A+ A A-

मगरमहिला: चुनौती र बिकास

बिजय हितान मगर/बेलायत

Image may contain: Bryan Hitan

मेरोअनुभव

एक मगरमहिलालाई म एकदमै नजिकबाट बुझेकोछु ।  म सँग उनको यती मोटो पुस्तक नै छ भनेपनीहुन्छ । यसलाई म दिनरात अध्यन गर्नेगर्छु - कहिलेभान्सामा, कहिलेबिस्तारामा, कहिलेबैठककोठामा, कहिलेबारीमा त कहिलेबाटामा । योपुस्तकको नाम 'कल्पनाको कथा' हो भन्न रुचाउँछु । यसरी एक मगर महिलालाई  मैले जती अरु कसले बुझेको छ होला र भन्ने पनि लाग्छ ।

दिदीबैनी भगवानले दिएनन, ता पनि मगरमहिलाकोरुपमा मेरी आफ्नैआमालाईबुझेकोछु । म स्यानोछँदा, बुवा महिलादिवस मनाएरघर आउँदा, आमालाई थाहैहुनेथिएन महिलादिवसकैले, किन, र कहाँ मनाइन्छ भनेर । त्यसर्थ मगरमहिलालाई मैले मेरीआमा जस्तै पनि बुझेकोछु ।

भबिश्यका मगरमहिलाहरु मेरीआमा जस्तो नहुन भन्ने ध्ययले साइँलाबुवाको छोरीलाई गाउँबाटशहर झारेर आफ्नै खर्चमा पढाइदिएकोछु । त्योखर्चमा मेराबैदेसिकरोजगारका पसिनाका थोपा मिसिएकाछन । आजउनी मास्टरडिग्री गरेर एक गैरसरकारीसंस्थामा कामगर्छिन । यसरी आफ्नोप्रगती गरेर उनले मलाई खुशी तुल्याएकी छिन् ।

फुपैकी छोरी र सालीलाई, उनिहरुले बिदेशीभुमिमा केहीअनुभव सङ्गालुन र केही कमाउनपनि भनेर, घरेलुकामदारकोरुपमा रोजगारी दिएकोछु । त्यो मेरो रहर र मलाई तिनिहरुको सेवाको खांचो भन्दापनि उनिहरुप्रतिको मेरो सहयोग थियो । बैदेशिकअनुभव पछी दुबैजनाले उच्चशिक्षा हाँसिलगरे र स्कुलमा प्रध्यापन गर्ने काम गरेको देख्दा म गौरवान्तीतहुन्छु । एउटी अर्की साली र अर्कीफुपुकीछोरीलाई उनिहरुको शिक्षाकोलागि आर्थिक सहयोग गर्दै अाइरहेकोछु । उनिहरुकोपनि उज्यालो भबिश्य देखिसकेकोछु ।

तर मलाई थाहाछ, अभाग्यबस, लाखौं मगरमहिलाहरु यस्ता अवसरबाट बन्चितहुनुपरेकोछ । यो कुरोपनिमैले बुझेकोछु ।
मगरमहिलालाई, ब्यक्तिगतरुपमा यसरी बुझेकोछुभने, समाजमा हिँडदाहिंडदै समाजीक दृष्टिकोणबाट पनि बुझ्ने मौकापाएकोछु । चेतना एंवम बिकासको हिसाबले मगरमहिला, ब्रामण-छेत्रीमहिलासँग त तुलना नगरौं, राइ-लिम्बुमहिला भन्दापनि पछीपरेको मेरोबुझाई हो ।

बिकास र अैलेको अवस्था :

Image may contain: one or more people and people standing

आज भन्दा ३५ बर्षअगाडि, सन १९८२ मा मगर संघ नेपालको स्थापना भएको थियो । आज मगरमहिला संघको बिशौं स्थापनादिवस मनाइरहंदा नेपालमगरसंघ जन्मेको १५ बर्ष पछी यससंस्थाको जन्म भएको देखिन्छ । मगरमहिला संघ जन्मेको बर्ष मगर संघ हङ्कङको पनि स्थापना भएकोरहेछ, जसलेयसैबर्ष (२०१७) आफ्नो २० औ स्थापना दिवस मनाउनुको साथै नयाँकार्यसमितिको चयनगरेको छ ।

याँहा मगर संघ हङकङको बिषय किन उठान गर्न खोजिएकोहो भने यसलाई एकमहिला- चन्द्रज्योति आलेमगरले  दुई कार्यकाल सफल नेत्त्रुत्व दिएर जानुभएकोछ । हामीले मगरसंघ हङकङ १९९७ मा स्थापनागर्दा कार्यसमितिमा कोहिपनी महिला हुनुहुन्दैनथ्यो । मलाई यस संस्थाको संस्थापक सचिव भएर कामगर्ने सौभाग्य मिलेको थियो । दोस्रो कार्यसमिती चयन हुँदासम्म केहीमहिला सदस्यहरु भित्रिनुभयो । जसमा चन्द्रज्योति जि सान्स्कृतिक सचिवभएर कामगरेको मलाई सम्झना छ । दुई सफल कार्यकाल पस्चात वाँहाले युगमाया रानामगरलाई नेत्रुत्व हस्तान्तरण गरेर बाहिरिनु भयो । महासचिव निलम रानामगर जस्ती एक सक्षम महिला पनि आउनुभएकोछ । यसर्थ मगरमहिलाको ब्यक्तित्व तथा नेत्रुत्व बिकास कसरी गर्ने भनेर चन्द्रज्योतिजि सँग लामो अनुभवछ । यसकार्यमा हङकङबासीपुरुष मगरहरुको ठुलोहातछ- आफु पछाडी बसेर सहयोग गर्ने । यसअर्थमा मगर संघहङकङ एक उदाहरणिय संस्था हो भनेर म मगरमहिलाहरुलाई भन्नचाहन्छु ।

