A+ A A-

२५ बर्ष मुनिका मगर युवालाईमात्र मदिरा निषेधित कार्यक्रम, माथिकालाई नि हजुर ?

आज मगर संघको नेतुत्व वर्ग कुहिरोको काग भएको छ ।

टि बि पुन ।

नेपाल मगर संघका अध्यक्ष नवीन रोका मगरज्युले मगरको धर्म बुद्ध होइन भनी बोलेको केही दिन पछि २५ बर्ष मुनिका युवाहरुले जाड रक्सी सेवन गर्न नपाउने कार्यक्रम ल्याइने असोज ३ गतेको अन्नपूर्ण पोस्ट पत्रिकामा समाचार छापिए पछि मलाई पनि केही लेख्न मन लाग्यो ।पन्चशिल मध्य कै एक शिल बेहोसि हुने गरि मधपान नगर भन्ने बुद्धको शिक्षा अनुसरण गरेकोमा खुसी पनि लाग्यो ।

गाउँघरतिर यो उखान प्रचलित छ:- "माथी टाउको दुख्यो तल नाइटोमा मलहम ।" त्यस्तै "काम कुरो एकातिर कुमलो बोकि ठिमी तिर " अहिले मगर संघको नेतुत्व वर्ग यस्तै उखान टुक्काको वरिपरि घुमिरहेको देखिन्छ । यसैमा फनफनी फेरो मारी रहेको छ । एक जना अङ्ग्रेजी बिद्वानले आफ्नो पुस्तकमा लेखेका छन :- "Running to achieve but no thing." यसको नेपाली अर्थ हो :- कुनै चिज प्राप्त गर्न दौडिरहेको हुन्छ तर हात लाग्यो शून्य । आज मगर संघको नेतुत्व वर्ग कुहिरोको काग  भएको छ । म यहाँ मगर संघको जाडरक्सी मदिरा निसेधित कार्यक्रमलाई केही टेवा पुग्ने मेरा केही मगर भावना ब्यक्तिगत बिचारहरु मात्रै याहा व्यक्त गर्न चाहान्छु । मेरो सम्पर्कमा भएका कुनै गैरमगर वन्धुहरुले यसलाई अन्यथा नलिइदिनु हुनेछ ।

हामी मगर एउटै जाती भनिए पनि यस भित्र १ हजार भन्दा बढी थरउपथर छ्न । यस जाति भित्र जातीय विविधता छन । ३ भाषाहरु छन । यसैले भाषिक विविधता छ्न । मगर धेरै धर्म मान्दछन । त्यसैले धार्मिक बिबिधता छ्न । धेरै धर्महरु मान्ने भएकाले त्यो धर्मद्वारा निर्देसित बिबिध संस्कार संस्कृती मान्दछन । विभिन्न भूगोलमा बसोबास गर्ने भएकाले भुगोल फरक छ । सोचबिचार स्वभाव आस्था अर्थतन्त्र आदि फरक फरक हुन्छन् । यी जेसुकै हुन आज मगर पहिचान शब्दमा भने बाधिएका हुन्छन ।

तथागतले बताउनु भएको अनित्यता अथवा परिवर्तनशिलताका कारण् हामी फरक फरक स्वभावका हुन्छौं तर शरीर वा चारधातु धर्म हामी सबैको एउटै हुन्छ। तथागत बुद्धको सार्वभौम शिक्षा हामीले मनन गर्न सकेनौं भने हामी मगर मगर एक हौं भन्ने नारा केवल जातीय मात्रै अनि अबुझ र ढोङ्गी नै हुनेछ । आज हामीमा यहि वाक्य जस्तै भएका छौं :- "Running to achieve but nothing .

" आजभन्दा २६ सयबर्ष पुर्व नै तथागत बुद्धले ब्यक्ति र समाज सुधर्नका लागि ५ महत्वपूर्ण अनुसासन चाहिने कुरा बताउनु भएको छ । अर्थात पन्चशिल मानिसको अपरिहार्य जीवन जिउने कला हो भन्नुभएको छ । यहि कलालाई विपस्यना ध्यान बिधिद्वारा जीवनमा प्रयोग गरियो भने ब्यक्ति परिवार र समाज सुखी खुसी अनि उन्नत रहन्छ भन्ने कुरा तथागतले बताउनु भएको छ । यस्तो महत्त्वपुर्ण ५ रत्नलाइ चिन्न नसक्नु यो हामी मगर समाजको अज्ञानता हो ।

बुद्धले दिनुभएको ५ शिल अनुसासन विपस्यना ध्यान विधिको माध्यमद्वारा जिवनको सार्थकता तबमात्र प्रत्येक्ष बोध गर्न सकिन्छ ।

पन्चशिल धर्म हुन -

(१) कुनै पनि प्राणी हिंसा नगर ।

(२) झुठो कुरा नबोल ।

(३) कसैको चोरी नगर ।

(४) ब्यभिचार नगर ।

(५) लागु पदार्थ सेवन नगर ।

जीवन जिउने कला सिकाइने १० दिने विपस्यना ध्यानमा पनि तथागतद्वारा उपदेसित यी पन्चशिल कडाइका साथ पालना गरिन्छ्न । अन्य थप ३ शिल गरि अस्टशिल ८ नियम पालना हुन्छ । यो बिस्वब्यापी मान्यता हो ।

मगर संघका नेतुत्व वर्गले बुद्ध शिक्षा र विपस्यना ध्यान नबुझेका कारण कमसेकम एक शिल २५ बर्ष मुनिका युवा मगरले जाड रक्सी नपिउने आदेश दिनु पनि सकारात्मक कुरो हो । के २५ बर्ष माथिकाले पिउनु हुन्छ त ? यसले के कुरा खुला गरेको छ भने सायद आफुहरु २५ बर्ष माथी उमेरको भएकोले आफ्नो स्वार्थलाई ख्याल गरि यो नियम बनाउन खोजिएको हुन सक्दछ । सबै उमेर तहका लागि उपयुक्त हुने समाजलाई पन्चशिला धर्मको जबसम्म पुर्ण शिक्षा दिइदैन । हाम्रो समाज अनि हाम्रो सोच शैलि यस्तै यथास्थिति रहनेछ। भनिन्छ नि " घुमिफिरी रुम्जाटार " भनेझैं ।

Last Updated on Monday, 24 September 2018 17:14

Hits: 679

पहिचानको सवाल र सैदान्तिक आधारहरु वा अवधारणाहरु वा प्रतिमानहरु

सरोज मोहन लामा तामाङ

विषय प्रवेश ः
आजकल पहिचानको सवालको कुरो उठाउने वित्तिकै जातिवादी वा विखण्डवादी वा सामाजिक सद्भाव खलबलाउने तत्व वा साम्प्रादायिकता विधेष फैलाउने विषय वा त्यस्तो व्यक्ति आदि आदि भनेर गम्भीर अरोपहरु लाग्ने गर्दछन् । के पहिचानको सवाल भनेको त्यही हो त ? राजनीतिशास्त्रीय र समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट के रहेछ त पहिचान भनेको आउनुस् यस विषयमा चर्चा गरौं ।

