समुदायको एकजुटता प्रदर्शित आन्दोलन देखि त्रसित भएर भ्रम पुर्ण तथ्यांक सार्वजनिक भएको हो । आदिवासीको जागरणले मनुवादी चरीत्र बोकेकाहरुद्धारा जनजातीको आन्दोलन र जागरणलाई निस्तेज बनाउन भ्रमपुर्ण तथ्यांक सार्वजनिक गरिएको हो । यदि जनगणनाको सहि तथ्यांक सार्वजनिक भइदिएको भए नेपालको राजनितीमा जनजाती आदिवासीको वर्चस्व स्थापित हुने भुइँचालोको पुर्व संकेतका कारण मनुवादिहरुद्धारा आफ्नो जनसख्या शक्ति र धर्म शक्ति ठुलो भएको तथ्यांक सार्वजनिक गरेका छन् । राणा शाह कालमा दलितनै नभएको देशमा गलत प्रवृतिका ब्राहमणलाई मृत्युदण्ड दिदा ब्रह्महत्या लाग्ने भयले हुकुमी शैलीमा कामी, दमाई बनाइयो त्यस्तै सुरवीर लडाकु खस मगर गुरुङ्ग लगायतका जनजातीलाई तागा लगाई क्षेत्री उपाधी दिएर जनजाती संख्यालाई कम गर्न र आफ्नो शक्तिलाई मजबुत गर्न हेतु गरेजस्तै जनगणना ०६८ को तथ्यांकमा हिन्दु ८१% र बौद्ध ९% देखाइएको प्रति जनजाती आदिवासी र बौद्ध धर्मावलम्बी आक्रोशीत बनेका छन् । जनगणना तथ्यांकमा जनजाती आदिवासीलाई पाखा लगाउन तथ्यांक विवरण कसरी संकलन गरीयो भन्ने बारे भन्नु पर्दा नेपालको मुटु काठमाण्डौ स्थित रामकोट गा.वि.स को डाडागाँउ टोलमा लगभग दुइ तीन सय तामाङ्ग  समुदाय बसोबास गर्छन् l त्यहाँका तामाङ्ग समुदायले जनगणना तथ्यांक संकलक आएकोनै देखेनन् यस्तै प्रकारको घटना नेपालको खास गरी जनजाती आदिवासी बसोबास गर्ने क्षेत्रमा भएको देखियो l तसर्थ समग्रमा भन्नुपर्दा जनगणना ०६८ को तथ्यांक मिथ्या र भ्रमको थात्रो पोको मात्रै हो ?
 जनगणना ०६८ को तथ्यांक हिन्दुधर्म, ब्राहमण, क्षेत्रीलाई मात्र स्थापित गराउन खोजेको झुट र भ्रमको दस्ताबेज भन्नका लागि केहि आधारहरु छन् । जाती/धर्म – नेपालमा हिन्दु र बौद्ध धर्मावलम्बी नेपालको पचहत्तरै जिल्लामा घना रुपमा बसोबास गरीएको पाइन्छ । नेपालमा हिन्दु धर्मावलम्बी र बौद्ध धर्मावलम्बी जातीगत आधारमा सजिलै छुट्याउन सकिन्छ , आदिवासी जनजातीको प्रतिशत मध्ये धेरै जस्तो गैह्र हिन्दु धर्मावलम्बी छन् । जनजाती आदिवासीको जनसंख्या ३८ % र मुसलमानको जनसंख्या ४.४% लाई जोड्दा ४२ % जनसंख्या देखिन्छ , ३८ % मध्ये यदि जनजाती आदिवासीहरुबाटनै इसाई धर्ममा परीणत भई १.४ % गएको हो भने पनि जनजाती आदिवासी ३६% भएको देखिन्छ । ३६% मध्ये ९% बौद्ध, ३% प्रकृतिपुजक बाहेकका जनजाती आदिवासी हिन्दु धर्मावलम्बी भएको तथ्यांक आफैमा आधारहिन कपोल कल्पित हो । यसपालीको जनगणनामा विगतमा हिन्दु धर्मावलम्बी भनी लेखिएका जनजाती आदिवासी मगर, नेवार, थारु समुदायका धेरै जसोले धर्मको महलमा बौद्ध धर्म लेखेका छन् र तराईका दलित अंबेदकर पंथी समुदायले धर्मको महलमा बौद्ध धर्म लेखाएको कुरा सार्वजनिक भएको छ । जनगणना तथ्यांकले तमाङ्ग ५.८%, गुरुङ्ग ३% लगायत हिमाली जातीको जनसंख्याको पुरानै तथ्यांकबाट इसाई धर्मावलम्बीको १.४ % घटाएर बौद्ध धर्मावलम्बीलाई ११% बाट ९% मा झारेको भ्रामक तथ्य सार्वजनिक गरीएको छ । यसपालीको जनगणनामा बौद्ध धर्मावलम्बीको २० देखि २५ प्रतिशत जनसंख्याको तथ्याँक आउने अनुमान गरीएको थियो ।
