A+ A A-

संस्कृति संरक्षण गर्न कौरा सम्मलेन हुदै

प्रताप रानामगर, तनहुँ

मगर समुदायको संस्कृति संरक्षण गर्नका लागि तनहुँको दमौलीमा प्रथम राष्ट्रिय मौलिक कौरा सम्मेलन हुने भएको छ । पछिल्लो समयमा कौरा नृत्यमा विकृति आएको भन्र्दै संरक्षण गर्नका लागि राष्ट्रिय मौलिक कौरा सम्मेलन गर्न लागिएको हो । राष्ट्रिय मौलिक कौरा संरक्षण तदर्थ समितिको आयोजनामा यही जेठ १५ र १६ गते दमौलीमा राष्ट्रिय मौलिक कौरा सम्मेलन गर्न लागिएको पत्रकार सम्मेलनमा जानकारी गराएका छन ।
कौरा सम्मेलनमा तनहुँ, स्याङजा, पाल्पा, कास्की, नवलपरासी सहित ७ जिल्लाबाट कौरा टिमको सहभागिता हुने राष्ट्रिय मौलिक कौरा संरक्षण तदर्थ समितिका संयोजक हर्क आलेले जानकारी दिएका छन । कौरा सम्मेलनमा ६ महिला, पुरूष ८ जना, टोली प्रमुख १ जना सहित मगर मौलिक भेषभूषा, गरगहना, खैजेडी, मुजुरा, झर्रा, झ्यालीको साथमा सहभागि हुनुपर्ने आयोजकले जनाएको छ । मौलिक कौरा सम्मेलनमा प्रथम हुनेलाई २५ हजार, द्धितियलाई २० हजार, तृतियलाई १५ हजार र सान्त्वनालाई ५ हजार प्रदान गरिने छ ।

के हो कौरा नृत्य ?

रोदी घरमा केटाहरुले खैजेडी बजाएर गीत गाउने र केटीहरु समुहमा नाँच्ने नृत्यलाई कौरा नृत्य भनिन्छ ।

उत्पति कहाँ कहिले भएको हो ?

डा.बराल (२०५०ः११५) पाल्पा, जित बहादुर पुलामी देउराली ४ नवलपरासी, खेमान सिं पुलामी मगर नवलपरासी, लिला बहादुर गाहामगर नरम गाविस नवलपरासी, आदिले आज भन्दा ७६ बर्ष अगाडि देखि नवलपरासी, पाल्पा, गोरखा, मनकामनामा समेत नृत्य प्रचलन भएता पनि मुख्य उत्पत्ति थलो तनहुँ जिल्लाको ऋषिङ्ग, क्षेत्र नै हो भन्ने स्वीकार गरेको पाइन्छ । साँस्कृतिक अगुवा चिरन्जीवी आले काहुँशिवपुर १ का अनुसार ऋषिङ्ग क्षेत्रमा वि.स १९८० तिर नै कौरा नृत्य उत्पत्ति भइसकेको थियो । त्यसैले कौरा नृत्य वि.स १९८० आसपास तनहुँ जिल्लाको दक्षिण ऋषिङ्ग क्षेत्रमा मगर समुदायमा भएको अनुमान गर्न सकिन्छ ।

नामांकरण कसरी भएको हो ?

डा.बराल (२०५०ः११५) अनुसार अविवाहित युवतीलाई मगर भाषामा कडावा भनिने र कडावाबाट कौरा नामाकरण भएको, नवलपरासी क्षेत्रतिर कालीपुर तनहुँमा पानी भर्न कुरुवा बस्दा गाउने गरेकाले कुरुवाबाट कौरा भएको वा कानराहाबाट कौरा भएको व्यक्त गरिए पनि कौंरा प्रचलन अधिकांश क्षेत्रमा कडावा शब्द प्रचलनमा भएको नदेखिएको, कौरा गीत, नृत्य पधेंराबाट, नभई रोदीघरबाट नै भएको यथार्थ समेतले तथा रोदी घरमा प्रवेश गर्दा र गीत सुरु गर्दा पनि "कानराहा” शब्द प्रयोग हुने भएकाले कानराहा बाट नै कौरा नामाकरण भएको मान्न सकिन्छ । मगर भाषामा कानराहा भनेको हामी आयौ हुन्छ । कानराहा भान्जीको भन्दै तन्नेरीहरु रोदी घरमा प्रवेश गर्ने र गीत सुरु गर्दा पनि भान्जीको झेर्मोन ले माले ? नाकुं माया कानखटा ले । भनेर गीत गाउने मगर भाषामा गाउने चलन छ ।

भेषभुषा

सुरुमा तरुनीहरु नितान्त मौलिक मगर भेषभूषामा पनेलको चोलो, घरबुना गुनियो, घरबुना पछ्यौरी, पटुका, घलेक लाउथे पछि रातो मखमली, चोली, गुनियो, पहेंलो वा निलो पटुकी, घलेक, पछ्यौरी, ठिमुरा माला, सिरफुल, सिरबन्दी, ढुग्री, जन्तर, कण्ठ, रैँया, ठोका बाला, चुरी, फुली, बुँलाखी, मडवारी र खुट्टामा झर्रा लगाउने गर्दछ । तन्नेरीहरु सुरुमा घरबुना भोटो, घरबुना कछाड, पटुकी निलो, स्टकोट, घरबुना कै टोपी, टोपीमा काँक्राको बियाँको रंगीन झुम्के फुल लाउँथे । पछि घरबुनाको ठाउँमा सेतो कमिज भएको छ । तन्नेरीहरु हातमा चाँदीका बाला र कानमा सुनका वीरबुली लाउने गर्दथे ।

कहाँ कहाँ प्रचलनमा छन ?

यो नृत्य खास गरेर तनहुँ ऋषिङ्गबाट उत्पत्ति हुर्दै पश्चिम नवलपरासी, पाल्पा र पूर्वमा गोरखा सम्म बिशेष प्रचलनमा रहेको भए पनि आज देशैभरी मात्र नभई विदेशमा हङहङ, युके, युएसए लगायत विभिन्न मुलुकमा प्रचलनमा भइरहेको अवस्था छ ।

कुन ऋतुमा नृत्य गरिन्छ ?

फागु पूर्णिमाबाट सुरु भएर श्रावण सक्रान्ति सम्म भन्ने एउटा मन्यता छ । चैते दशैं देखि असार पूर्णिमा सम्म भन्ने अर्को मन्यता छ । यसरी नै चैते पूर्णिमा देखि असार पूर्णिमा सम्म भन्ने पनि मन्यता रहेको छ ।

खास बिशेषता के हो ?

यो नृत्य सबैभन्दा बढी उदार, फराकिलो र लोकतान्त्रिक छ भन्न सकिन्छ । किनभने यसमा जोसुकै संख्यामा जुन कुनाबाट पनि सहभागि हुन सकिन्छ ।

सामाजिक महोत्व के हो ?

सबै विविधतालाई एउटै एकताको मालामा गाँस्न शान्ति, सद्भाव कायम राख्न ठूलो भुमिका खेल्ने साँस्कृतिक सूत्रको रुपमा रहेको छ कौरा ।

Last Updated on Thursday, 12 May 2016 10:44

Hits: 3604

सहमतिका आधारमा नेतृत्व चयन गर !