प्राणीहरु मध्ये मानवचाहिं सामाजिक चेतना सहितको संस्कृतिले गर्दा नै उत्कृष्ट र सामाजिक प्राणीको रुपमा दर्ज भएको हो । संस्कृति भन्ने वित्तिकै समुदाय वा मानवीय पहिचानसँग जोडिन्छ । पहिचान अरुभन्दा भिन्न देख्न र देखाउन धेरैमा एकलाई चिन्नका लागि मानवले नै निर्माण गरेको हो । मानवको सृष्टिसँगै मानव समाजको सामाजिकीकरण हुँदै जादाँ चेतना र विचारको विकासक्रममा हामी को हौ ? हामी को होइनौ ? अथवा म को हो ? म को होइन ? म÷हामीले के गर्ने भन्ने प्रश्नको जन्म जब मानव जातिको मस्तिष्कमा राज भयो । सृष्टिको त्यही दिनदेखि पहिचानको महशुस भयो ।


अमेरिकी समाजशास्त्री तथा राजनीतिक विज्ञानविद् स्यामुएल पी. हटिङटनले विश्व सभ्यताको द्वोन्दलाई अध्ययन गर्दै द्वोन्दको पुरानो फर्मुला अब बेक्मा भएको र अहिले विश्वमा आर्थिक र आइडियोलोजीमा आधारित द्वोन्द  नभई संस्कृतिक, सभ्यता र धर्ममा आधारित द्वोन्द  भईरहेको नयाँ सिद्घान्त प्रतिपादन गरेका छन् । उनले त्यसैलाई आधार बनाए र विश्वको व्याख्या पनि गरेका छन् र ८० को दशकयता देश देशबीच अर्थात बेस्ड पूँजीवादी र समाजवादी देशबीच होइन देशभित्रै जाति, भाषा, धर्म र संस्कृतिको द्वोन्द ९०% बढी रहेको स्पष्ट पारेका छन् ।

अहिले विश्वमा पहिचानको सवाल नै मानव सभ्यताको लडाईको मुख्य चरित्रको रुपमा रहेको बताउने उनले अमेरिकालाई Who are we ? The challenges to America's National Identity भन्ने लेखमार्फत चेतावनी दिए पछि त्यहाँ अहिले पहिचानको खोजी शुरु भएको छ । अमेरिकामा मात्रै होइन सबै विकसित देशले आफ्नो उत्पति, विकास, सभ्यता, जाति, भाषा, इतिहास, समग्रमा पहिचानको खाजी गरिरेका छन् ।

नेपालमा विभिन्न परम्पराहरु, धर्म, सांस्कृतिकहरु बोकेका जातजाति तथा आदिवासी जनजातिहरु एक अर्कामा सुमधुर सम्बन्ध राख्ने हरेक सवालमा सहिष्णुताको भावनाबाट एकीकृत भएर बसेका देखिन्छन् । तपानि सबैको पहिचानलाई शाषक वर्गले राज्यमा सम्बोधन र स्थापित गर्दै समावेशी समानुपातिक पहुँचयुक्त प्रतिनिधित्व गराएर हरेक क्षेत्रको विकास नगरेको र राज्य तथा शाषक वर्गद्घारा हरेक सुविधा वितरणमा असमानता, अधिकारमा विभेद गराएको तथा त्यसलाई न्यूनिकरण अनि उन्मूलन गर्ने खालको नीतिको अभावले गर्दा केही जातजाति तथा आदिवासी जनजाति समुदायहरुले आफ्नो पहिचान हराएको र सबै क्षेत्रमा धेरै पिछडिएका देखिन्छन् । भएका नीतिहरु पनि कार्यान्वयनमा गएको देखिदैन, गरिदैन । आखिर जेसुकै भएपनि सबै जातजाति तथा आदिवासी जनजातिहरुलाई समावेशी समानुपातिक पहुँचयुक्त प्रतिनिधित्व गराएर उनीहरुको पहिचान परम्परागत मौलिक सांस्कृति धर्म रितिरिवाज जस्ता कुराहरुको संरक्षण तथा सबद्र्घन प्रदान गर्दै विकास गर्नु आजको आवश्यता देखिन्छ ।

पहिचानको सवालमा कतिपय विद्वानहरु पहिचानलाई खाली राजनीतिक मुद्दामा मात्र समित पार्न खोजिएको देखिन्छन् भने कतिपयले सामाजिक र सांस्कृतिक । तर पहिचान भनेको सिंगो मानव उत्पति देखि समाज हुँदै सामाजिकीकरण प्रक्रियाको रुपहरु भन्न सकिन्छ, जुन राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृति सबै पक्षसँग सम्बन्धित हुने देखिन्छ । कतै पहिचान बहु हुन्छ भनिएको सुनिन्छ भने कतै साझा, त कतै एकल ।

पहिचानको सवाल कहिले ,कहाँबाट शुरु भो त ?


पहिचानको सवाल विश्वमा दोस्रो विश्व युद्घपछि १९५० दशकदेखि युरोपबाट शुरु भएको हो र पहिचानको सवालको मुख्य दर्शन उत्तर आधुनिकतावाद हो भनी भनिएको छ । (भुसाल, सं.२०६९) । कुनै केन्द्र छैन (Nocentere), सार्वभौम भन्ने केही छैन (No Universal), राजनीतीक सूक्ष्मतामा या स्थानीय तहमा मात्र हुन सक्छ(Politics can Only be micro or Local level) भन्ने तथा राजनीति केवल भिन्नहरुमा र पहिचानमा मात्र आधारित हुन सक्छ । Politices can be in Based on only Differences and indentity) भन्ने जस्ता मान्यताहरु नै पहिचानको राजनीतिका मुख्य दार्शनिक एंव सैद्घान्तिक आधारहरु हुन् । (बेदुराम, सं. २०६९) भनी भनिएका छन् । विगतका सबै सिद्घान्तलाई पुनः व्याख्या एंव पुनः संरचना गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता उत्तरआधुनिकतावादीहरुको हुन्छन् तर समाजको त्यस्तो सामाजिक तथा सास्कृतिक अवस्था हुन्न । भला आजको दुनियामा सकरात्मक तथा नकरात्मक दृष्टिकोण भने हुनसक्छ । समाजको एक पक्ष वा एउटा अवयब नकरात्मक होला अहिलेको सन्दर्भमा तर त्यतिले सबै सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक पक्षहरुनै परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता गलत हुनजान्छ ।

पहिचानको विषय उहिल्यैदेखि महत्वपूर्ण र संवेदनशील रहँदै आए पनि आजको अर्थमा पहिचानको सावल वा मुद्दालाई राजनीतिक मुद्दाकै रुपमा सन् १९५० को दशकदेखि चर्चामा ल्यएको देखिन्छ । (गिरी, अमर सं. २०६९, पहिचानको राजनीति र माक्र्सवाद, काठमाण्डौ, वर्ष २२, अंक ८ असार) उत्तर–संरचनावाद र उत्तर आधुनिकतावादले यसलाई सैद्घान्तिक आधार प्रदान गर्दै आएको छ । एरिक हाब्सले क्षेत्र÷ऐतिहासिक साझा भूगोल, जाति जो बासोबासको निरन्तरता छ, भाषा, धर्म, संस्कृति, लिङ्ग, भेषभुषा आदि पहिचानका आधारहरु हुन् भनिएको छ । (एरिक्सन, एरिक एच, सन् २००७)
नेडरमिन पिटर्स (१९९५, ५२, ग्लोबलाइजेसन एन्ड हाइव्रिडाइजेसन, ग्लोबल मार्डनिटिज, सम्पा फादरस्टोन र अरु, लन्डन, सेज) र स्टेन रोअर माथिसेन (२००४, ४१, माथिसेन, रोअर स्टेइन, २००४, इथेनिक आइडेन्टिटिज इन ग्लोबल एन्ड लोकल डिस्कोर्स ः कन्टेस्टेड न्यारेटिभ अफ समी इथेनिक हेरिटेज, कल्चरल आइडेन्टिज इन ट्रान्जिसन, सम्पा, एरिक सेभेनन र अरु, दिल्ली, एटलान्टिक पब्लिकसर्स) ले खास गरी उत्तर औपनिवेशिक उत्पीडन र पूँजीवादीहरुले अवलम्बन गरेको भूमण्डलीकरणको अवधारणाका कारणले उत्पीडित जाति बिशेषत आदिवासी जनजातिहरुमा पहिचानको संकटले पनि पहिचाको महत्व बढेको हो भन्न सकिन्छ ।