मगर महिलासंघले बिसौं बसन्तहरु पारगरेपनि समग्रमा उल्लेखनिय उपलब्धी भने हाँसिल गरेकोदेखिदैन। मगरसमाजमा बुद्धधर्मकोप्रभाव र लाहुरेपरम्पराले गर्दामहिलालाई, हिन्दूसमाजमा भन्दा, धेरैहक र अधिकारप्राप्त भएकोदेखिन्छ । महिलालाई सम्मान र पुरुष समान व्यबहार पनि त्यत्तिकै गरेको पाईन्छ । तर,त्यसै  अनुपातमा मगरमहिलाहरुको समग्र बिकासभने भएकोछैन। मगरसमुदायको नेत्रुत्व सम्हाल्न सक्ने महिलाको क्षमता ब्रिदी अझैभएको देखिदैन । उपाध्यक्ष पद सम्म महिलाहरु आउँछन अनी ओझेल पर्छन। यद्धपी राष्ट्रियस्तरमा केही महिलाहरुको नाम भने सुन्ने गरिन्छ ।

मगरहरुमा नाम चलेको महिला हुनुहुन्छ बमकुमारीबुढा । वाँहा मेरो बुवा जयबहादुर हितानको समकक्षी हुनुहुन्छ । जयबहादुर नेपाल मगरसंघको सचिवभएर कामगर्दा वाँहा केन्द्रिय कार्यसमितिमा बसेर मगरसमुदायको सेवागर्नुभयो।  त्यस पछी वाँहा उपाध्यक्ष पदमा लामो सेवागरेर  अध्यक्षको लागि लडनुभयो । एक महिला भएरै होला नेपालमगरसंघको सर्बोच्चपदमा बसेरकामगर्ने सौभाग्य भने वाँहालाइ मिलेन। त्यस पछी पुरुषहरुलाई च्यालेन्जदिने महिला आउनसकेका छैनन ।
मगरमहिला संघकी पूर्वअध्यक्ष गंगाखासु सँग मेरो त्यती उठबस भएन, तापनि वाँहा अध्यक्ष  हुँदा वाँहाले गरेका

केही राम्रा कृयाकलापकाबारेमा सुनेकोछु । मगर विद्यार्थी संघका पूर्वअध्यक्ष्य रेनुका काउचा र दिपा आलेलाई अली नजिकबाटचिनेकोछु, सायद मगर विद्यार्थी सङ्गठनमा मेरो रुचीरहेरहोला ।मगरविद्यार्थी प्रती अरुकोभन्दा मेरो बिशेष चाँसो रहनुको कारण बुवा जयबहादुरहितानकै पहलमा बिद्यार्थी संगठनको जन्म भएकोथियो । तत्पश्चात यसको सङ्गठनात्मक बिस्तारमा जयबहादुरले खेलेको महत्वपूर्ण भूमिकासबैलाई बिधितैछ । रेनुका अैले गलकोट नगरपालिकाको उपमेयरहुनुहुन्छ ।
मगरसमुदायले बिकासगरेको क्षेत्रभनेको पत्रकारिताहो । मगर पुरुषतथामहिला दुबै उल्लेखनिय सङ्ख्यामा पत्रकारितामा आउनुभएकोछ । दिपाआले र देबिका घर्तिमगर मैलेचिनेका सफल पत्रकारहुन ।

 ए.आई.जी.पि पार्वती थापामगर अर्कोनामचलेको महिलाहुनुहुन्छ। तर,अभाग्यबश महिलार त्यसैमा जनजातिकी भएकिले वाँहा आई.जिपी हुन नसकेकी एकपीडित महिला हुनुहुन्छ।राजनैतिक षड्यन्त्रले गर्दा वाँहा नेपालकै प्रथम महिला आई.जिपि हुन नसक्नुभएको तितो अनुभव हामीसबैलाई छ । मावोबादी द्वन्द्व बाट राजनीतिमा घुसेकी सभामुख ओनसरी घर्तीमगर एकसफल राजनीतिकर्मी मगरमहिला हुनुहुन्छ । समाजसेवागरेर राष्ट्रिय अन्तरराष्ट्रिय क्षेत्रमा चर्चाबटुलेकी इन्दिरारानामगर, जसले जेलमापरेका अभिभावकका छोराछोरीलाई हेरबिचारपुर्याउनेसंस्था सन्चालन गर्नुहुन्छ, अर्कोप्रचलितनामहो। वाँहाले अन्तरराष्ट्रिय स्तरका पुरस्कारहरु पाउनुभएको छ । हालै बिबिसिको 'बर्षमहिला' मध्य सय नम्बर भित्रपर्नसफल हुनुभएकोछ ।