देब पचभैया मगर

 नेपाल मगर संघको ११ औ महाधिबेशन यही बैशाख १८ देखि २२ गते सम्म चितवनमा हुदैछ । ६६ जिल्ला, ६ भातृसस्था र १२ बिदेश स्थित प्रवास शाखा बाट सहभागी हुने यो महाधिबेशन आम मगरहरुको चाड पनि हो । चार बर्षको बिचमा मगरसंघले गरेका कामकारबाहीका बारेमा समिक्षा गर्ने र आगामी रणनिति तय गर्दै नया नेतृत्व चयन गर्ने समय पनि हो यो । सबै मगरहरुको साझा सामाजिक संस्था भएकाले पनि मगर संघ स्वदेशमा मात्रै होईन बिदेशमा समेत शसतm सस्थाको रुपमा परिचित पनि छ ।

संसार भरका मगर अटाउने सस्थालाई फुटाउन अहिले देशी बिदेशी शतिmहरु सक्रिय बन्दै गएका छन् । जाति,धर्म , क्षेत्र वा कुनै पनि बाहानामा मगरलाई फुटाउने उनीहरुको प्रपन्च छ । त्यसैले त आज सिङ्गो मगरात भूमीलाई तीन टुक्रा पारिदिएका छन् । मगरलाई अल्पमतमा पार्ने र कुनै पनि सवालमा टाउको उठाउन नदिने उनीहरुको भित्रि योजना हो ।

मगरकै बलिदानी पछि प्राप्त संबिधान मगर बिरोधी बनेको छ । अन्तरिम संबिधानमा उल्लेखगरिएका अधिकार समेत फालिएको छ ।

जातिय जनसंख्याको आधारमा समानुपातिक समाबेशीको कुरा सत्ताधारीहरुले हावामा उडाई  दिएका छन् । पहिचानको मुद्धालाई माटोमै मिलाईदिएका छन् ।

यस्तो बेला नेता भनाउदा मगर अगुवाहरु जुटेर अघि बढ्ने कि फुटेर पछि पर्ने ?

त्यसैले पनि आज एउटा मगरले जितेर अर्को मगर हार्ने अवस्था हुनुहुदैन । हामीले देख्यौ, संबिधानले अधिकार खोस्दा एका तिर मगर आन्दोलनमा होमिएका छन् अर्को तिर संबिधान निर्माणको खुशियालीमा बिजय उत्सबको कार्यक्रममा पार्टी झण्डा समाउने पनि मगर नै छन् ।  ६५ प्रतिशत मगर रहेको मगरातको राजधानी पाल्पामा मगर नेतालाई हराई बिजय उत्सवमा पार्टी झण्डा समाएर नारा लाउने र उफ्रिने पनि मगर नै थिए ।

कस्तो बिडम्बना ! आज भनिदैछ, संबिधान कहिल्यै पुर्ण हुदैन, र यो कुनै धर्मग्रन्थ जस्तो फेरबदल गर्न नसकिने पनि होईन । हो त्यही कुरा आज मगरले उठाएका छन् र भनेका छन् संबिधानमा लेखिनुपर्ने अपुरा कुराहरु किन मगरको मात्रै बाकी राखेको ?

किन आदीबासी जनजाति , महिला , दलित र पछाडी पारिएको समुदायको आवाजलाई समेट्न नसकेको ?

कुरा छर्लङ्ग छ, बहुमतलाई फुटाएर अल्पमतले राज गर्ने देश हो यो। अनि चोत दिनेलाई  भोट दिने पनि हामी, उनैलाई रिजाएर ब्यगत स्वार्थलोलुपतामा फसेका हाम्रै मान्छेले बिगारेको मुलुक पनि हो यो ।

हिजोको प्रश्न आज पनि ताजै बनेर आईरहन्छ, कि अधिकार प्राप्तीको आन्दोलनमा मगरात बन्द गर्दा बन्द बिरोधीबाट आज मगरले पिटाई खानु परेको छ । मगर संघ पाल्पाका अध्यक्ष बल बहादुर गाहा लगाएतका सदस्यले तानसेनमा पिटाईखादा किन अन्य जिल्ला र क्षेत्रका मगरलाई टाउको दुख्दैन । मगरसंघले किन छानबिन गर्देन ?

एउटा जिल्ला बन्द हुदा अर्को जिल्ला बन्द हुदैन किन ? पार्टीको आदेश मान्ने अनि बन्द नगर्ने र पहिचान बिरोधी संग काध जोडेर हिड्ने मगर नेतालाई किन कारबाही गर्न सक्दैन मगर संघ ?

बन्दको बेला सुनियो, बन्द नभएका जिल्लामा मगर संघको नेतृत्व पहिचान बिरोधी पार्टीका  छन् रे ? यस्तो पनि हुन्छ ? पार्टीले कारबाही गर्छ भन्दै आन्दोलनमा अनुहार नदेखाउन मिल्छ ? एउटा मगरलाई मगरात चाहिदा अर्को मगरलाई मगरात नचाहिने ?

मगर राज्य होईन, मगरात राज्यको माग गरेको हो भन्न किन नसक्ने ? मगराँतको अर्थ मगर जाति नभएर मगर जातिको थात–थलो र ऐतिहासिकता हो भन्ने कुरा किन मगर नेताले नै नबुझेको ? मगराँत भुमिमा पूर्खाहरुको रगत पोखिएको, हाड घोटीएको बिगत किन संझिन नसकेको ? त्यसकारण यि र यस्ता बिषयमा स्वम् मगरनै पहिले प्रस्त हुनुपर्छ । किनकी मगर संघ कब्जा गरेर फेलियर बनाउने दाउमा छन् राजनितिक पार्टीहरु ।

मगरले बुझ्नु पर्छ आदिबासी जनजाति महासंघका बर्तमान अध्यक्ष र महासचिबलाई माननिय बनाएर कसरी आन्दोलनलाई तुहाउन सफल भए दलहरु ?

लोकतान्त्रिक भनिएको नेपाली काग्रेसको भर्खरैको महाधिबेशनलाई हेरौ ! त्यत्रा नेताले जित्दा किन केन्द्रिय सदस्यपनि पाएनन् मगरले ?

अनि यो पनि बुझ्नुपर्छ आन्दोलनलाई निश्कर्षमा पुर्याउन वा संगठनलाई निरन्तर अगाडि बढाउन पैसा चाहिन्छ ।

फेरी आन्दोलनको भाउ गाउ भन्दा शहरमा बढी छ । गाउ बाट शहर सम्म आउन कार्यकर्ताको गाडी भाडा तिर्ने पैसा जिल्ला संग छैन, आन्दोलन कारीलाई चिया नास्ता त के पानी सम्म खुवाउने रकम छैन कसरी हुन्छ आन्दोलन ? त्यसकारण मगर संघलाई बलियो बनाउन सवल आर्थिक उपार्जनका बारेमा पनि सोच्नुपर्ने बेला आएको छ ।

किनकी गाउ बलियो बने जिल्ला बन्छ, जिल्ला बलियो भए केन्द्र दरिलो बन्छ । त्यसको लागी सबै मगर एक ठाउमा उभिनु बाहेक अर्को बिकल्प छैन । त्यसकारण पार्टीको आर्शिवाद लिएर मगर संघ हडप्न खोज्ने भन्दा आम मगरका भावना, चाहाना र आवश्यकतालाई बुझेर अगाडि बढ्न सक्ने,  हाम्रो भन्दा राम्रो मगर नेता छान्ने अभिभारा आम महाधिबेशन प्रतिनिधिको काधमा छ ।

(बिगत १५ बर्ष देखि पत्रकारीतामा सक्रिय लेखक, आदिबासी जनजाति पत्रकार महासंघका पश्चिमाञ्चल प्रमुख एबं मगर पत्रकार संघका महासचिब हुन् । )

Last Updated on Thursday, 28 April 2016 14:11

Hits: 643

रक्सी मान्छेले पिउँछ, जातले होइन

रक्सी नखाने आदिवासी जनजाती पनि मतवाली ! रक्सीको अम्ली बाहुनक्षेत्री नि दुध्वाली !कसरी ?
दीपेन्द्र लामा