पहिचान भनेको के हो त ?
पहिचानलाई सामान्य अर्थमा व्यक्ति र सामाजिक समुदायहरुको विशिष्ट चिनारीका रुपमा लिन सकिन्छ । यसले व्यक्ति र समुदायका आफ्ना विशिष्टताहरुलाई जनाउँछ, जुन आधारमा एउटा व्यक्ति र समुदाय अर्को व्यक्ति र समुदायसँग छुटिन्छ । व्यक्ति र समुदायको स्वबोध र आफ्नो पन जसमा अलग इतिहास, संस्कृति, धर्म, भाषा, भेषभुषा, भूगोल, सामाजिक क्रियाकलाप आदिका माध्यमबाट निर्मित हुन्छ ।

होग र अब्राहमस (होग, मिचेत एन्ड डोमिनिक अब्राह्मस, १९८८) ले हामी को हौ ? कहाँ पर्छौ र अरुसँगको हाम्रो सम्बन्ध के हो ? भन्ने जनताको अवधारणालाई पहिचानका रुपमा उल्लेख गरेको पाईन्छ । त्यस्तै डेङ (डेङ, फ्रान्सिस, १९९५) ले जाति÷आदिवासी जनजाति, धर्म, भाषा र संस्कृतिका आधारमा व्यक्ति वा समूहले आफैलाई परिभाषित गर्ने वा अरुद्घारा परिभाषित गरिने कुरालाई पहिचानका रुपमा लिएको देखिन्छ ।

पहिचानले मूलत सामाजिक समुदायहरुको पृथक सांस्कृतिक विशिष्टतालाई जनाउँछ । त्यसैले पहिचानलाई सांस्कृतिक पहिचानका रुपमा पनि कतिपय विद्घानहरुले उल्लेख गरेको पाईन्छ ।
एन्ड्रिउ हेउड (हेउड, एन्ड्रयु, २०११) ले पहिचानको सावलमा मानवको परिचय पहिलो थियो भने उसको जाति, धर्म, लिङग, संस्कृति, सामाजिक वर्ग, भाषा आदि दोस्रो महत्वको । बर्जुवा उदारवादी लोकतन्त्र भएको समाजको लागि व्यक्ति सबैभन्दा माथि थियो र मानव अधिकार सबैभन्दा महत्वपूर्ण । सोही किसिमका अवधारणालाई नै कतिपय त्यस्तै समाज भएको राष्ट्र–राज्यहरुले आत्मसात गरेर हिडेको पाइन्छ । त्यसैले पहिचान व्यक्तिको सर्वोच्चता, स्वतन्त्रता, समानता, सामाजिक न्यायको अवधारणाभित्र समेटिएको पाईन्छ । उनले सन् १९७० को दशकदेखि यस अबधारणाको आलोचना वा भिन्नताका अर्थमा परिभाषित गर्ने केहि उत्तर संरचनावादी र उत्तर आधुनिकतावादीहरुले शुरु गरेको हो भनिएको छ । सन् १९५० देखि १९७० को दशक सम्म आइपुग्दा पहिचानको दृष्टिकोण र चरित्र धेरै स्पष्ट र स्थिर भइसकेको थियो । पहिचानको आलोचना गर्ने वा भिन्नताका अर्थमा परिभाषित गर्नेहरुले पहिचानको सवाल भिन्नता र बहुलतामा आधारित छ अनि जातिहरुको मुक्ति, कालाहरुको मुक्ति स्त्रीहरुको मुक्रि, समलिङ्गीहरुको मुक्ति अदिसम्मलाई भनियो भने अर्कोति पहिचानको सवाल दोस्रो लहरको नारीवादी देखि लेस्वियन मुभमेन्ट हुदै एथेनिक नेस्नालिजम एवं बहुसंस्कृतिकवादसम्म फैलिएको छ भने ।

यसैको सन्दर्भमा समाजशास्त्री तथा राजनीतिक विश्लेषक डम्बर चेम्जोङ (डम्बर, चेम्जोङ, सं.२०६९) ले पहिचान र सामाथ्र्यलाई मानवशास्त्री दृष्टिकोणअनुसार विश्लेषण गर्दै पहिचानको सवाल वा पक्ष मूलत दुई तह छन् बैयक्तिक र सामूहिक । बैयक्तिक र सामूहिक दुबै तहका पहिचान परिवर्तनीय र स्थायी दुई किसिमका हुन्छन् । बैयक्तिक तहको पहिचान एक हदसम्म परिवर्तनीय पनि हुन्छ र अवस्था हेरी आफ्नो विवेकको प्रयोग गर्दै एउटा व्यक्तिले आफ्नो व्यावहारिक जीवनको केही पक्षलाई परिवर्तन गर्न सक्छ भनिएको छ ।

कुनै व्यक्ति जन्मेपछि क्रमशः सामाजिक, सांस्कृतिक बन्ने सामाजिकीकरणको प्रक्रियामा प्रबेश गर्छ । त्यतिबेला उसको परिवार र समाजमा बोलिने भाषा, नाता–कुटुम्ब, धार्मिक–सांस्कृतिक सस्कार रितीथिती र पूजाआजा आदिका माध्यमबाट उ क्रमशः सामाजिक बन्दै जान्छ र सो मुताविकको सामाजिक हैसियत र भूमिकाहरु आफुमा निर्माण गर्दै जान्छ । यसरी कुनै व्यक्तिको सामाजिक र सामूहिक पहिचान निर्माण हुनु भनेको परिवार, भाषा, सामाजिक रहनसहन, सांस्कृति, धार्मिक पूजाआजा र चाडर्वको भूमिकाले निर्धारण गर्ने हो । यस्तो पहिचानको निर्माण व्यक्तिको भूमिका न्यून तर सामाजिक संरचनाको भूमिका निर्णायक हुन्छ । सामाजिक संरचनाले निर्माण गरेको र व्यक्तिको अधिनभन्दा बृहत्तर यस्तो खाले पहिचान स्थायी र अपरिहार्य प्रकृतिको हुन्छ । यस्तो पहिचान ठोस, सारभूत र सामूहिक हुन्छ । व्यक्तिले आफ्नो पहिचानमा तरल र छिपछिपे फड्को मार्न सक्लान् तर तिनै व्यक्ति संरचना प्रदत्त स्थायी र सामूहिक पहिचानमा भने ठोस जमेर बस्न बाध्य हुन्छन् । त्यसोहुँदा स्थायी पहिचानका श्रोतहरु भूमि÷धर्ती, संस्कृति, इतिहास, भाषा, धर्म, जात÷जाति(यता), भौगोलिकता आदि हुन् ।

सञ्जीव उप्रेती (उप्रेती, सञ्जीव सं. २०६८), का अनुसार पहिचानका सैद्घान्तिक अवधारणहरु तात्विकतावाद र निर्माणवाद गरेर दुईवटा रहेका छन् । तात्विकतावाद पहिचानका केही अपरिवर्तनीय गुणहरु हुन्छन् भन्ने ठान्छ भने निर्माणवादले यसलाई अस्वीकार गर्छ । निर्माणवादी प्रतिमानहरुले पहिचानलाई ऐतिहासिक र राजनीतिक परिप्रक्ष्यभित्र राखेर हेर्छन् ।