संगितजगतमा, बिशेषगरेर लोकगीत गायनमा, धेरैमगरमहिलाकोनाम राष्ट्रियस्तरमा घन्किन्छ । यो मगरमहिलाहरुको एकदरिलो पक्षहो ।नाच्नुगाउँनु मगरमहिलाको जन्मजात गुँणहो जस्तो मलाईलाग्छ ।तर गीत लेखनमा मगरमहिला ससक्त भएरलागेको देखिएकोछैन । गायनभनेको बोल्नुहो, गीतकार हुनुभनेको लेखनहो । लेखन क्षेत्रमा मगरमहिला धेरैपिछाडीछन । साहित्यिकफाँटमा मगरमहिला सुन्यनै छन भन्दाहुन्छ । त्यसै गरि अध्यापन र बिद्याबारिधी गरेका कहलिएका मगरमहिला मलाई सुन्नमा आएको छैन ।
 
मगरसंगठन भित्र जिल्लामा होस या राष्ट्रियस्तरमा, महिलाहरु उपाधक्ष्य सम्म भएरछोडेको धेरैउदाहरणछन । हो, बमकुमारी नेपालमगरसंघको अध्यक्ष्यभएर काम गर्ने प्रयास बिफलभयो ।त्यसैगरि मगरसंघ बेलायतमा हिमालीराना अध्यक्षपदका लागि उठ्नुभयो । तर, सफल हुनुभएन । कारण, त्यो पदमा बसेर कामगर्न अलीहतार गर्नुभयो कि भन्ने सबैकोबु झाईछ ।आफुलाईसपोर्ट गर्ने कती छन त भनेर पहिला बिचार पुर्याउनपर्थेयो । पहिलोअसफलतापछी हरेसखानुपनिहुन्नथ्यो ।निरन्तरता दिईनैर हनुपर्थ्यो । हारजित जस्कोपनि हुन्छ ।

बेलायतको सदर्भ:


Image may contain: one or more people and people standing
बेलायतमा कमला, हिमाली, अनिता, बिष्णु, नानु, गोमा, देवी, सिता, मिरापिजि, समुन्द्रपारी, छबी, सरला, जानुका, शान्ती इत्यादी चिरपरिचित नामहरुहुन । यि सबैमहिलाहरु मगरसघ बेलायतको केन्द्रियसमिती, महिलासमिती, साखा समिती मारहेर गत एकदसकदेखी सक्रियताकासा थलाग्नुभएकोछ । म आबद्द केन्ट साखामा महिला उपसमिती दुईबर्ष अगाडि मेरैप्रयासमा गठनभएता पनि महिलाजागरण सन्तोषजनक छैन ।तर,केन्ट साखाकी सितापुनजि अहिलेको केन्द्रिय उपाधक्ष्यमा हुनुहुँदा मलाई गर्बलागेको छ । अहिलेको मगरसंघयुकेको कार्यसमितिमा मगरमहिलाको सहभागिता उल्लेखनियछ । दुइजना ससक्त महिला उपाधक्ष्यमा हुनुहुन्छ ।सहयोग र सहमतिहुन सकेमा निकटभबिश्यमा मगरसंघबेलायतको नेत्रुत्व सम्हालन सक्ने केही महिला अनुहार देखेकोछु ।

प्लम्स्टिड साखामा पनि आमासमुहदरिलो देखिन्छ । युएचएस्बिर स्विडन साखाकामहिलाहरु सबैभन्दा बढीससक्त भएर लागेको देखिन्छ । यत्तिकै ससक्तता अन्य साखाहरुमा पनिदेख्न पाइयो भनेमात्रै, तब मैले मान्नेछु, मगरमहिलामा केही जागरण आएछ भनेर । आदिवासी जनजाती महासंघ बेलायत महिलाको संस्थापक अध्यक्ष कमलाराना हुनुहुन्छ । वाँहा सामाजिक साथै राजनैतिक चेतनसिल महिला हुनुहुन्छ ।सबैमा कम्तिमा वाँहा जत्तिकै चेतना आयो भने बल्लमगरमहिलाको बिकासहुनसक्छ । एनआरएनमा शान्ती कुँवरमगर अनवरतरुपमा लागेकोदिखिन्छ । २०१७को अधिवेसन पस्चात वाँहा एनआरएनको केन्द्रिय सदस्य हुन सफल हुनुभएकोछ।संचारको छेत्रमा रेडियोकर्मी भएर लामो सेवाप्रदान गर्दैगर्नुहुनेमा बिएफबिएस्गोर्खारेडियोका आशा र रुपा हुनुहुन्छ । उनिहरुका फ्यान संसारभरी पर्सस्तैछन तर,सो अनुसारको सामाजिक कार्यमा लाग्न भ्याउनुभएकोभने छैन ।

यि मगरमहिलाहरुलाई म आदिबासीजनजाती (आ.ज.) का अन्य महिलाहरुसँगतुलनागर्छु । मगरभन्दा राइ-लिम्बुमहिला अलिकती अगाडिभएको पाएकोछु

अडचनहरु:

Image may contain: 4 people, including Bryan Hitan, people smiling, people standing

पुरुषले महिलाप्रती गर्ने असमान व्यबहारको बिषयलाई कोट्ट्याउँदैगर्दा राज्यले आ.ज.प्रति गर्दैआएको असमान व्यबहारसँग तुलनागरौं । राज्यमा एकलजातीको हालिमुहाली छ । आ.ज. ले राज्यसत्ता बाहिररहेर समाबेशीताको माग गरिरहेकाछन ।राज्यका डाडुपन्यु चलाऊनेहरु भन्छन- सक्षमछौ भने प्रतिस्प्रधामा आउ । जुन कुरोसत्यपनिहो । अर्को यथार्थ केपनि हो भने, राज्यले इतिहाँस देखीनै बिबेधपूर्ण निती अपनाएको छ । तर, यसरी पिछडाइएका समुदायलाई त्यतिबेलैदेखी 'हामीलाई यसरी किन दबाइएकोछ ?' भनेर चेतनाकिन आएन र मैत्रिपूर्ण प्रतिबाद किन गरिएन ? बिक्रम सम्बद २०५० को दसकमा आएरमात्रै किन मावोबादि जनआन्दोलनले यस बिषयलाई उठान गरिदिनपर्ने ?