 चैत १९ साँझ सोल्टी होटलमा एउटा भव्य पार्टी चल्दैथियो। मिडिया क्षेत्रका केही सिनियर मदिराले मस्त भइसकेका थिए। सानो कुरामा पनि जोडजोडको हाँसो गुन्जिरहेको थियो। म जिज्ञासु बन्दै उहाँहरुको नजिक पुगेँ। मेरो हातमा जुसको गिलास देखेर उहाँहरु झन् जोडले हाँस्नुभो।

'क्या हो यार, लामाको हातमा जुस? यो त सुहाएन है?' एक जना टेलिभिजनकर्मी दाइले व्यंग्य गरिहाल्नुभो। अर्का एक क्यामेराम्यान दाइले आफ्नो हातको ह्विस्की देखाउँदै भन्नुभो, 'यी यस्तो पो पिउने हो त, जातले पाको चिज पनि छाड्ने हो र?' दुवै जना बाहुन थिए। यस्तो प्रश्न जोसुकैले गरुन्, मसँग एउटा रेडिमेड जवाफ छ। त्यहाँ पनि त्यही जवाफ फकाईदिएँ, 'दाइ, रक्सी मान्छेले पिउँछ, जातले होइन।'

पछिल्लो समयमा रक्सी नखाने मतवालीको संख्या बढ्दो छ। कहिलेकाहीँ साना जमघटमा मतवालीहरुचाहिँ सफ्ट डिं्रक र क्षत्रीबाहुन साथीचाहिँ हार्ड डिं्रकमा रमिरहेको दृश्य सामान्यझैं लाग्छ। त्यतिबेला हार्ड ड्रिंक गर्ने साथीहरु जिल्ल पर्छन् र भन्छन्, 'ल हेर, जमाना उल्टो भइसकेछ।'

मैले साथीभाइमाझ 'रक्सी नखाने लामा' को परिचय बनाएको छु। तर यसको मतलब यो होइन कि मेरो मुखमा रक्सी परेकै छैन। काठमाडौंको स्वयम्भूमा जन्मे–हुर्केको म सानैदेखि रक्सीको स्वाददेखि परिचित थिएँ।

ठूलाबडाले हामी फुच्चेलाई कित्ली र पैसा दिएर छ्याङ र रक्सी किन्न पठाउँथे। पसल्नीले 'ला तिमीहरु पनि चाख्' भन्दै बटुकामा अलिकति हालिदिन्थिन्। हामी पनि के कम, एक बटुका छ्याङ घुट्क्याउँथ्यौं। छ्याङ खाएर स्वयम्भूको ओरालो र उकालो गर्न बडो मुश्किल पर्थ्यो। छ्याङले तिघ्रालाई फतक्क गलाउँथ्यो। रक्सी खाँदा घाँटी कटक्क हुन्थ्यो। चुरोट सल्काउँदा खोकी चल्थ्यो।

स्वयम्भूमा तामाङ, नेवार र तिब्बती साथी थिए। एक जना एलेक्स भन्ने फ्रान्सेली साथी पनि थियो समूहमा। नेपाली फरर्र बोल्ने ऊ रक्सी खाएर मुख छाड्न हामीभन्दा अब्बल थियो। उसकै घरमा हामीले विदेशी रक्सी र रक्सी खाने सुन्दर गिलास देखेका थियौं पहिलोपटक।

स्वयम्भूका डाँडा घुम्न आउने कुनैकुनै गोरा टुरिस्ट चरेसका ग्राहक हुन्थे। हामी साना केटाहरु फुर्सदको समय झाडीभित्र छिरेर गाँजाको पातलाई हातमा रगड्थ्यौं र त्यसबाट निस्किने मयलजस्तो लेप जम्मा पार्थ्यौं। त्यो 'माल' कसले कता लगेर बेच्थ्यो, हामीलाई सरोकारको विषय थिएन। त्यति बेला तितो हुने गाँजा र चरेस पनि चाख्यौं।

संगत जतिसुकै खराब भए पनि म स्कुलमा दोस्रो वा तेस्रो भइरहन्थेँ। स्वयम्भू डाँडोको जनसुधार प्राविबाट पाँच कक्षा पास गरिसकेपछि म १० वर्षको छँदा २०४५ साल भदौतिर हाम्रो बसाइँ पाटनतिर सर्योु। लगनखेलको नमुना मच्छिन्द्र मावि ६ कक्षामा भर्ना भएँ। बेलाबखत म स्वयम्भूमा आफन्त र साथीहरु भेट्न ओहोरदोहोर गरिरहन्थेँ। त्यसैले १२ वर्षको उमेरसम्म रक्सी खान मलाई कुनै छेकबार रहेन।

पछि, आमाले हामीलाई कडा अनुशासनमा डोर्या्उनुभयो। पाटनमा टोलै नेवार, टिचर नेवार, साथीभाइ नेवार, घरबेटी नेवार, संस्कृति र आहारबिहार नेवार। स्वयम्भूमा तामाङहरुले 'आइराक' र 'छ्याङ' भन्ने रक्सी र जाँडलाई पाटनमा नेवारले 'अइला' र 'ठो' भन्दारहेछन्। अब 'अइला' र 'ठो' मेराअगाडि हरेक दिन छचल्किन थाले। तर मैले दुवैमा हात लगाइनँ, आमाको डर थियो।

हाइस्कुलमा उक्लिएपछि मैले बुझेँ, मेरा बुबा, ठूलोबुबा र हजुरबुवा कलिलै उमेरमा संसारबाट बिलाउनुको कारण रक्सी नै थियो। हजुरबुबालाई मैले देख्नै पाइनँ। सायद उहाँले ४० छुनुभएन। बुबा बित्नुहुँदा म ६ वर्षको थिएँ, उहाँले ३० छुनुभएन। बुबा बितेपछि ठूलोबुबाले हामीलाई केही वर्ष हुर्काउनुभयो। उहाँले पनि ४५ छुनुभएन। मेरो हजुरबुबाले बुबा र ठूलोबुबा मात्र जन्माउनुभएको थियो। रक्सीकै कारण तीन जनाकै जीवनलीला छोटियो।

यो कहालिलाग्दो पारिवारिक ट्र्याजेडीका कारण पनि मलाई लाग्यो, मेरो वंशलाई रक्सी फाप्दैन। जब कि माइला र जेठा हजुरबुबापट्टिका ठूलाबुबालाई रक्सीले फिटिक्कै नछोएको देख्छु। उहाँका सन्तानले रक्सीलाई जितेका छन्। म चाहिँ ढुक्क छु, त्यस्तो रक्सी प्रतिरोधात्मक शक्ति ममा छैन।

जब पत्रकारितामा लागेँ, रक्सी र रक्सीवालाले अझ पिछा गर्न थाले। केही बहाना भयो कि रक्सी पिउने निम्तो आइहाल्थ्यो। अहिले पनि आइरहन्छ। रक्सी पनि थरीथरीका, रंगीचंगी, एकसे एक ब्रान्डका तर मेरालागि ती सब केही न केही। मुखबाट कहिल्यै पानी आएन।

'तपाईंसँग छुट्टै बस्छु म' वा 'दाजुभाइ बस्नुपर्छ है' भन्ने खालका आश्वासन रक्सीसँग जोडिएका हुन्छन्। त्यस्तो प्रस्ताव राख्नेहरुलाई के थाहा, मैले अल्कोहल छुँदिनँ भनेर। लामो तयारीपछि बल्लबल्ल समय जुर्छ र सँगै बस्ने बेला उनीहरु छक्क पर्छन्, 'झन् यसो रमाइलो गरौं भनेको त तपाईं लिनु पो हुन्न है?'