विघटित पहिलो संविधान सभा–२०६४ को संविधानसाभा राज्यको पुनःसंरचना तथा राज्यशक्तिको बाँडफाँड समितिले पेश गरेको प्रतिवेदन, २०६६ को परिच्छेत ४ अन्तर्गत ४.१.२.१ मा पहिचान पाँच ५ आधार पारित भएको थियो । जसमा पहिचानको पाँच आधार १ जातियता÷समुदाय, २ भाषा ३ संस्कृति ४ भौगोलिकता÷क्षेत्रगत निरन्तरता र ५ इतिहास÷ऐतिहासिक निरन्तरता आदिलाई पहिचानको आधारहरु हुन भनी निक्र्योल गरिएको थियो ।

अन्तमा ः

पहिचानका सन्दर्भमा माथि चर्चा गरिएका भिन्नभिन्न सैद्घान्तिक आधारहरु वा अवधारणाहरु वा प्रतिमानहरुबाट के उल्लेख गर्न सकिन्छ भने पहिचानको आधार÷पक्षहरु भनेको समग्रमा भूमि÷धर्ती, संस्कृति, इतिहास, भाषा, धर्म, जात÷जाति(यता), भौगोलिकता आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक सन्दर्भहरु नै देखिन्छन् भने मुख्य रुपमा ऐतिहासिक, भौगोलिक, सामाजिक, सांस्कृति, भाषा, भेषभुषा, धार्मिक सवाल नै पहिचानको आधार÷पक्षहरु हुन् भन्न सकिन्छ ।

(नोट ः यो आलेख ः लेखक स्वयम (सरोज मोहन लामा) को २०७० सालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र संकाय अन्तर्गत समाजशास्त्र विषयको स्नातकोत्तर उपाधिको आंशिक आवश्यकता पुरा गर्नको लागि त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत त्रिचन्द्र बहुमुखि क्याम्पस समाजशास्त्र विभागमा प्रस्तुत “तामाङ जातिको पहिचान र सामाथ्र्यको सवाल” विषयक शोध पत्र–२०७० को सम्पादित रचना हो ।)

घ्याङ–३ मेलुङ, दोलखा ।
हाल ः काठमाण्डौ, बौद्
 

Last Updated on Thursday, 20 September 2018 15:03

Hits: 475

सामाजिक परिवर्तनका परिर्बतक गोरे बहादुर खपाङ्गी नै हुन ।

त्रिलोक सिंह थापा मगर

सास्कृतिक एंव भाषिक विभेद:

राजा पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार बाट भौगोलिक एकिकरण गरेर नेपाल राज्यको निर्माण गरेका हुन ।

Image may contain: Chet Bahadur Ale, text

नेपाल एकिकरणको अभियानमा स्थानीय मगर, गुरुङ्ग, आदिवासी जनजातिका सक्रिय सहभागिता तथा योगदान रहेको ऐतिहासिक तथ्य हो । एकीकरण प्रकृया समाप्त भए पछि आदिवासी जनजातिको प्रतिनिधित्व राज्यमा उच्च ओहदामा देखिएन । परम्परागत रुपमा रहेको राज्यको भेदभावको नीति एंव सोचको चित्रण विद्वान र बुद्धिजीवी राममणि आ.दि.ले “भलो कुरो को नमूना” पुस्तकमा (२०१० साल पाना १२८) यसरी व्यक्त गरेका थिए ।

  “अयोग्य मतुवाली र पांखडी नीच निर्दयी ।
  पस्यो भने मण्डलामा राज्य उठठा गराउँछ ।
  
  वाहुन क्षत्रीयै बाट मन्त्रिमण्डमा जोरन् ।

  यस्तै मन्त्री लिई रक्षा गरनु राज्यको संधै ।"

Image may contain: 9 people, including Thapa Hum, Chet Bahadur Ale and Anita Rana Magar, people sitting

 त्यस्तै आदिवासी जनजातीका मातृ भाषा लाई राज्यले सकेसम्म दवाउँदै आएको थियो । वुद्धिजिवी विद्वान कृष्ण चन्द्र अर्याल तथा वैद्यनाथ जोशीले आदिवासी जनजातीको मातृ भाषा प्रति यस्तो विचार व्यक्त गरेका थिए । “ जहाँ सम्म एक मात्र “गोर्खा भाषा” ले अरु सबै जंगली भाषालाई अर्धचन्द्र (गलहत्ती) लगाउन्न, त्यहाँ सम्म “गोर्खा भाषा” को उन्नति हुन्छ भन्नु र मुख्य भाषा कहिन योग्यछ भन्न केवल मनकोलड्डु मात्र हो” । (गोर्खा भाषा गोर्खा  एजेन्शी बैशाख १९७४) प्रजातन्त्र स्थापना भए पछि पनि सन् १९५६ सालमा राष्ट्रिय योजना आयोगले विद्यालयमा अध्ययन अध्यापनको भाषा “नेपाली भाषा हुनु पर्दछ” भनेर नीति निर्धारण गरेको थियो । यसै क्रममा विद्वान प्रोफेसर भाषा विद डा. बल्लभ मणि दाहाल भन्दछन् । “कुनै जातिको अस्तित्व र उस्को पहिचान खतम पार्नु छ भने त्यो जातिको भाषा र लिपीको नाश गर्नु पर्छ भन्ने सिद्धान्त यो देशको शासक हरुले लिएका छन्” । (छहरा साप्तााहिक २०४८ पौष २२ गते) यसरी विगतमा उक्त विशिष्ट जातीको धर्म, भाषा, संस्कृति वेशभूषा तथा परम्परामा विभिन्न आदिवासी जनजातिको समूहलाई विलीन गर्दै राष्ट्रिय एकता कायम गर्ने प्रयास राज्य वाट गरिएको थियो । राज्य व्यवस्थाले एउटा संस्कृति, एउटा धर्म, एउटा भाषा तथा एउटा पहिरन लाई मान्यता दिदै आएको थियो ।

जनजातिमा सामाजिक परिवर्तन:
 Image may contain: one or more people, people sitting and indoor
(स्व. खपांगीको प्रथम बार्षीकिमा लेखक प्रज्ञा भवनमा)
सन् १८५४ सालमा जंग बहादुर राणाले लागू गरेको मुलकी ऐनले नेपाली समाज लाई विभिन्न सामाजिक समूहमा अवैज्ञानिक ढंगले विभाजित गरिदिएको थियो । उक्त सामाजिक विभाजनवाट आदिवासी जनजाति समुदाय राज्यबाट असंतुष्ट थिए । साथै धार्मिक, सामाजिक, भाषिक सास्कृतिक एव आर्थिक दमनले गर्दा आदिवासी जनजातिमा विभिन्न समूहले विभिन्न स्थानमा विभिन्न सयममा सन् १८७० साल देखि राज्यका विरुद्ध विद्रोह तथा विरोध गर्न थालेका थिए । (उदाहरणका लागि लखन थापा मगर, सुपति गुरुङ्ग, तामाङ्ग, किपट, नेपाल भाषा आदि विरोध र विद्रोहहरु) राजा महेन्द्रले पंचायत कालमा मुलुकी ऐनमा केही सकारात्मक संशोधन गरेर जनजाति प्रति उदारता देखाएका थिए । तैपनि नेपालमा आदिवासी जनजातिमा विभेद र दमनको समस्या यथावत स्थिती नै विद्यमान रहेको पाइयो ।