यसलाई अब सुक्ष्मरुपमा बैज्ञानीक बिश्लेशण गर्न जरुरी देखिन्छ । सर्बप्रथम आफ्नै कमीकमजोरी कहाँछन भनेर केलाउनु उचित देखिन्छ । त्यसकारण मैले केभन्छु भने- वंसाणुगत कारणले पनि यससमुदायका मानिस पिछाडीपरेकाहुन । जैबिक बिकासको क्रममा एक समुदाय अर्क्रो भन्दा पिछाडीहुन्छनै । त्यसर्थ यस समुदायमा चेतनाको घेरासांघुरोछ । चेतनाको पूर्ण बिकास हुन अझै सताब्दी कुर्नुपर्ने देखिन्छ ।

पुरुषले महिलाप्रती गर्ने असमान व्यबहारको बिषयलाई कोट्ट्याउँदैगर्दा राज्यले आ.ज.प्रति गर्दै आएको असमान व्यबहार सँग तुलनागरौं । राज्यमा एकलजातीको हालिमुहाली छ ।  आ.ज. ले राज्यसत्ता बाहिर रहेर समाबेशीताको मागगरिरहेकाछन। राज्यका डाडुपन्यु चलाऊनेहरु भन्छन- सक्षमछौ भने प्रतिस्प्रधामाआउ । जुनकुरो सत्यपनिहो। अर्को  यथार्थ केपनि होभने, राज्यलेइतिहाँस देखीनै बिबेधपूर्ण निती अपनाएको छ । तर , यसरी पिछडाइएका समुदायलाई त्यतिबेलै देखी 'हामीलाई यसरी किनदबाइएकोछ ?' भनेर चेतना किन आएन र मैत्रिपूर्ण प्रतिबाद किन गरिएन ? बिक्रमसम्बद २०५० को दसकमा आएर मात्रै किन मावोबादि जनआन्दोलनले यसबिषयलाई उठान गरिदिन पर्ने ?

यसलाई अब सुक्ष्मरुपमा बैज्ञानीकबिश्लेशण गर्न जरुरीदेखिन्छ । सर्बप्रथम आफ्नै कमीकमजोरी कहाँ छनभनेर केलाउनु उचित देखिन्छ । त्यसकारण मैले केभन्छु भने- वंसाणुगत कारणलेपनि यससमुदायका मानिस पिछाडीपरेका हुन । जैबिक बिकासकोक्रममा एक समुदाय अर्क्रोभन्दा पिछाडीहुन्छनै । त्यसर्थ यससमुदायमा चेतनाको घेरा सांघुरोछ । चेतनाको पूर्णबिकासहुन अझै सताब्दीकुर्नुपर्ने देखिन्छ ।

यहीकुरा पुरुष र महिलाबिचको द्वन्दमा पनि लागुहुन्छ । मानविय बिकासको क्रममा महिला पुरुसभन्दा पिछाडीनैछन । जसरी महिला पुरुषभन्दा सारिरिकरुपले कमजोर हुन्छन त्यसरीनै बुद्दी र चेतनाको हिशाबले पनी । तर,यसकमजोरिलाई तालिम, प्रशिक्षण, मेहनत इत्यादिले सुधारगरे र एउटै स्तरमा ल्याउन सकिन्छ । त्यसकारण समानअधिकारको मागको साथसाथै आफ्नो ब्यक्तित्व बिकासगर्दै महिलाहरु पुरुषको प्रतिस्प्रधामा आउन सक्नपर्यो भन्ने मेरो बिचारहो ।

तर , यसो हुननसक्नुका कारणहरु थुप्रै हुनसक्छन । धार्मिक, समाजिक, पारिवारिक कुराहरु र महिलास्वयमको शारिरिक सम्रचना इत्यादी यसका अड्चन्हरुहुन ।  'केगर्ने ! भगवानले दिएकोबरदानहो' भन्दै कुनामा बसेर हुँदैन । यो जालोलाई तोडेर बाहिर निस्कन म मेरा महिलामित्रहरुलाई सुझाव दिनचाहन्छु ।

अैलेको संबिधानले महिलालाई ४० प्रतिसत राजनैतीक स्थान सुरक्छित गरिदिएकोछ । स्थानियनिकायको चुनावमा सबैपार्टिले एकमहिला एकदलित महिला गरेर सहायकप्रमुखमा महिलाउम्मेदवार उठाउनै पर्ने नियम राखिदिएकोछ । महिलाको उम्मेदवारि शुल्कपनि आधामात्रै लिने ब्याबस्थाछ । यस्तो सुबिधाको फाईदा महिलाले लिनजान्नपर्छ । फल्सरुप रेनुका काउचा जस्तो मगरमहिला अैलेको स्थानिय चुनावबाट नगरपालिकाको उपमेयर हुन सफलहुनुभएको छ ।