प्रथम र दोस्रो विश्वयुद्धमा राणाहरु द्धारा जनजाती आदिवासीहरुका होनहार युवा सपुतलाई युद्धमा होम्याएर तथा मगर, गुरुङ्ग, खस जनजातीहरुलाई तागा लगाई ठकुरी बनाएर जनजाती जनसंख्याको न्युनीकरण गरी राज्यशक्तिमा आफ्नो पकड गर्न खोजेको जस्तै जनगणना २०६८ को तथ्यांक त्यहि श्रृखंलाको निरन्तरता हो । जनजाती आदिवासीको एकजुटता, अधिकार स्थापित प्रति गरीएको बुलन्द आवाजलाई निरुत्साहित, निस्तेज एवं कमजोर सावित गर्न गरीएको भयानक षडयन्त्र हो । २०१८ सालको जनगणनामा तमाङ्ग जातीको जनसंख्या पाँच लाख बीस हजार देखिएको छ भने २०६८ सालको जनगणना लगभग ५१ वर्ष पश्चात मात्र ८ देखि ९ लाख को जनसंख्या वृद्धि हास्यास्पद एवं तर्कहिन देखिन्छ । २०६८ को जनगणना तथ्यांकमा जातीय शक्ति अनुरुप कार्य गरीएको पनि देखियो , आर्थिक , शैक्षिक, राजनैतिक क्षेत्रमा नेवार जाती सबल भएको कारण नेवारको जनसंख्याको तथ्यांकमा फेरबदल नगरी सहि तथ्यांक सार्वजनिक गरीएको त्यस्तै मधेसी समुदायलाई मेरुदण्डको रुपमा पछाडि भारत रहेको हुँदा मधेसी समुदायको तथ्यांक पनि सहि आएको छ । जनजाती शक्तिको एकजुटता, प्रर्दशन र जनजाती शक्तिको उदयको कल्पना समेत नगरेका तत्वद्धारा जनजातीको अधिकार स्थापितप्रति गरिएको जुरमुराहटले त्रसित भएको परिणाम स्वरुप ब्राहमण, क्षेत्री जाती र हिन्दु धर्मको बर्चस्व देखाउ पुरानो जनगणनालाईनै केहि फेरबल, थपथाप र नँयापनका साथ सार्वजनिक गरिएको छ । नेपालके राजनैतिक पार्टि, लोक सेवा आयोग , ब्राहमण, क्षेत्री र मधेसी उच्च वर्गलाई नेता बनाउने र निजामती सेवक भर्ती केन्द्र भनिन्थ्यो भन अब चाँहि जनजाती आदिवासीको दृष्टिमा नेपाल तथ्यांक विभाग हिन्दु र हिन्दु धर्म मान्नालाई नेपालमा शक्तिशाली भएको प्रमाण दिने संस्था बन्न पुगेको छ । जनजाती आदिवासीले अब नेपालको कुन संस्था माथि विश्वास गर्ने तर्फ गम्भीर चिन्तन मनन गर्नुपर्ने समय आएको छ । जनजाती आदिवासीले औल्याएको कुरा प्रति नेपाल तथ्यांक विभागद्धारा जनगणनाम त्रुटि र पुर्वाग्रही नभएको कुरा प्रमाणित गर्नका लागि ३८% जनजाती समुदाय मध्येका कुन जातीहरुद्धारा धर्मको महलमा कुन धर्म उल्लेख गरे त्यो विवरण सार्वजनिक गर्न अत्यन्त जरुरी छ । यदि नगरीए जनजाती आदिवासी भित्र उब्जेका शंका सत्य रहेको आधारको पुष्टि हुनेछ । नेपालका राज्य शत्ताले सोच्नु पर्ने बेला आएको छ , अमेरिका, न्युजील्याण्ड, अष्ट्रलीयाका भुमीपुत्रहरु जस्तै यदि नेपालका आदिवासी जनजातीलाई इतिहासका पानाबाट विलिन गरी पाखा लगाउन सोचिएको हो भने त्यो सोच कहिले पनि साकार हुन सक्दैन । सैकडो वर्ष देखि आफ्नो भुमीमा दयम दर्जाको नागरीक भएर बाँच्नुको पीडा कस्तो हुन्छ नेपाली जनजाती आदिवासीको स्थानमा उभ्भिए मात्र थाहा हुनेछ l नेपाली जनजातीका नेपाल बाहेक विश्वमा कहिपनि मुलभुमी विद्यमान छैन, तसर्थ नेपालको भुमीपुत्रलाई निमीट्यान्न पारी इतिहासको पानामा विलिन बनाउने सोचको निरन्तरता भयानक विष्फोटकमा परिणत हुन सक्छ । तसर्थ समयमै विष्फोटलाई न्युनीकरण गर्नुनै नेपाल र नेपालीको कल्याण हो ।
अमरदिप मोक्तान
डाडाखर्क, दोलखा

 

Last Updated on Wednesday, 28 November 2012 09:02

Hits: 1742

 हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - भिमी देवी राना

मिग मिडिया प्रा.ली द्धारा संचालित

www.rajyasatta.com

सुचना तथा प्रसारण बिभाग

दर्ता नम्बर १६८७/०७६-७७

ठेगाना

ललितपुर १४, ललितपुर

संचालक/प्रधानसम्पादक

हुम बहादुर थापा मगर

मोबाईल ९८४१५९३६०६