फलस्वरुप गोरे बहादुर खपाङ्गीले एकातिर आदिवासी जनजातिमा  जागरणको अभियान संचालन गरे । अर्को तिर परम्परा देखि आदिवासी जनजाति माथि भै राखेको दमन तथा विभेदको विरुद्ध शान्तिपूर्ण अन्दोलन लाई निरन्तरता दिन थाले । विभिन्न निकाय र संघ संस्थाहरुले पनि राज्य माथि दवाव दिन थाले । परिमाण स्वरुप २०७२ नेपालको संविधानको धारा २ ले “बहुजातीय, बहुधार्मिक, बहु भाषिक र वहुसांस्कृतिक राज्यको रुपमा नेपाल अधिराज्यलाई स्वीकार गरेको देखियो । तत्पश्चात क्रमशः राज्य र सो अन्र्तगतका सरकारी निकायरुले आदिवासी जनजातीका संस्कृति, भाषा, धर्म परम्परा आदिमा संरक्षण एवं सम्वर्धनका लागि पहल गरेको देखिन्छ । यस प्रकारको सामाजिक परिवर्तनका लागि गोरे बहादुर खपाङ्गी लाई श्रेय दिन सकिन्छ ।

मुक्तिको आन्दोलन:

Image may contain: 26 people, including Eman Rana, Dhan Kumari Rana, Shilajeet Khapangi Magar, Shiva Rana, Thapa Hari, Chet Bahadur Ale, Rudra Siddhant Gurmachhan, Deo Rana, Gayatri Rana Magar and नेपाल मगर संघ बहराईन, people smiling, people sitting and indoor

वि.स. २०६८ सालको जनगणनानुसार २ करोड ६५ लाख जनसंख्या मध्ये ३५ प्रतिशत भन्दा वढी जनसंख्या आदिवासी जनजातिको छ । सो जनसंख्याको तुलनामा मुलुकको कार्यपालिका, व्यवस्थापिका, न्यायपालिका, शैक्षिक प्राज्ञिक, जङ्गी अड्डा, निजामति तथा राजनैतिक दलको उच्च तह तथा नेतृत्वमा आदिवासी जनजातिको प्रतिनिधित्व न्यायपूर्ण हुन सकेको छैन । राष्ट्रको सम्पूर्ण श्रोत, साधन, उत्पादन तथा सम्पूर्ण उत्पादको फल माथि खस आर्य एकल जातिको एकाधिकार एवं वर्चस्व स्थापित छ । एकल जातिको उक्त एकाधिकार तथा वर्चस्वलाई जडै देखि उखेल्न गोरे बहादुर खपाङ्गी अनवरत रुपमा मुलुकको कुना काप्चामा डुली राख्नु हुन्थ्यो । उनको भ्रमणका उदेश्य यस प्रकारको थियो ।

क) आदिवासी जनजातिमा जागरण एवं जागरुकता उत्पन्न गर्नु गराउनु ।
ख) वर्षै देखि राज्यले गर्दै आएको विभेद तथा दमनको विरुद्ध आदिवासी जनजाति लाई सजग, सचेत गराउँदै संगठित गर्नु गराउनु ।
ग) आफ्नो मौलिक हक र अधिकारलाई उपयोग गर्न तथा प्राप्त गर्न शान्ती पूर्ण एंव प्रजातान्त्रिक ढगबाट संघर्ष एवं आन्दोलन गर्न सक्रिय गर्नु गराउनु ।

 

भ्रमणमा अत्यन्त ओजपूर्ण तर्कसम्भत आकर्षक शैलीमा आफ्नो धारणा तथा बिचार जन समक्ष राख्नु हुन्थ्यो । आदिवासी जनजाति तथा गैर जनजातिहरु ठाँउ ठाँउमा ठूलो संख्यामा विशाल समूहमा उन्को धारणा, बिचार तथा धारावाहिक तर्कपूर्ण भाषण सुन्न र बुझ्न भेला हुने गरेका थिए । घण्टौ घण्टा सम्म उहाँको ओजस्वीपूर्ण भाषण एवं प्रवचन सुन्न जनता जम्मा हुने गरेका थिए ।
खपाङ्गीले आफ्नो भाषणमा प्रायः भन्नु हुन्थ्यो :

क)  “यदि मैले कम्यूनिष्ट पार्टी न छोडेको भए अहिले सम्म म पनि रोल्सराय र मर्सरीज कारमा चढेर हिड्न सक्थ्ये होला । व्यक्तिगत रुपमा मेरो खुवी पनि थियो । तर मैले आफ्नो भन्दा समुदाय र देशका लागि लड्ने प्ररण र चेतना प्राप्त गरेकोले यस्तो गर्ने हुन्थेन र मैले गरीन ।
ख)  समय समयमा भन्नु हुथ्यो “म जनजाति यूबाहरुलाई सिंह दरवार छिर्ने सपना देखाउँछु तर जनजातिका युवाहरु अमेरिका जाने सपना हेर्दछन्” । कसरी मुक्ति हुन्छ ? र प्रश्न गर्नु हुन्थ्यो ।
ग)  उहाँ प्रायः  भन्नु हुन्थ्यो “भूमिपुत्र आदिवासीले सीमित भूमिको कुरा गर्ने होइन । सम्पूर्ण राष्ट्रको मालिक हुने सोच्नु पर्छ ।
घ)  उहाँ प्रायः यो कुरा उठाउनु हुन्थ्यो “ जुन राजनितिक दलमा आदिवासी जनजातिको नेतृत्व वा प्रभाव छैन सो दलवाट आदिवासी जनजाति लाई मुक्तिको बाटो देखाउन मिल्दैन । अतः सो दलमा नेतृत्व लिनु वा त्याग्नु नै एउटा उपाय हो । ”
ङ)  जन संख्याको आधारमा आदिवासी जनजाति नेपालको सब भन्दा ठूलो शक्तिशाली समुदाय हो । कुल जनसंख्यामा ३५ देखि ४० प्रतिशत सम्म आदिवासी जनजातिहरु छन् । त्यसैले उहाँ प्राय भन्नु हुन्थ्यो  आदिवासी जनजातिका सम्पूर्ण राजनीतिक दलहरुको एउटा “साझा मंच” बनाएर चुनावी प्रतिस्पर्धामा ओर्लिनु पर्ने हो ।
च) गोरे बहादुर खपाङ्गीले समय समयमा उठाएका सामाजिक, सास्कृतिक, धार्मिक, भाषिक, राजनैतिक पहिचानका मुद्दा तथा सम्पूर्ण सरकारी एवं राजनैतिक दलको संयन्त्रमा समावेशी हुने व्यवस्थापनको मुद्दा, खस आर्य एकल जातिको राष्ट्रको स्रोतसाधन, उत्पादन, तथा उत्पादनको फल प्राप्तिमा विद्यमान एकाधिकार र बर्चस्वलाई चुनौति दिएको मुद्दा राष्ट्रिय स्तरमा स्वीकार गरिएको छ । तैपनि सरकारी एवं गैर सरकारी निकायहरुबाट उक्त मुद्धाहरु को समाधान का लागि प्रभावकारी तथा द्दढतापूर्वक पहल भएको छैन ।
छ) सके सम्म सो मुद्धाहरुलाई व्यँगाउने र आदिवासी जनजातिको जनमानसमा भ्रम फैलाउने प्रयास भै राखेको छ । सदियौ देखि चलि आएको राज्यको विभेद पूर्ण नीति र दमनको प्रक्रियामा परिवर्तन, संशोधन , तथा निर्मूल पार्न आदिवासी जनजातिका युवा पुस्तालाई सतत प्रयासको खाँचो छ । खपाङ्गीले संधै युवा पुस्तालाई विभेदको विरुद्ध संघर्ष गर्न गराउन प्रेरित एंव प्रोत्साहित गर्नु हुन्थ्यो ।