परिवारमा श्रीमान तथा अन्यको पनि सहयोगको खान्चो छ । उदाहरणकोलागि कुमारले अनितालाई सबैसामाजिक कार्यक्रममा साथ दिएकोदेखिन्छ । त्यसैले होला अनिता अहिले मगरसघबेलायतको उपाधक्ष्य जस्तो गरिमामयपदमा आउन सफलहुनुभएकोछ । मेरो सन्दर्भमा कुरागर्दा भने, जयबहादुर हितानलाई मेरो मुवाको चाहेजती सहयोग हुनसकेनहोला, त्यसैले बुवाको आफ्नोक्षमता जती सफल हुनसक्नुभएन । भन्दैमा, परिवार र समाजको समर्थन जुटाउने कला आँफैमा निर्भरगर्छ । प्रयासगर्दागर्दै पनि भएन भने समाज र सामाजिक कार्यमात्रै सबैथोक होइन, आफ्नो पारिवारिक बिकासमा लाग्दाहुन्छ । एउटा समुदायको सबैपरिवार सक्षमहुन्छन भने समुदायस्वत: बलियोबन्छ ।

मैले मगरमहिलामा बढी लज्जालुपन देखेकोछु, राइ-लिम्बु र बाहुनसमुदायमा भन्दा । योपनि प्रगतिको बाधक हो । यसको कारण बलियो आत्मबिश्वास नभएरहो । उच्छशिक्षा, सामाजिक कार्य तथा अन्तरकृयामा हिँडने, बहसमा भाग लिने इत्यादी गतिबिधिले आत्मबिश्वासलाई दरिलो बनाउंछ । तर , उपरोक्त कृयाकलापमा मगरमहिलाको सहभागिता न्युनदेखिन्छ ।

अगाडि कसरी बढ्ने ?

उच्चशिक्षा समयमा लिईएको छैन भने स्वअध्ययन तिर लाग्ने । चेतनशिलहुन विश्वबिद्यालयको डिग्रीनै चाहिन्छ भन्नेछैन । कुनै बिषयमा आँफैले पुस्तकपढने, सभागोश्टिमा सम्मिलितहुने, अध्यन र चिन्तनगर्ने, किन कसरी हुनगयो भनी प्रश्नसोधेर आँफैले उत्तरखोज्ने जस्ता बानिको बिकासगर्नुपर्छ ।

भाषाका चारै आयामहरु- बोलाई, सुनाइ, लेखाइ, र पढाईमा आफुलाई पोक्थ बनाउन अतीआवश्यकछ । मानिसलाइ सुन्न र बोल्न जन्मनबित्तिकै आउँछ । स्कुलकलेजजीवनमा लेख्नपढ्न सिकेका तर , त्यसलाई निरन्तरता दिननसकेका कती अग्रजमहिलाहरु पाईन्छन । सकिन्छ भने, उच्चशिक्षा लिनतिर लाग्नुपर्छ । बेलायतमा रहेकी लक्ष्मीराइ थापा (लारा) लेजस्तै । लारानै होलिन आदिवासी चेली, जसले प्रौढ अवस्थामा पारिवारिक जिन्दगी बिताउंदाबिताउंदै पनि बिलायतमा मास्टरडिग्रीगरेर समाजसेवा गर्दैगरेकी । उनीपहिलेदेखीनै सामाजिक र साहित्यिक गतिबिधिमा लागेकी महिलाहुन । अध्ययन गर्ने प्रेरणा साथै आत्मबिश्वास उनलाई यसैछेत्रबाट मिलेकोजस्तो मैलेबुझेकोछु ।

पढाईलाई निरन्तरता दिईरहनुपर्छ । लेखाइमा पनि कलमचलाई रहनुपर्छ । मेराफेसबुकका मगरमहिला र अन्यमहिलाको स्टाटस लेखाइमा जमिनआसमानको फरकदेख्दछु । स्टाटस लेखाइ पनि एउटा कलाहो । जसले अलिकती घोत्लिने बानीहुन्छ, जसको चिन्तनगर्ने छमता हुन्छ त्यसले राम्रो स्टाटसलेख्न सक्छ । चिन्ता होइन चिन्तन गरिनुपर्छ । चिन्तन भनेको- किन, कसरी, कैले, कँहा कुनै घटना घट्यो भने र घोत्लिनुहो । समाजमा निस्के पछी पुरुषसँग व्यबहारगर्दा खुलेर निर्धक्क सँग गर्नेबानिको बिकासग र्नुपर्छ । महिला स्वरुप पस्केर लजाउने, कमजोर आत्मबिश्वास देखाउने गर्नहुँदैन । यसोभयोभने कमजोरिको फाईदा लिनेधेरै हुन्छन ।

पतीदेखी स्वतन्त्र हुनेहोभने, बेलायतको सन्दर्भमा, सबैमहिलालाई गाडीचलाऊन सिक्नुस भन्छु म । प्रायसबैमहिलाले काम गरेर आफ्नै कमाइ खाएकोदेखिन्छ । तर , कार्यक्रमहरुमा श्रीमानले हाँकेकोगाडीबाट उत्रेको देख्छु । आफ्नैपैसाले तेलभरेर, गाडी आँफैले चलाएर, सामाजिककार्यमा पुग्नसके त्यसले महिलालाई एककिसिमको स्वातन्त्रतादिन्छ जस्तो मलाई लाग्छ । एउटा परनिर्भताबाट तमुक्ती पाइयो ।