धेरै जसोले मलाई कमसेकम 'वाइन वा बियर त लिनू!' भन्दै कर गर्छन्। उनीहरु तर्क गर्छन्, 'वाइन र बियर त केही हुँदैन, सफ्ट ड्रिंक त हो।' जबकि त्यसो भन्नु र 'माछा र अन्डा भेज नै हो' भन्नु एउटै लाग्छ मलाई।

पाँच वर्षअघि दिल्लीबाट जेट एयरवेजमा काठमाडौं फर्किंदै थिएँ। मसँगैको सिटमा एक जना अपरिचित नेपाली युवक थियो। एयर होस्टेस यात्रुलाई एकएक क्यान बियर बाँड्दै आइन्। मैले लिइनँ। सँगैको युवकले भन्यो, 'लिइराख्नुस् न म खाइदिउँला।' मैले त्यसै गरेँ र उसकै हातमा थमाइदिएँ।

रक्सी खाएका साथीले देखाउने उपद्रो मलाई रमाइलै लाग्छ। कोही रक्सीले चूर भई हुइँकिरहेको बाइकबाट सडकतिर डाइभ हान्थे। कोहीचाहिँ रक्सी खाँदा उत्तानो परेको साङ्लाझैं छटपटिइरहन्थे। एक जना साथीले त रक्सी खाएर घर जाँदा बाटोमै मोटरसाइकल भुलेछ। घर पुग्दा उनको शिरमा हेल्मेट थियो तर मोटरसाइकल थिएन।

कतिपय पार्टीमा रक्सी नखानेलाई बेवास्ता गरिएकोमा रिस उठ्छ मलाई। बारमा अल्कोहल मात्र हुन्छ पिउनलाई। जुस वा अरु सफ्ट डिं्रक केही हुँदैन। त्यति बेला म आयोजकलाई भन्ने गर्छु, 'पार्टीमा मान्छे रक्सी पिउन मात्र आउँदैनन्।'

नयाँ वर्ष सन् २०१६ को रमझममा एक मित्रले भनेका थिए, 'रक्सी पिउँछु, नत्र सेलेब्रेट गर्दा के पिउने त?' पछि मैले देखेँ, उनी रक्सी खाएर होहल्ला गर्दै रमाउँदारहेछन्। मैले उनलाई पछि भनेँ, 'होहल्ला गर्न रक्सी पिउनुपर्दैन मित्र!'

गत कात्तिकमा भूकम्पपीडितको भिडियो खिच्न सिन्धुपाल्चोक गएका थियौं। क्यामेराम्यान र प्रोड्युसर साथी पक्का मदिराप्रेमी थिए। हरेक साँझ उनीहरुलाई सोमरस चाहिन्थ्यो। स्थानीय पसलमा ब्रान्डेड बियर र रक्सी प्रशस्त पाइन्थ्यो तर चिसो पेय पदार्थचाहिँ नामै नसुनेका ब्रान्डका मात्र भेटिन्थे। मैले ती चिसो पेय पदार्थ खाइनँ। साथीहरु बियरमा रम्थे। म चुपचाप हेरिरहन्थेँ। प्रोड्युसर साथीले मप्रति व्यंग्य छेड्दै भनिहाले, 'रक्सी नखाने मान्छे घाँडो नै हुनेरहेछ।'

'रक्सी किन पिउँदैनौ?' भन्ने प्रश्नमा म भन्ने गर्छु, 'मेरो भागको बाउबाजेले खाएर गइसके। अब मलाई खानु छैन।' क्षत्रीबाहुन साथीहरुचाहिँ 'हामीलाई त हाम्रो बाउबाजेको कोटासमेत पिउनु छ' भन्दै चुस्की लगाउन थाल्छन्।

मापसे चेकिङका बेला कुनैकुनै ट्राफिक प्रहरीले मेरो अनुहारकै कारण शंका गर्दै पाइप फुक्न लगाउँछन्। म परेँ मापसे होइन, दुपसे अर्थात् दुग्ध पदार्थ सेवन गर्ने। क्लिन रिजल्ट आएपछि ट्राफिक प्रहरी छक्क पर्छन्।

मापसे गर्ने साथीहरुको दाबी छ, 'रक्सी नखानेले जीवनमा धेरै चिज गुमाउन सक्छ।' तर म भन्छु, 'रक्सी नखानेले जीवनमा रक्सी मात्र गुमाउँछ, रक्सी खानेले चाहिँ बरु जीवन नै गुमाउन सक्छ।'

नागरिक बाट 

Last Updated on Monday, 18 April 2016 11:42

Hits: 750

महासय ! देश बिकास गर्न, देशको इज्जत राख्न अरुको भाषा बोल्नै पर्छ र ?

 राज्यसता २५ अप्रिल २०१६

चिम्खोले काईला, बेलायत 

नेपालको ब्यवस्थापिका संसदकी पहिलो महिला सभामुख ओनसरी घर्तिमगर बेलायतको सप्ताह भ्रमण सकेर नेपाल फर्किएकी छिन । सभामुख घर्तिमगर र प्रमुख दलका सचेतकहरु (नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले, नेकपा मावोबादी र राप्रपा) लाई बेलायतको अल पार्टी पार्लियामेन्ट्री ग्रुप (एपिपिजी) ले बेलायतको पार्लियामेन्ट्री सिस्टमको बारेमा अध्यन गर्न निमन्त्रणा गरेको थियो ।

यसै सिल्सिलामा सभामुख घर्तिमगर बेलायत भ्रमणमको अतिनै ब्यस्त तथा अस्वस्थ हुदा हुदै पनि बेलायातस्थित नेपाली राजदुत, गैर आबशीय नेपाली संघ, नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ, राजनीतिक पार्टीहरु, भुतपुर्ब सैनिक संघहरु, मगर संघ युके लगायत थुप्रै जातीय, क्षेत्रीय संगठनहरु, नजिकका नातेदार इस्टमित्र, साथिभाइहरु र युकेवासी नेपालीहरुसंग भेटघाट तथा अन्तरक्रिया गर्न भ्याएकी थिईन ।

सभामुख घर्तिमगर बेलायतको लन्डन स्थित वेस्ट मिनिस्टर सांसद भवन र उत्तरी आयर ल्यान्डको Stormont Parliament Buildings को पार्लियामेन्ट्री सिस्टम तथा संयुक्त अधिराज्य बेलायतको संधीय प्रणालीको बारेमा अध्यन सकेर नेपाल फर्किएकी छिन । भेटघाट तथा अन्तरक्रिया कार्यक्रमको क्रममा नेपालको व्यवस्थापिका संसदकी पहिलो महिला तथा जनजाति भएको कारणले पनि होला सायद सभामुखज्युलाई युकेबासी नेपालीहरुले भारी मानसम्मान, इज्जत, अभिनन्दन र शुभकामना व्यक्त गरेका थिए । यस्तो मानसम्मान, इज्जत, मान सम्मान र प्रतिष्ठा यस भन्दा पहिला नेपालबाट बेलायत भ्रमणमा आउने प्रधानमन्त्री, मन्त्री, सभामुख तथा सांसदहरु कसैलाई पनि प्राप्त भएको थिएन । मगर संघ युकेको पुर्ब अध्यक्ष तथा एउटा पत्रकारको हैसियतले म पनि सभामुखज्यु उपस्थिति हुनु भएको प्राय: हरेक कार्यक्रमहरुमा उपस्थिति हुने मौका मिलेको थियो । उक्त कार्यक्रमहरुमा नजिकमा बसेर हेर्दा उहाँको व्यक्तिगत जीवन तथा देश प्रति लक्षित गरि सोधिएको प्रश्नहरुको उत्तर तथा अन्तरक्रियामा नजिकबाट अबलोकन गर्ने मौका पनि मिलेको थियो । अन्तर्कृया कार्यक्रमहरुमा बेलायतबासी नेपालीहरुले नेपालको राजनीतिक, धर्म, संबिधान, बिकाश, महिला तथा बालबालिकाहरुको हक र अधिकार, भुतपुर्ब गोर्खालीहरुको पेन्सन र दोहोरो नागरिक्त्ताको सवाल सम्बन्धि सोधिएको प्रश्नहरुमा हरेक प्रश्नहरुको सटिक, दमदार उत्तर दिनुको साथै, राजनीतिकमा गहिरो अध्ययन र उहाँको देश प्रतिको मायाबाट म लगायत युकेबासी नेपालीहरु अतिनै प्रभावित भएका छौं ।