तेश्रो राजनीतिक शक्ती: 
 
Image may contain: 7 people, including Gau Bahadur Ale, Chet Bahadur Ale, Deo Rana and Thapa Hum, people sitting and indoor

मुलुकको कुल जन संख्या मध्ये आदिवासी जनजातिको जनसंख्या ३५ देखि ४० प्रतिशत अडकल गरिएको छ । आदिबासी जनजाती जनसंख्याको दृष्टिकोणले नेपालको सब भन्दा ठूलो र विशाल जनशक्ती हो । राजनैतिक हिसाबले पनि ठूलो संख्यामा मतदाताहरुको शक्ती हो । यस शक्तीलाई कुनै पनि राजनीतिक पार्टी, सरकारी वा गैर सरकारी निकायले चुनौती एंव अवमूल्यन गर्न सक्तैन । कसैले पनि यो शक्ती लाई अब हेप्न सक्तैन ।

 सन् २००६ सालको राजनैतिक परिवर्तन पछि मात्र आदिवासी जनजाति पार्टीहरुले निर्वाचन आयोगमा दर्ता हुन पाए । आदिवासी जनजाति पार्टीहरु लाई ठूलो पार्टीको तुलनामा निर्वाचन तथा चुनावको प्रतिस्पर्धाको अनुभव कम थियो । अन्य कतिपय आन्तिरिक कमजोडीहरु पनि थिए । तै पनि सन् २००८ सालको संविधान सभाको निर्वाचनमा भाग लिएर कुल प्राप्त मत संख्याको दुई प्रतिशत मत प्राप्त गरेका थिए । सन् २०१३ साल को संविधान सभाको निर्वाचनमा झण्डै ४ प्रतिशत मत प्राप्त गररेका अनुमान गरिएको छ । गैर जनजाति पार्टीहरुले राष्ट्र र राष्ट्रियतामा समावेशीको नारा लगाए पनि जनजातिका आन्दोलनको सार लाई समाहित एंव सुचीकृत गर्न सकेको छैन । हाल सम्म आदिवासी जनजातिको १४ वटा पार्टीहरु निर्वाचन आयोगनमा दर्ता भएका छन् । मेची देखि महाकाली सम्मका सम्पूर्ण साना ठूला आदिवासी जनजाति पार्टीहरु आ–आपसमा एकताबद्ध, एकीकृत, एकीकरण र विलिनिकरण भएर संगठित रुपमा अघिबढ्ने हो भने राष्ट्रिय मुक्त्तीको आन्दोलन लाई सफल पार्न सकिन्छ ।
 आदिवासी जनजातिहरुमा पावर शेयरिङ्गले मात्र राष्ट्रिय (जातिय) मुक्ती आन्दोलनलाई प्रभावकारी र सफल पार्न सकिन्छ । यस आन्दोलनलाई प्रभावकारी एंव सफल बनाउन खपाङ्गीले आदिवासी जनजातिको “साझा मंच” को अवधारणा प्रस्तुत गर्नु भएको थियो । साथै भन्नु हुन्थ्यो “आदिवासी जनजाति महासघंले नेतृत्व होइन जाजाति पार्टीहरुको बीच एउटा समन्वयकारी” भूमिका खेल्नु पर्दछ ।

दक्षिण अफ्रीकामा तत्कालीन राष्ट्रपति नेन्सन मण्डेलाले रङ्गभेद जातीय विमेदको विरुद्ध आन्दोलन गर्दा नेपाली संचार र नेताहरुले मानववादी नेता भनेर उन्को प्रशंसा गरे । डा. दिल्लीरमण रेग्मी फाउण्डेशनले शान्ति पुरस्कार समेत मडेलालाई प्रदान गरे । खपाङ्गीले नेपालमा एकल जातीयको एकाधिकार विरुद्ध आवाज उठाउँदा उनको विरुद्ध पार्टीका नेताहरु तथा संचार माध्यमहरु सबै मिलेर एकतावद्ध एकजुट भएर उनिलाई साम्प्रादायिक, तथा जातीय झगडा फैलाउने व्यक्ति भनेर आलोचना तथा बहिष्कार समेत गरे । यसैकोलागि उहाँले समय समयमा “ देखाउने र चपाउने दाँत ” को संज्ञा दिदै कुरा पनि गर्नु हुन्थ्यो ।

 अतः सदियौँ देखि आदिवासी जनजाति माथि उत्पिडन, दमन, तथा शोषण गर्दै आएको विरुद्ध एक जुट हुन तथा नेपालको राजनीतिमा पहिचान वादीहरुको तेश्रो धार स्थापित गर्नु आजको मुख्य मुद्धा र आवश्यकता हो । सम्भवतः खपाङ्गीको चिन्तनको मुल धार पनि यही थियो  । नेपालको राजनीतिमा वैकल्पिक शक्ति पहिचानवादी हरुको दल अर्थात तेश्रो राजनैतिक शक्तिको रुपमा उदय गर्नु गराउनु उहाँको सपना थियो । एक दिन आदिवासी जनजातिलाई आफ्नो भूमिको होइन राष्ट्रको मालिक बनाउने उहाँको तीव्र चाहना थियो । वास्तवमा त्यो दिन टाढा छैन तर सबै आदिवासी जनजातिहरु एक जूट भएर एकातावद्ध भएर कठोर र कठिन प्रयास गर्नु पर्ने हुन्छ । सगंठित तथा मिलेर प्रयास गरे भने आदिवासी जनजाति यस धरती र आकाशको मालिक एक दिन हुने निश्चित छ ।
(८२ बर्षे लेखक मास्टर मित्रसेन थापा मगर प्रतिष्ठानका अध्यक्ष तथा राजनीतिक बिश्लेशक हुनुहुन्छ)।
यि लेखकका  :
http://www.rajyasatta.com/analysis/12866-2018-07-07-06-07-19,
http://www.rajyasatta.com/analysis/12870-2018-07-11-08-23-52,
http://www.rajyasatta.com/analysis/12872-2018-07-20-15-24-27 लेखहरु हुन ।

Last Updated on Wednesday, 25 July 2018 11:24

Hits: 3544

बेलायतमा चोरहरुको सुन चोर्ने र लुट्ने अनौठो तरिका !