महिला संगठनले ब्यक्तित्व बिकासकालागी बक्तब्यकला ब्रिदिका अन्तरकृया आयोजना गरिनुपर्छ । महिला संगठन स्थापनाका दिवस जस्ता कार्यक्रममा पूर्वअनुसन्धान गरेर लिखित कार्यपत्र पेशगर्ने प्रयासगरिनुपर्छ । आफ्नोसमाजमा मात्रनभै अन्यसमाज र स्थानिय बेलायत बासिका गतिबिधी, अन्तर्कृया, सेमिनारमा पनि भागलिनुपर्छ । अनि मात्रै सामाजिकबिबिधताको ज्ञानबढ्दछ र ब्यक्तित्व बिकाससाथै आत्मबिश्वास बढेरआउँछ ।

(बिशौं मगर महिलासंगठन स्थापना दिवस, लन्डन, १६ सेप्टेम्बर २०१७ मा मैले राखेको मन्तब्यमा आधारित लेख )


 

Last Updated on Saturday, 20 October 2018 13:56

Hits: 376

झण्डै दुई बर्ष पछि विनु हत्याको टुङ्गो !

अभियुक्त दिपेन्द्रलाई सर्वश्वसहित जन्मकैदको फैसला !

देब पचभैया



(ज्यान गुमाएकी पाल्पाकी बिनु पुलामी मगर्रनी)
पाल्पा, बैशाख ३० - अन्र्तरजातिय विवाहकै कारण ज्यान गुमाएकी पाल्पाकी बिनु पुलामीका श्रीमान् दिपेन्द्र बश्याललाई जिल्ला अदालत पाल्पाले सर्वश्वसहित जन्मकैदको फैसला सुनाइएको छ । साविक हेक्लाङ्ग गाविस–६ की २४ वर्षकी बिनु पुलामी मगरको हत्याका अभियुक्त दिपेन्द्र बश्याललाई जिल्ला अदालत पाल्पाका न्यायधीश शंकरराज बरालको इजलाशले सर्वश्वसहित जन्म कैदको फैसला सुनाइएको हो ।  मुलुकी ऐन १३ (३) नम्बर बमोजिम दिपेन्द्रलाई सर्वश्वसहित जन्मकैदको फैसला सुनाइएको अदालतका तहशीलदार भेषराज खनालले जानकारी दिनुभयो । झण्डै दुइवर्ष पछि विनु हत्याकाण्डको टुङ्गो लागेको हो । 

(हत्यारा दिपेन्द्र बश्याल बाहुन)
 
Image may contain: 1 person, closeup

पाल्पाको साविक ताँहु गाविस–७ फुरुङ्गदीका २५ वर्षिय दिपेन्द्रले २०७३ साल असोज २८ गते विनुको हत्या गरेको पुष्टी भएको हो । हत्यापछि कालीगण्डकीको राम्दीपुल बाट विनुको शव फालिदिएको  दिपेन्द्र प्रहरीको बयानमा जनाएका थिए । बिनुको शब भने  २०७३ साल कार्तिक ४ गते साविकको हुँगी गाविस वडा नंम्बर २ अर्सेदी स्थीत कालीगण्डकी नदीको किनारमा फेला परेको थियो । बिनुको हत्या भएको हप्तौ सम्म पनि दिपेन्द्रले बिनुका माईतीपक्षलाई बिनु पढ्नका लागी भारत गएको भन्दै आएका थिए । महिनौ सम्म पनि बिनु माईतीको सम्पर्कमा नआएपछि माईतीले उनको खोजीका लागी प्रहरीमा निवेदन दिएका थिए ।जिल्ला अदालतले दिपेन्द्रका बुबा लक्ष्मण बश्याल र आमा पार्वती शर्मा (बस्याल) लाई समेत ६ महिना कैदको फैसला सुनाएको छ ।

मुलुकी ऐन १७ (३) नम्बर बमोजिम ६ महिना कैदको फैसला सुनाइएको तहशीलदार खनालले बताउनुभयो । तर उनीहरु दुबैको कैद भुक्तान भइसकेको छ । जिल्ला अदालतका अनुसार उनीहरु घट्नाको पुर्पक्षका लागि सात महिना थुनामा बसिसकेका छन । दिपेन्द्रका बुवा लक्ष्मण बश्याल साविकको हेक्लाङ– ८ स्थीत जनप्रिय माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक थिए भने पार्वती सोही विद्यालय पढाउने स्थायी शिक्षिका थिईन् । दिपेन्द्र जिल्ला शिक्षा कार्यालय, पाल्पामा शव इन्जिनियर पदमा कार्यरत थिए । विनुको हत्याहुनु भन्दा ४ बर्ष पहिले दिपेन्द्र संग अन्तरजातिय बिवाह भएको थियो । उनीहरु दुबै भगवतीटोल,तानसेन स्थित दिपेन्द्रको घरमा बस्दै आएका थिए । छोराको अन्तर्रजातिय विवाहलाई दिपेन्द्रका परिवारले भने अस्वीकार गर्दे आएका थिए ।

घटनामा संलग्न माथि कडा कारवाहीको माग गर्दे जिल्लाका मानब अधिकार कर्मी, महिला अधिकार कर्मी, बिनुका आफन्त लगाएतका जिल्लावासीले पहिले देखिनै माग गर्दे आएका थिए ।