उहाबाट  हामी प्रबासी नेपालीहरुले धेरै सिक्ने र बुझ्ने मौका मिलेको छ । यसो भन्दै गर्दा, कसै कसैलाई त इर्स्या पनि लाग्यो होला, त्यसैले होला अंग्रजी भाषा बोल्न नजान्ने सभामुख, यिनले देशको बद्नाम गरिन, आलुको भाउमा पाएको सभामुख, यिनले पढेका होइनन, यिन त मान्छे मर्ने लडाकु हुन, राजनीतिक भागबण्डामा पाएका सभामुख हुन आदि इत्यादि खासखुस टिका टिप्पणीहरु पनि सुनेको छु तथा सामाजिक संजालहरुमा पढेको छु । यसरी टिका टिप्पणी सुन्दै गर्दा तथा सामाजिक संजालहरु पढ्दै गर्दा हाँस्य कलाकार जितु नेपालज्यूले आफ्नो फेसबुकको वालमा लेख्नु भएको कमेन्ट मेरो विश्लेषण संग ठ्याक्क मेल खायो । जितु नेपालज्युले यस्तो लेख्नु भएको छ: "अंग्रेजी बोले मान्छे असल, बुद्दीमान, ट्यालेन्ट, ईज्जददार र विद्वान हुने, अनि आफ्नो देशको मात्री भाषामा बोल्दा चै खिल्ली उडाउने यो कस्तो परम्परा हो ...? संन्सारका धेरै बिकशित देशका राष्ट प्रमुख लगायत उच्च ओहोदाका व्यक्तीहरूले अंग्रेजी बोल्दैनन के ति सबै मुर्ख हुन...? तिनले प्लेन बनायका छैनन..? तिनले आधुनीक युगमा आफ्नो पहीचान बनायका छैनन..? यो सब हॉम्रो गरीव देश र गरीव मानसीकता हो । अंग्रेजी जान्न पर्छ र बोल्न पनि पर्छ तर यसको मतलब यो हैनकी न बोल्दैमा देशको ईज्जत जान्छ । देशको ईज्जत सम्माननीय सभामुखले अंग्रेजी नबोलेर जाने हैन । इज्जत जाने त समयमा संबिधान नलेखेर, दीनको १५ धन्टा लोडसेडीगं गराएर, १/१ बर्षमा सरकार परीवर्तन भएर, आफ्नो देश आफैले बन्द गरेर, जनता जनतामा फुट ल्यायर, बिभीन्न झुटा आस्वासन र उखान टुक्के भाषण छॉटेर, ६ जना उप प्रम ४६ जना मन्त्री बनायर देशको इज्जत गएको छ । नेपालको राजनीतक पार्टीहरुले समयमा बुद्धि नपुर्याउने हो भने अझै इज्जत जाने छ । त्यसैले कसले कुन भाषामा बोल्यो भनेर पछी लाग्न छोडौं के बोल्यो र कस्तो बोल्यो भन्ने समिक्षा गर्न तिर लागौं" ।

मेरो विश्लेषणमा पनि ठ्याक्कै यस्तै लाग्छ । हामी आफु पनि गर्दैनौ अर्काले केहि गर्न खोजे पनि उसलाई पनि गर्न दिदैनौ बेकारमा अनावश्यक टिका टिप्पणी गर्छौं । मानौ बादरले घर पनि बनाउदैन अरुले बनाएकी घर पनि भत्काई दिन्छ, हामि नेपालीहरु पनि ठ्याक्कै त्यस्तै भएका छौं, केहि गर्न चाहने व्यक्तिलाई उत्साह दिनुको सट्टा निरुत्साही गर्ने काम गर्छौं । विस्वका धनि देशहरु जस्तै जर्मनी, रसिया, चाइना, फ्रान्स लगायत बिस्वका अन्य मुलुकहरुका राष्ट्र प्रमुख तथा मन्त्रिज्युहरु पनि प्राय: अंग्रजी बोल्दैनन, आफ्नो देशको मातृ भाषा बोल्न गर्ब गर्छन तर उक्त देशहरु द्रुत गतिमा बिकाश भैराखेको छ , अंग्रजी नबोलेर इज्जत जाने, देश बिकाश हुने होइन क्यारे ! नेपालका धेरै नेताहरु राम्रो अंग्रेजी बोल्न सक्छन, धेरै त बिदेशमा पढेका पनि छन् खैत हाम्रो देश बिकाश भएको ? गत साल नेपालका सम्मानीय उपप्रधान मन्त्रि तथा परराष्ट्र मन्त्रि कमल थापाज्यु गोर्खाली सेनाहरु ब्रिटिश आर्मीमा शेवा गरेको दुइसय बर्ष पुगेको उपलक्षमा दुइसय बर्षगाथ मनाउन बेलायतको परराष्ट्र मत्रालयको कमनवोल्थ अफिसको निमन्त्रणामा बेलायत आउदा हामी परराष्ट्र मत्रालयको कमनवोल्थ अफिसमा एकै ठाउमा दुइसय बर्षगाथ मनाएका थियौ । सम्मानीय उपप्रधान मन्त्रि तथा परराष्ट्र मन्त्रि कमल थापाज्यु याहांको परराष्ट्र मन्त्रि र बिकाश मन्त्रिसंग राम्रो अंग्रजी बोलेर जानु भएको थियो । हामी उपस्थित बेलायतबासी नेपालीहरुले वा-वा- नेपालको उपप्रधान मन्त्रि तथा परराष्ट्र मन्त्रि भनेर गर्ब गर्न मिल्ने भनेर प्रशंसा गरेका थियौं ।

यदि अंग्रजी बोलेर देश बिकाश हुने हो भने खैत हाम्रो देश बिकाश भएको । कमल थापाज्यु लगायात धेरै अंग्रेजी बोल्ने सक्ने नेताहरु पंचायतकाल देखी हालसम्म नेपालको राजनीतिको वागडोर सम्हाली बसेका छन् त नेताज्यूहरु ? खैत हाम्रो देशमा शान्ति आएको ? खैत तिन करोड जनताको मर्म र भावना भुझने संबिधान लेखेको ? बिस बर्ष भन्दा बढी भयो खैत स्थानीय निकायको निर्वाचन गर्न सकेको ? देश बिकाश गर्न सकारात्मक बिचार हुन पर्छ, व्यक्तिगत तथा राजनीतिक पार्टीको स्वार्थ भन्दा माथि उठेर राष्ट्रको स्वार्थ हेर्न सक्नु पर्छ, राष्ट्रबाट लिन भन्दा राष्ट्रलाई दिन सक्नु पर्छ, देशलाई अस्थिर होइन स्थिर राजनीतिक दिनु सक्नु पर्छ जसले गर्दा देशमा शान्ति आउछ ।

देशमा शान्ति आयो भने जनता शिक्षित हुन्छन, जनता शिक्षित भए नेपालीहरुको हक अधिकार समान हुन्छ । हाम्रो हक अधिकार समान भए देश बिकाश हुन्छ । हाम्रो देश विकास भए देशमा रोजगारको सृजना हुन्छ । हाम्रो देशमा रोजगार सृजना भए हाम्रो देश सम्वृद्धि हुन्छ, हामि एक अर्कालाई सम्मान गरौँ, पढेर मात्र हुदैन परेर पनि सिकिन्छ, हाम्रो देशका नेताहरु पढेका पनि छन् परेका पनि छन तर समयमा नै सदबुद्धि पलावोस । हाम्रो देशमा शान्ति आवोस, सबै राजनीतिककर्मीहरु मिलिजुली राम्रो अनि हाम्रो संबिधान लेखुन, हामी सबै नेपाली सानो ठुलो नभनिकन बाच्ने अधिकार प्राप्त होस् । शुभकामना !