बम थापा (सूर्यवंशी)

लण्डन, मान्छेलाई मोहित गरेपछि जेजे भन्छन् त्यही गर्दै जान्छन्, जब हिप्नोटिज्म छाड्छ तब मात्र थाहा हुन्छ आफू लुटिएको वास्तविकता ।


पश्चिम लण्डनको हनस्लो शहरमा एकजना नेपालीलाई हिप्नोटिज्म गरी दिनदहाडै लुट्ने काम भएको छ । ती नेपालीको दावा छ कि दुई जना एसियन मुलका युवकद्वारा उनलाई मोहित बनाएर यो घटना घटाइएको हो । दिनको दुई बजे घटेको यो घटना सिसीक्यामराको फुटेजमा रेकर्ड भएको छ भने पुलिसलाई सूचित पनि गरिएको छ ।


जानकारीका अनुसार उनी सामान खरिद गर्न लिडल दोकानमा गएका थिए । दुई जना अपरचित मानिससँग उनले हात मिलाए । हात मिलाइसकेपछि उनी अचेतजस्तो भए । तिनीहरूले जहाँ लगे त्यहीँ पुगे, जे भने त्यस्तै गरे ।

दुई अपरचित व्यक्तिको हातमा पर्नुको रहस्य अपराह्न दुई बजे, दुई अपरचित व्यक्तिले हात मिलाए । केही कुरा पनि भए तर उनी त्यहीबेला अचेत अवस्थामा पुगे । उनलाई कारको अगाडिको सिटमा बस्न भनियो । अर्को व्यक्ति पछाडिको प्यासेन्जर सिटमा बस्यो । गाडी हिँडेपछि घरको ठेकाना सोधियो । घरको ठिक अगाडि कार रोकियो र घरमा भएको सबै सुन ल्याउन अह्राइयो । उनी कारबाट ओर्लिए र हतारहतार घरभित्र पसे । उनले बैठक कोठामा टीभी हेरिरहेकी श्रीमतीसँग सुन भएको बाकसको चावी मागे । श्रीमतीले चावी दिएपछि माथिल्लो तल्लाको कोठामा श्रीमती पनि पछिपछि गइन् । श्रीमतीको बिरोध हुँदाहुँदै पनि उनी बाकसबाट सुन निकाली पोको पारेर हतारहतार लागे बाहिरतिर । घरभरि परिवारका सदस्य थिए । उनका शङ्कालु व्यवहारले सबैमा शङ्का उपशङ्का जगायो । लगभग ३० सेकेन्डमा घरमा होहल्ला सुरु भयो र सबै परिवार नै घरबाहिर गएर चारै दिशामा उनको खोजी गरे ।

बाहिर राखेको कार उनलाई राखेर दगुरिसकेको थियो । कारमा चढेपछि उनले घरबाट पोको पारेर ल्याएको १६ तोलाको हमेलको माला, तीन तोलाको अर्को माला र आफूले लगाएको एक तोलाको सुनको औँठी गरी जम्मा २० तोला सुन ती अपरचित व्यक्तिलाई दिए । लगभग घरबाट ५०० मिटर टाढा भएको दोकानमा पुगेपछि पानी लिन जानू भनी कारबाट उनलाई झारिदिए । कारबाट झर्नसाथ कार अगाडि गयो । बल्ल त्यतिबेला उनलाई लुटिएको थाहा भयो ।

हिप्नोटिज्मका बुझकार आचार्य शिवानन्द दासका (युत्यूव)  अनुसार  मानसिक समस्याको समाधानका लागि हिप्नोटिज्मको माध्यमबाट इलाज गरिन्छ । यसबाट मान्छेको उपरी मनलाई सुताएर अन्तरमनलाई जागृत गराउने काम हुन्छ । यस्तो अवस्थामा पुग्दा कुनै पनि कुराले सिधा अन्तरात्मामा प्रभाव पार्छ । अन्तरात्मामा जुन किसिमको भावना भनिएको छ उसको फलस्वरूप काम गर्न अनिवार्य हुन्छ । मानिसको मानसिक समस्याको समाधानका लागि यो प्रक्रिया गरिन्छ । भाषाको प्रोब्लम, झगडालु, शङ्कालु मान्छेलाई यसले असर पार्दैन । यो बाहिरी इच्छाको बिरुद्ध र अनुचित कामका लागि गर्ने गलत प्रयोग हो । यहाँ लुट्नका लागि हिप्नोटिज्म प्रयोग गरिएको छ ।

Last Updated on Tuesday, 11 September 2018 15:15

Hits: 4354

मार्क्सवाद भर्सेस बाहुनवाद

बालकृष्ण माबुहाङ

काठमाडौँ असार २७, २०७५ — दुइटा कम्युनिस्ट दल मिलेर संख्यात्मक रूपमा शक्तिशाली नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) बनेको छ । तर उसको उद्देश्य प्रस्ट छैन ।



प्रचण्ड बहुमत हुँदाहुँदै संघीय समाजवादी फोरमलाई सरकारमा लगेको छ । राष्ट्रिय जनता पार्टी (राजपा) लाई पनि सरकारमा लग्ने सोच बनाएको देखिन्छ ।

संसदमा प्रचण्ड बहुमत भएको नेकपालाई दुई तिहाइभन्दा बढी मत किन चाहियो ?

विश्वासिलो जवाफ छैन । यद्यपि संसदमा दुई तिहाइ संसदको जरुरी संविधान संशोधनका लागि हो, प्रदेशमा छँदैछ । संविधान संशोधनको एजेन्डाबिना सत्तामा पुगेको नेकपाले ‘संविधान पुनर्लेखन’ को एजेन्डा बोकेर संघीय संसदमा पुगेको सघीय समाजवादी फोरम र राजपालाई मनाउन सक्छन् जस्तो लाग्दैन ।

विगत २५/२६ वर्षमा माक्र्सवादको साटो बाहुनवाद झाङ्गियो । विकासको साटो विनाश मात्र भयो। अनि कहाँको पुँजीवाद र समाजवादको कुरो?

जे होस्, मतदाताको एउटै आशा स्थापनाकालदेखि आर्थिक समानता, सामाजिक न्याय र विकासका लागि लड्दै र भन्दै आएको नेकपाले केही गर्छ भन्ने हो । तर त्यो आशा अनुरूपको कुनै ठोस मुद्दा न साझा घोषणापत्रमा कबुल गरिएको थियो, न वार्षिक नीति तथा कार्यक्रम र बजेटमा ल्याइएको छ । किन यस्तो भयो ?

कारण खोज्न कम्युनिस्ट पार्टीको ‘ऐतिहासिक द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी’ विचार र नेपाली राज्य निर्माणको ऐतिहासिक घटनाक्रमको संक्षिप्त चर्चा गर्नुपर्ने हुन्छ । सन् १७४४ तिर उदय भएको गोर्खा राज्य विस्तारका क्रममा १७६९ मा काठमाडांै पुग्यो । करिब ३० वर्षपछि पूर्वमा टिस्टा पुगेर खुकुरी पखालेर फर्केको करिब ४० वर्षमा पश्चिममा काँगडा पुगेको थियो । इष्ट इन्डिया कम्पनीसित सन् १८१५ मा एङ्गलो–गोर्खा युद्धमा हारेको गोर्खाली राज्य १८१६ को सुगौली सन्धिपछि मेची–महाकाली सीमामा मात्र खुम्चिन पुग्यो ।

लिगलिगकोटमा दौडँदा मगर, गुरुङ र घलेलाई छिर्के लाएर उदय भएको गोर्खा राज्य कीर्तिपुरेहरूको नाक–कान काटेर काठमाडौं उपत्यका प्रवेश गर्नुका साथै इन्द्रजात्रामा मस्त रमेका नेवारहरूमाथि चढाइँ गरेर काठमाडौं आफ्नो बनायो । पूर्वमा ‘नौलाख किरातहरू’माथि निर्मम हत्या र दमन गरेको गोर्खाली राज्य पश्चिम कुमाउ–गढवालमा २५ वर्ष राज्य गर्दा गरेको ज्यादतीको लोकगीत नै रहेछ, ‘राजा तेरे गोरखियों नें लुट्या पहाड ।’ अध्येताहरूका अनुसार गोर्खा राज्यको विस्तार हुनुको एउटै कारण भनेको राज्यले सेनाहरूलाई जितेको भूमि, स्रोतसाधन ‘जागिर’ र ‘विर्ताको’ रूपमा बाँड्थ्यो ।

कहलिएको नेपालको आधुनिक इतिहास करिब २५३ वर्षमा एउटा वर्ग त्यही भूमि, साधन र स्रोत, सान र मानमा शासक बन्यो । एउटा जिमदार बन्यो, अरू कमैया । एउटाका छोरीचेली रानी, राजकुमारी बने, अर्कोका कमलरी । एउटा मालिक, अर्को हलिया । एउटा ठूलो सर्वश्रेष्ठ जात, अर्को दलित । यी विसंगति कम्युनिस्ट पार्टीको ऐतिहासिक द्वन्द्वात्मक विचार विश्लेषणको विषय हुनुपर्ने कि नपर्ने ? भूमिहीन सुकुम्वासी कमैयाहरू, हली, गोठालाहरू, ज्यालादारीहरूको ‘मजदुरी’ तोकिएको छैन, तोक्नुपर्ने कि नपर्ने ?