Last Updated on Sunday, 13 May 2018 07:30

Hits: 2215

बिउझिएका नेपाली गाउले महिला

गोबिन्द घर्ती

चैत्र ६ । राज्यको हरेक क्षेत्रमा महिलाहरुको समान सहभागिता हुनु पर्ने रुपन्देहीको देवदहमा आयोजित एक कार्यक्रमका वक्ताहरुले बताएका छन् । उनीहरुले संविधानमा महिालहरुको अधिकार स्थापित भएपनि कार्यान्वयन गर्न कठिनाई रहेकोमा जोड दिएका थिए । देवदह–४, भवानीपुरमा आयोजित विउझिएका नेपाली गाउले महिला सञ्जाल रुपन्देहीको जिल्ला अधिवेशनको अवसरमा बोल्ने वक्ताहरुले उक्त कुरा बताएका हुन । कार्यक्रमका वक्ताहरुले समाज परिवर्तन गर्न महिलाहरु लाग्नु पर्ने भन्दै प्राप्त अधिकारलाई सुनिश्चित गर्न महिलाहरु नै सक्रिय भएर लाग्नु पर्नेमा जोड दिएका थिए ।
उनीहरुले दलिय स्वार्थ भन्दा माथि उठेर अधिकार प्राप्तीको लागि सम्पूर्ण महिलाहरु एकजुट हुने पर्नेमा जोड दिदै महिलाहरुको क्षमता बृद्धिका लागि राज्यले महिलाहरुलाई शसक्तिकरणका कार्यक्रम गर्न आवश्यक रहेको बताएका थिए । विउझिएका नेपाली गाउले महिला सञ्जालका अध्यक्ष सिता पोखरेलको अध्यक्षतामा भएको कार्यक्रममा देवदह नगरपालिकाका निमित्त प्रमुख विनोद ज्ञवाली, महिला जागरण सहयोग समुहका अध्यक्ष निर्मला चौधरी, महामाया भवानी माविका सहयाक प्राचार्य हुमनाथ पाण्डे, शहरी स्वास्थ्य विकास केन्द्रका अध्यक्ष लिलावल्लभ भट्टराई लगायतले आ–आफना भनाई राखेका थिए ।
अधिवेशनले सिमा चौधरीको अध्यक्षतामा विउझिएका नेपाली गाउले महिला सञ्जाल रुपन्देहीको समिति गठन गरेको छ । जसको उपाध्यक्षमा देवु भट्टराई, सचिवमा सरस्वती थापा, सहसचिवमा सृजना थापा, कोषाध्यक्षमा शुसिला भट्टराई रहेका छन । अन्य सदस्यहरुमा अस्मिता गिरी, ओम कुमारी चौधरी, पुन्ती मुसहर, निर्मला तामाङ्ग रहेका छन । त्यसैगरी सिता वस्याल, कमला भट्टराई, तारा भट्टराई, टिका कुमारी पाण्डे, विष्णु घिमिरेलाई सल्लाहकारमा चयन गरेको छ । लिलु गुरुङ्गको स्वागत र सरस्वती पोखरेलको संचालनमा कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो ।

Last Updated on Monday, 20 March 2017 12:20

Hits: 551

हामी नेपालको नाम नै परिवर्तन गर्न चाहदैनौ

माया घले मगर



ईजरालय - हाम्रो देशको नाम  सुन्दै सुन्दर लाग्छ हेर्दै सुन्दर लाग्छ, जहाँ प्राकृतिकले दिएको सुन्दरता बिश्वको उच्च स्थानमा रहेको सगरमाथा नेपाल भागवान गौतम बुद्ध जन्मिएका स्थल हो सुन्दर शान्त नेपाल हाम्रो देशको लोकप्रिय नाम हो "नेपाल' जहाँ मानब अधिकार हनन् भएको छ चेलीबेटीहरुलाई कौडीको भाउमा बेचबिखन गर्ने गरिएको छ, महिलाहरु लाई बोक्सीको आरोपमा मूलमन्त्र खुवाउने चलन चलीएको छ, हिंसात्मक गतिबिधि गर्ने देखि एउटा मानबले छुएको अर्को मानबले पानी नपिउने चलन चली आएको छ, मानिसहरु बिमारी हुदा धामी झाक्रीको विश्वास गर्ने र अकाल मै ज्यान जानेहरु कति छन् यस्तो चलन चलीआइरहेको छ, यस्ता रुढीवादी, अन्धबिस्वास चलनहरु,


हामी चाहदैनौ महिलालाई परिवर्तन गरेर पुरुष परिवर्तन गर्न
हामी चाहदैनौ ब्रामण जातीलाई परिवर्तन गरेर  दलित जाती परिवर्तन गर्न
हामी चाहदैनौ आदिबासी जनजातीलाई परिवर्तन गरेर ब्रामण जाती परिवर्तन गर्न
हामी चाहदैनौ नेपालको नाम परिवर्तन गरेर मिनी अमेरिका परिवर्तन गर्न
चाहदैनौ नेपालको नाम परिवर्तन गरेर मिनी युरोप परिवर्तन गर्न