- काइला मगर संघ यु केका निवर्तमान अध्यक्ष ,कवी ,साहित्यकार तथा समाजसेवी हुन ।

Last Updated on Tuesday, 26 April 2016 11:27

Hits: 735

कसरी टुङ्गियो नेपाल – अङ्ग्रेज युद्ध ?

डा. प्रेमसिंह बस्न्यात

Image result for prem singh basnyat 
नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध नेपालीका लागि ठूलो पीडा बनेको छ । युद्ध अङ्ग्रेज प्रशासित व्यापारिक संस्था इस्ट इण्डिया कम्पनीस“ग लडियो, भारतस“ग होइन । तसर्थ भारतलाई यस युद्धबारे खासै ज्ञान छैन भने भारतले चासो पनि राख्दैन । नेपालको पीडा भारतलाई थाहा छैन । अङ्ग्रेज र नेपालको युद्ध भयो, नेपालले झण्डै आधा भू–भाग गुमायो, फाइदा भारतलाई भयो । हाम्रो इतिहासले हामीलाई वीर भने पनि, अङ्ग्रेजलाई घुँडा टेकाउने, राष्ट्रियता जोगाउने आदि जेजे भने पनि यो युद्धमा नेपालीको नराम्रो हार भएकै हो । हाल रहेको मेची महाकालीबीचको नेपाल रहनुमा पनि, अङ्ग्रेजले पूरै नेपाल लिन नचाहेर नै हो । अङ्ग्रेजले नेपाललाई साम्राज्यमा गाभ्नुभन्दा पखेँटा काटेको चराजस्तै बनाउन चाहन्थ्यो । तत्कालीन युद्ध मनोविज्ञानलाई केलाउने हो भने सुगौली सन्धि हुनु १५ दिनभित्रै अङ्ग्रेज राजधानी काठमाडौँलाई दख्खल दिन सामर्थ हुन सक्ने देखिन्छ । जे भयो राम्रै भयो । सुगौली सन्धिले हालको नेपाल बचायो ।

उक्त युद्ध नेपालीले हार्नुमा मुख्य कारणमा नेपाल दरबारमा निर्णायक शक्ति राजा नाबालक भएको र त्यसपछिको शक्ति भनेको भाइ–भारदार थिए । मुख्यरूपले बस्न्यात, पा“डे र थापा खलकबीचको गुट, मारकाट, षड्यन्त्रले गर्दा राजनीतिक स्थिति भयावह थियो । नव उदियमान शक्ति भीमसेन थापाको बोलवाला सुरु भयो, राजा रणबहादुर शाहको हत्यापछि । पुराना भारदारप्रति उनको सम्मान रहेन । राज्य सञ्चालनको विषयमा मतमतान्तर धेरै हुन्थ्यो । सोही क्रममा अङ्ग्रेजस“ग युद्ध गर्ने र नगर्ने पक्षमा विवाद भयो । विशेष गरी आर्थिक कारणले हात हतियारको दर्बलताले गर्दा पुराना भारदार युद्ध नगर्ने पक्षमा थिए तर भीमसेन थापा र उनको परिवार भने युद्ध गरी अङ्ग्र्रेजलाई तह लगाउने पक्षमा रहे । अन्ततः युद्ध गर्ने नै निधो भयो । यसरी राष्ट्रियताको युद्धमा युद्ध गर्ने र नगर्ने पक्षमा भाइ भारदार बाँडिनु र युद्ध भूमिमा जानुपर्दा कार्यगत एकता नहुनु ठूलो कमजोरी थियो भने नेपालको तत्कालीन आर्थिक अवस्था कमजोर थियो, युद्ध लड्नको लागि ।


संसारमा सबैैभन्दा महंँगो पाटो भनेको युद्ध सञ्चालन गर्नु हो । नेपालले नेपाल–चीन–तिब्बत युद्धमा ठूलो क्षति र खर्च व्यहोर्नु परेको थियो । अङ्ग्रेजस“ग युद्ध गर्नु अगाडि उक्त युद्धमा जति धनजनको क्षति नेपालमा कहिल्यै भएन । तिब्बतस“गको व्यापारले नेपालको आर्थिक पक्ष धेरै बलियो थियो । युद्धपछि सबैै समाप्त भयो । अर्कोतर्फ नेपाल एकीकरणको सिलसिलामा सन् १८०९ सम्म नेपाल का“गडामा युद्ध लडिरहेको थियो । जसका लागि नेपालको ठूलो धन राशि खर्च भइरहेको थियो । युद्धको लागि पैसा नै बलवान हुन्छ तर नेपालमा तत्काल आर्थिक अवस्था एकदम कमजोर थियो । युद्ध सामग्रीको कमी हुनु अर्को पक्ष थियो । अङ्ग्रेजको हात हतियार आधुनिक थिए । यता नेपाली पक्षको भने भरुवा बन्दुक, नेपालमा बनेका साना तोप, खुकुरी, घुंयत्रो, धनु, ढाल, तरबारजस्ता परम्परागत हतियार थिए । लड्ने फौजको जोसअनुसार हात हतियार भएको भए त्यस युद्धमा नेपालीको जित सम्भव थियो । 
लडाइँ गर्न ‘लजेष्टिक’ बन्दोबस्त नहुनु अर्को कमजोरी थियो । महाकालीदेखि गढवालसम्मको युद्धमा त्यहाँ लड्ने कमाण्डरले स्थानीय जनताबाट कर असुल गरेर र घरलौरी लड्ने सिपाही झिकाएर युद्ध सञ्चालन गरेका थिए । काठमाडौँंबाट गढवाल क्षेत्र झण्डै ५०० कोस टाढा भएर पनि राम्रो बन्दोबस्त हुन सकेको थिएन । अर्को शब्दमा भन्नु पर्दा यो क्षेत्रमा लड्ने सैनिक कमाण्डर बहादुर शाह पक्षका र भीमसेन थापाका विरोधीको रूपमा लिइन्थ्यो ।

चौतारीया बम शाह र बडाकाजी अमरसिंह थापास“ग भीमसेन थापाको राम्रो सम्बन्ध थिएन । बम शाह र अमरसिंह थापा आ–आफ्नै खु्ट्टामा उभिएर युद्धको खर्च र बन्दोबस्त जुटाउंदै थिए तर बुटवल पूर्व मोरङसम्मको युद्धमा भने भीमसेन थापाका भाइ र भतिजाले युद्ध सञ्चालन गर्दै थिए । यस क्षेत्रमा नेपाल सरकारको प्रत्यक्ष र सक्दो आर्थिक र बन्दोबस्त रहेको थियो । जसरी यस क्षेत्रमा राज्यले सहयोग प्रदान ग¥यो, त्यसरी नै पहिलो चरणको युद्धमा अङ्ग्रेजले सानो तिनो युद्धमा नै हा¥यो र बुटवलदेखि मोरङसम्म नेपालले सफलता पायो तर महाकाली पश्चिमको युद्धमा भने पहिलो चरणमै अङ्ग्रेजको जित भयो । फलस्वरूप कुमाउ“ र गढवाल क्षेत्र पूरै खाली गरी नेपाली फौज फक्र्यो र अङ्ग्रेजको राज भयो । पछि कुमाउ“ गढवालका अङ्ग्रेज फौज मकवानपुर, हरिहरपुरगढीको युद्धमा लड्न आए र नेपालीलाई हराइ सुगौली सन्धि गर्न बाध्य बनाए । नेपाल सरकारले महाकाली पश्चिमको युद्धमा पनि राम्रा बन्दोबस्त दिएको भए अङ्ग्रेजस“ग युद्ध जित्ने बलियो सम्भावना थियो ।


सबैभन्दा कमजोर पक्ष भनेको राष्ट्रियताको भावना नभएको सैन्य शक्तिले गर्दा पनि नेपालीलाई युद्धमा बेफाइदा पुरायो । विशेष गरी महाकाली पश्चिमको नेपाली फौजमा करिब १० प्रतिशत खाँटी नेपाली र ९० प्रतिशत स्थानीय कुमाउ“ली र गढवाली फौज थिए । जसलाई नेपाली हौं भन्ने भावना थिएन भने उनीहरू नेपाली भाषा पनि जान्दैनथे । आर्थिक कर अति नै तिर्नुपर्ने र जबरजस्ती सेनामा भर्ना हुनुपर्दा कुमाउ“ली र गढवालीलाई नेपालप्रति वैरभाव फैलिएको थियो । त्यसमा पनि अङ्ग्रेजको नेपालीविरुद्धको प्रोपोगाण्डाले गर्दा उनीहरू नेपाल विरोधीजस्तै भइसकेका थिए । युद्धको क्रममा हजारौँ कुमाउ“ली र गढवाली नेपाली सेना भागेर गई अङ्ग्रेजको फौजमा भर्ना भए भने तिनीहरू नै पछि नेपाली विरुद्ध लड्न आए । जसबाट नेपाली फौजलाई ठूलो घाटा पर्यो ।


अर्को विचरणीय पक्ष दज्र्यानी सन्तुलन नमिलाई सैनिक नेतृत्व बाँडफाँड गर्नुलाई पनि कमजोरी नै मान्नु पर्छ । किनभने बुटवलदेखि मोरङसम्मको युद्धमा कर्नेल र जर्नेलले नेतृत्व गरेका थिए भने महाकाली पश्चिम काजी र चौतारीयाले । जनरल भीमसेन थापाका पिता, भाइ र भतिजले मात्र जर्नेल–कर्नेल पाएका थिए । एउटै सेनामा जर्नेल ग्रुप र काजी ग्रुप बनाइ युद्ध सञ्चालन गर्नुको सट्टा भीमसेन थापाले आफ्ना भाइ भतिजलाई पनि महाकाली पश्चिमको नेतृत्व दिएको भए ठाडै मनमुटाव हुने थिएन । 
त्यसैगरी यातायात तथा सञ्चार मार्ग अव्यावहारिक र टाढा भएर पनि लडाइँले नेपालीलाई साथ दिएन । काठमाडौँंदेखि गढवाल पुग्ने बाटा घाटा राम्रा थिएनन् भने करिब पाँच सय कोसको दुरीमा थियो ।

काठमाडौँंबाट पठाइएका खबर, चिठ्ठी पुग्न महिनौंँ लाग्थ्यो । सबैै चीज मान्छेले बोकेर पु¥याउनु पथ्र्यो । बीचबीचमा अङ्ग्रेजले छापा मारी नेपालीको अति महìवपूर्ण र गोप्य खबर खोसेर लैजान्थे । उता अङ्ग्रेजको भने रेल, गाडी, हात्ती, घोडा, खच्चड र भरियाको प्रयोग गर्दथे । रेडियो सेटबाट सञ्चारको मिलाप गर्दथे । नेपालीको त्यो सुविधा थिएन । अङ्ग्रेजको प्रोपोगाण्डा र घुस खुवाउने रणनीतिबाट नेपालीलाई धेरै बेफाइदा पुगेको थियो । विशेष गरेर अङ्ग्रेजले कुमाउ“ गढवाल इलाकामा नेपालीलाई अत्याचारी र व्यभिचारीको रूपमा चित्रण गरी नेपालीको अत्याचारबाट मुक्त गराउनका लागि अङ्ग्रेज त्यस इलाकामा आएको भनी प्रचार गरियो । उता नेपालीलाई सहयोग गर्ने स्थानीय राजा, रजौटा, व्यापारी, सैनिक कमाण्डरलाई विभिन्न प्रलोभन र घुसमा पारी उनीहरूको नेपाल सरकारप्रतिको आस्था र सहयोगलाई कटौती गरी अङ्ग्रेजको पक्षमा पारे ।

फलस्वरूप नेपाली सेनालाई रासन पानी जुटाउन, लडाकु भर्ती गर्न र खबर सङ्कलन गर्न धेरै कठिनाई प¥यो । त्यसैगरी बम शाह र अमरसिंह थापाको नैतिकतालाई किन्न अङ्ग्रेजले विभिन्न प्रलोभन दिन थाले । अमरसिंहले त्यसलाई लात मारे भने बम शाह त्यसमा फसेर उनले कुमाउ“ अङ्ग्रेजलाई छाडी डोटी फर्के । युद्धभूमिमै अङ्ग्रेजले नेपालीलाई घुस दिन थालेको थियो । हजाराँै गढवाली र कुमाउ“ली सैन्य सोही कारणले भागेर अङ्ग्रेज फौजमा भर्ना हुन पुगे र नेपाली फौजको विरुद्धमा लड्न आए । नेपाली सेनामा सैनिक विद्रोहसमेत भयो, त्यही कारणले ।

अर्कोतर्फ हेर्ने हो भने मेजर जनरल अक्टर लोनीले नेतृत्व गरेको दोस्रो चरणको युद्धमा हरिहरपुरगढी र मकवानपुरगढीतर्फ बढ्दा गैह्रसैनिक नेपाली हुलाकी मुखिया, तह बिल्दार, जमिनदार र महिलालाई ठूलो रकम घुस दिएर नेपालीकै सहयोगले चोरी बाटोबाट अप्रत्यासित रूपले नेपालीको ‘डिफेन्स’ इलाकामा आइपुगी अङ्ग्रेजले हमला गरेका थिए ।


युद्धको समयमा नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध युद्धका लागि अनुकूल थिएन । आक्रमक युद्धमा भन्दा प्रतिरक्षात्मक युद्धमा बाह्य सहयोग अभैmँ चाहिन्छ । नेपालको युद्ध रणनीति प्रतिरक्षात्मक थियो । युद्ध लड्ने निर्णय गर्नु पहिला छिमेकी मुलुकस“ग सैन्य सहयोगको लागि विभिन्न देश तथा रजौटालाई पत्राचार गरिएको थियो तर कसैले पनि जवाफ दिएनन् । भीमसेन थापाको पहल, जोस र अठोट प्रशंसनीय भएर पनि उनी युद्धमा एक्ला भए । नेपाललाई सहयोग नदिनुमा तिब्बतले नेपाललाई ठूलो दुष्मनको रूपले लिने, चीनस“ग पनि भरखरै युद्ध भएकोले नकारात्मकरूपले हेर्ने र नेपाल एकीकरणको सिलसिलामा जमिनी सीमा निर्धारण हुन नसकी बङ्गालको नवाव, अवधको नवाव तथा पञ्जावको राजा रणजितसिंहले पनि नेपाललाई अतिक्रमणकारीको रूपले हेर्दथे । त्यस स्थितिमा छिमेकी राज्य नेपालको भलो चाहनेवाला कोही थिएनन् भने पनि हुन्छ ।