हामी चाहन्छौ सर्वोच्चको न्यायपालिका, कार्यपालिका, व्यबस्थापिका बाट परिवर्तन गरेर स्थानीय निकाएको गाउपालिका सम्म सबै जाती, सबै भाषी, महिला/पुरुष, सबै धार्मिकहरुको अधिकारको सुनिश्चितता होस् सबै जनताहरुले बाच्न पाउने अधिकार होस् त्येसैले हामी चाहन्छौ समाजमा भएको अन्धबिस्वास, असमानता, पछाउटेपन, रुढीवादी लाई अन्त्य गरि सबै मानिसहरुले बाच्न पाउने अधिकारहरुको सुनिश्चितता गरि परिवर्तन गर्न चाहन्छौ | अनि मात्रै बिश्वले चिनीओस सुन्दर शान्त देश नेपाल भनेर |

 

Last Updated on Saturday, 01 April 2017 03:33

Hits: 944

२१औं सताप्दिमा पनि बाल बिबाह गरेको बर्ष दिन नपुग्दै गर्भवती हुने सख्या वृद्धि

माया मगर 
 
समाज अझै अन्धकारमा रुमलिएको छ, जमाना कहाँ बाट पुगिसकेको छ तर सोचाई भने उस्ताको उस्तै छ । छ-सात कक्षामा पढ्दा पढ्दै प्रेममा रमाउने, प्रेम शुरु भएको एक बर्ष नपुग्दै बिहे गर्ने र बिहे गरेको एक वर्ष  नपुग्दै गर्भवती हुने किशोरीको संख्या नेपाल अधिराज्य मै  बढ्दै गएको छ । 
 
साथी संगीहरुको लहलहैमा लागेर सानै उमेरमा बिहे गरेर गर्भवती भएका किशोरीहरुलाई स्वास्थ्य शिक्षाको राम्रो जानकारी नहुँदा जोखिमपूर्ण अवस्थामा रहेको एक अध्यायनले देखाएको छ । किशोरी उमेरमा आमा बनेकाहरुको अवस्था निकै आश्चर्यलाग्दा र जोखिमपुर्ण रहेको तथ्य फेला पारेको छ । २० बर्ष भन्दा कम उमेरमै गर्भवती हुदा आमा र बच्चा को मृत्यु हुने सम्भाबना बढी हुन्छ भन्ने सुने पनि किन र कसरी जोखिममा पर्छ भन्ने बारेमा प्रष्ट र सहि जानकारी नहुने हुदा स्वास्थ्य नै जोखिमपूर्ण अवस्थामा हुन्छ । समाजमा बिहे गरेको एक बर्ष सम्म गर्भवती नहुने महिलालाई श्रीमानले यो श्रीमती बाट बच्चा हुदैन भनेर छोड्ने, हेला गर्ने, उस्तै परे अर्काे बिहे गर्ने, देखि परिवारका सदस्य तथा छिमेकीले कुरा काट्ने भएकाले प्रेम बिबाह गरेका किशोरीहरु माथि बिहे गरेको एक बर्ष नपुग्दै गर्भबति हुन चर्काे दबाब पर्ने गरेको छ। उनीहरु नियमित स्वास्थ्य चेक जाचका लागि समेत स्वास्थ्य चौकीमा जादैनन ।
 
बिरामी भएको थाहा भई हाल्यो भने पनि बिरामी परिएको छैन ? अनि किन स्वास्थ्य संस्थामा जाने भन्दै उनीहरुले नियमित रुपमा चेक जाच समेत गराउदैनन । नियमित रुपमा स्वास्थ्य परिक्षण नगराउने र सुत्केरी हुने क्रममा समस्या परेपछि मात्र अस्पताल आउने किशोरी र उनीबाट जन्मने शिशुहरुको मत्यु हुने जोखिम बढी भएको अवस्थामा छ । जब महिला मानसिक, शारीरिक रुपमा बिकसित हुदै संग संगै शिक्षित हुन्छ अनि मात्रै एउटी महिलाले आफ्नो स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगार र अधिकारको बारेमा निर्णय गर्न सक्छिन ।

के हुन् त खतराहरु बाल बिबाह गर्दा हुने :-
२० वर्षको उमेर नपुगी महिलाले बच्चा जन्माउदा खेरि उनिको शारीरिक र मानसिक रुपमा बिकसित भैसकेको हुदैन त्येसैले बच्चा जन्माउदा आमा र बच्चा दुबैको ज्यान जाने खतरा हुन्छ । अर्को कुरा उनि संग स्वास्थ्य सम्बन्धि कति वर्षको उमेरमा बिबाहा गर्ने, कहिले बच्चा जन्माउने, कति वटा बच्चा जन्माउने धेरै सन्तान जन्माएमा आफ्नो स्वास्थ्य लाई के हानिकारक हुन्छ ? भन्ने यी निर्णय गर्ने क्षमता नै हुदैन ।  
गरीवी अभाव, अशिक्षा, चेतनाको कमीले बाल बिबाह गर्नेहरुको संख्यामा वृद्धि हुदै गइरहेको छ । नेपाल अधिराज्य भरिको कुना-कुनामा बाल बिबाह सम्बन्धि हानीकारक चेतनाहरू दिनु सक्यो भने यो चलन अन्त्य भएर जानेछ ।
(लेखक : नेपाल रेडक्रस सोसाईटी रिवार्ड प्रोजेक्टमा (FRCH)सम्बन्धित काम गरेको अनुभबमा)

Last Updated on Thursday, 16 March 2017 14:44

Hits: 693

 हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - ज्ञान बहादुर गाहा मगर