अर्को कुरा अङ्ग्रेजले विभिन्न दिशाबाट आक्रमण गर्नु नेपालका लागि दुर्भाग्य बन्यो । पश्चिम गढवालदेखि पूर्वमा टिस्टा नदीसम्मको करिव ६०० कोसको दुरीमा अङ्ग्रेजले विभिन्न स्थानबाट हमला ग¥यो । जसको प्रतिकार र मातृभूमिको प्रतिरक्षाको लागि नेपालीले आफ्नो फौज र युद्ध सामग्रीलाई छरेर राख्नु प¥यो । परिणाम, हाम्रो प्रतिरक्षात्मक स्थान कमजोर भए ।

 
लडाइँको असर सबैभन्दा ठूलो कुरो पूर्वमा टिस्टादेखि पश्चिममा सतलज नदीसम्म भएको बृहत नेपालको करिव आधा भू–भाग युद्धको कारणले छाड्नु प¥यो । राजा द्रव्य शाह, राजा राम शाह, राजा नरभुपाल शाह, राजा पृथ्वीनारायण शाह, रानी राजेन्द्रलक्ष्मी, राजकुमार बहादुर शाहसमेतको नेतृत्व र प्रेरणाबाट एकीकृत विशाल नेपाल तासको घरजस्तै भत्कियो । अनि नेपाल–चीन–तिब्बत युद्धमा नेपालले चीनलाई ठूलो मालिकको रूपमा मानेर युद्ध अन्त गरेको थियो । त्यस युद्धपछिका औपचारिक कागजपत्रमा समेत चीनको बादशाहले नेपालका राजालाई “मेरा नुनको सोझो गर्ने तिमी” जस्ता अपमानजनक शब्द राखी लेखापढी गरेको पाइन्छ । अब अङ्ग्रेजस“गको युद्धपछि अङ्ग्रेजको झन्डै झन्डै दासत्व नै स्वीकार गर्नु प¥यो । जुन विरासत वि.सं.२००७ सम्म रहेको थियो ।

नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध अगाडिसम्म नेपालको सीमाना हाल मेची नदी नजिक रहेको बङ्गालको खाडीसम्म जोडिएर सामुुद्रिक मार्ग पाएको थियो तर युद्धपछि नेपालको सीमाना मेची नदी भएकोले सो सुविधाबाट बन्चित भई नेपाल भूपरिवेष्ठित बन्न पुग्यो । जन धनको क्षति हुनु युद्धको विशेषता नै हो । यस युद्धमा नेपालले भक्ति थापा, हस्तिदल शाहलगायतका हजाराँैं वीर तथा वीरङ्गना गुमायो । नालापानी, जैथक र मलाउँको किल्लाबाट सयौं नेपाली वीरङ्गना नारीसमेत लडेका थिए ।

 
सुगौलीको सन्धिपछि, जो युद्धबाट असन्तुष्ट थिए, थुप्रै नेपाली सेनाबाट अवकास लिई विदेशिएका थिए । नालापानी युद्धका नायक बलभद्र कुंँवरले त्यसको नेतृत्व गरी करिब दुई कम्पनी फौज पञ्जाबको राजा रणजित सिंहकोमा नोकरी गर्न पुगे । उता बडाकाजी अमरसिंह थापा सैनिक नोकरीबाट संन्यास लिई केही समयका लागि सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको भोताङ भन्ने ठाउंँमा बस्न पुगे । पछि गोसाइकुण्ड गई ध्यान गर्दा गर्दै उनको त्यहीँं मृत्यु भएको थियो । अर्थोपार्जनका लागि भनेर जसरी परिभाषित गरिए पनि नेपालीले ब्रिटिस–इन्डियन आर्मीमा भर्ना हुने प्रचलन सुरु भयो । जुन राष्ट्रिय सम्मानका लागि राम्रो होइन । पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धमा त राणाले खोजी खोजी नेपाली युवालाई ब्रिटिस सेनामा भर्ती हुन पठाए । यो प्रथा युद्धमा हारपछि नेपालीलाई जबरजस्ती थोपरिएको थियो । हालसम्म पनि नेपाली त्यस प्रथाको विरासतबाट ब्रिटिस गोर्खा र भारतीय गोर्खाको नामबाट भारतीय र बेलायती सेनामा काम गर्दै आएका छन् ।

 
ब्रिटिसले कुमाउ“ र सिक्किम लिएकोले उनीहरूले सिधैँ तिब्बतस“ग व्यापार गर्न थाले । जसबाट नेपाललाई आर्थिक घाटा हुन गयो । सुगौली सन्धिपछि नेपाल कुनै पनि सैनिक कारबाहीमा संलग्न भएन, एक किसिमको फुर्सदी समय भयो । राजा नाबालक, रानीको हातमा शासन र भारदारको शक्ति हत्याउने महìवकांक्षाले नेपाल विभिन्न खलकको राजनीतिक गुट र उपगुटमा विभाजित भयो । रित्ता भाँडा बढी बज्छन् भनेझैंँ काम नपाएका भारदारको राजनीतिक खिचातानीले नेपालको राजनीति साह्रै प्रदुषित भयो । जसको कारणले पछि गएर प्रधानमन्त्रीहरूको हत्या, कोतपर्व, भण्डारखाल पर्वजस्ता घटना भए र नेपालमा राणा शासनको स्थापना भयो । 
त्यसैगरी युद्धको विजयपश्चात् बेलायतको नेपालमा औपचारिकरूपले ‘ब्रिटिस रेजिडेन्सी’ खुल्यो, उसका लागि यो राजनीतिक सफलता थियो । जसको अस्तित्व पछिसम्म पनि रहिरह्यो र हाल बेलायती राजदूतावासको रूपमा उपस्थित छ । ब्रिटिस रेजिडेन्सी, लैनचउर, काठमाडौँमार्फत वैध र अवैध तरिकाले सङ्कलित नेपालका हजारौँं अमूल्य पुराना कागजपत्र, दस्तावेज, सरसामान बेलायत पु¥याइए, नेपालका लागि त्यो ठूलो घाटा थियो । जसको कारणले नेपालको इतिहास अपाङ्ग नै भएको छ । साथै नेपालको राजनीतिमा युद्धपछि अङ्ग्रेजबाट धेरै हस्तक्षेप सुरु भयो । राजा रानी, पा“डे र थापा गुटबीच भा“ड–भैलो मच्चाउन विभिन्न दाउपेच पनि भयो । अन्ततः नेपालमा कोत पर्व पछिको १०४ वर्र्षसम्म हरेक कुराको लागि बेलायत नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय अभिभावक बन्यो ।

 
लडाइँमा जित र हार अवश्य हुन्छ । यसमा नेपाली सेनाले आफ्नो रगत र प्राण अर्पेर लडेको थियो । यो युद्धको बहादुरीता संसारभरि प्रसिद्ध छ । त्यसैगरी कमाण्डर इन चिफ भीमसेन थापाले पनि आफ्नो देशको माटो बचाउनका लागि नै युद्धमा जाने निर्णय गरेका थिए । युद्ध हारियो र उनले अपजस मात्र पाए ।

गोरखापत्र बाट साभार गरीएको ।

Last Updated on Saturday, 16 April 2016 15:42

Hits: 613

Error: No articles to display