हिजो ‘जागिर’ वा ‘विर्ता’मा पाएको भूमि उपभोग गर्ने जमिनदारहरू हजारौं एकड जमिनको मालिक अझै छन्, तिनको जग्गा कमाउने कमैया भए । जोत्नेको जमिन हुनुपर्ने कि नपर्ने ? धर्माधिकारहरूको पकडमा समाज शोषित एवं कुण्ठित छँदैछ, समाजको प्रतिनिधित्व राज्यले गर्ने कि धर्माधिकारीले ?

ऐतिहासिक द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद विचारमा खेलेर, पौडेर निपुष्ट बनेको नेकपा र उसका नेताहरूले नेपालको सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक समस्या केलाउँदा माक्र्सवादी बाटो पहिल्याउने कि अरु नै ? कम्युनिस्ट पार्टी सत्तामा पुगेको छ तर सत्ताको चरित्र र लक्षणमा कुनै भिन्नता छैन । हुन त समाज विकासको नीति तथा कार्यक्रम माक्र्सवादीसित मात्र छ भन्ने होइन ।


कम्युनिस्ट पार्टीको पहिलो घोषणापत्र लेख्ने कार्ल माक्र्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सलाई नेपालको विषयमा सायदै थाहा थियो । माक्र्सले एसियाली समाज र उत्पादन प्रणालीलाई ‘डेस्पोटिक ओरियान्टालिजम’ (पूर्वीय तानाशाही) प्रवृत्तिको छ भनेका थिए । जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयका इमिरिटस प्रोफेसर विपन चन्द्राको ‘कार्ल माक्र्स, हिज थ्यौरिज अफ एसियन सोसाइटिज एन्ड कोलोनियल रुल’ फर्नान्ड ब्राउडल सेन्टर, न्युयोर्कले सन् १९८१ मा छापेको छ । उक्त लेखमा कार्ल माक्र्सको सन् १८५३–५७ को बीचमा ‘न्युयोर्क डेली ट्रिब्युन’मा प्रकाशित धेरै लेख समीक्षा गरिएको छ ।

प्रा. चन्द्राको तर्क छ– कार्ल माक्र्सको विचारमा एसिया, खासगरी भारतीय समाज स्थिर, टाक्सिएको र अपरिवर्तनशील समाज हो । गाउँ नै गाउँले बनेको, दूरदराजमा बसेको, विना बजार र सडकको सञ्जाल, वस्तु (कमोडिटी) को उत्पादन छैन, मजदुरी छैन, जमिनमाथि व्यक्तिको कुनै स्वामित्व छैन । वास्तवमा त्यो डेस्पोटिक ओरिन्टायलिस्ट चरित्रको छ । ऐतिहासिक द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको दृष्टिकोणबाट भारतीय समाजलाई विश्लेषण गर्नै नमिल्ने माक्र्सको विश्लेषण थियो ।

‘भारतको इतिहास नै छैन, कम्तीमा जानकारीमा छैन । गाउँलेको एक कट्ठा शासन छ, उनीहरूलाई सम्राट कहिले उदायो र कहिले अस्तायो थाहा छैन । आफ्नो भूपतिको कुनै मतलब छैन, यस्तो समाज परिवर्तनशील नभई टाक्सिएको हो’ माक्र्सको बुझाइ थियो । त्यसकारण माक्र्स बेलायती इस्ट इन्डिया कम्पनी भारतमा आउनुलाई सकारात्मक रूपमा लिन्थे । उनको विचारमा युरोपियन औपनिवेशिक शक्तिको उदयले दुइटा पक्ष उद्घाटित गथ्र्यो । पहिलो, पुँजीवाद विकासको लागि अमैत्री समाजको विध्वंस (डिस्ट्रक्सन) । दोस्रो, पुँजीवादको पुनर्जन्म (रिजेनेरेसन) ।

औपनिवेशिक राज्यले शोषण गरे तापनि पुँजीवादको नयाँ ढोका खोल्ने विश्वास माक्र्सको थियो । ‘पुँजीको विकासका कारण मजदुर र मालिकको बीचमा घर्षण भई सामाजिक–आर्थिक क्रान्ति हुन्छ र परिवर्तन सम्भव हुन्छ,’ माक्र्सको बुझाइ थियो । तर बेलायती उपनिवेशले पुँजीको निवेश गर्नु, विकास गर्नुको साटो कर सङ्कलन गर्ने, सेनाको रसदपानीको पे, पेन्सन उठाउने, सेवासुविधा दिएर कर बढाउने सिवाय केही पनि गरेन । बेलायती उपनिवेशले ल्याउने अपेक्षित परिवर्तन अनुसार पुँजीको विकास नभएको निष्कर्ष माक्र्सको थियो । नेपालको त के कुरा गर्नु, भारतमै पुँजीवादको विकास र समाजवादमा रूपान्तरण हुन्छ भन्ने कुराको विश्वास कार्ल माक्र्सलाई रहेनछ ।


माक्र्सको बुझाइको मुख्य पाटो भारत र नेपालको सन्दर्भमा हेर्ने हो भने स्थिर, टाक्सिएको र अपरिवर्तनशील, पूर्वीय दर्शन र मान्यतामा एकठ्ठा गाउँलेबाट शासित (डेस्पोटिक ओरियनटालिस्ट) समाज हो । कार्ल माक्र्सको २ शताब्दी वर्षगाँठ मनाइरहँदा १ सय ५० वर्षअघि भारतीय उपमहाद्वीपमा कार्ल माक्र्सले चर्चा गरेको समस्या आज पनि छँदैछ । नेपालका गाउँमा दलितलाई धारापानी छोएको निहुँमा गाउँ निकाला गरिन्छ । दलित युवकयुवतीले विजातसित प्रेम गरे, विवाह गरे भनेर लाठो लगाएर छुट्याइन्छ । गाउँ निकाला गरिन्छ ।

दलित समुदायको मानिसलाई काठमाडौं सहरमा भाडामा कोठा दिइन्न । महिनावारी हुने छोरी, बुहारी, श्रीमतीलाई छाउगोठमा लखेटिन्छ । बौद्धिक र सम्पन्न घरानाका छोरीहरूलाई नै महिनावारी हुँदा ‘नछुने भई’, ‘पर सरी’ भनिन्छ । आदिवासी जनजातिको आफ्नो भाषा, संस्कृति, मूल्य र मान्यताको भिन्नै संसार छ । राज्य र जनजातिको संस्कृति आकाश–पाताल फरक छ । जनजातिलाई कुनै सम्राटको उदय हुनु र विलय हुनुको केही मतलब छैन । राज्य के हो ? चुनाव किन हुन्छ ? मन्त्री, प्रधानमन्त्री को हुन् ? कसको प्रतिनिधित्व गर्छन् ? थाहा छैन ।

आफ्नो वंश, कुल, कुटुम्बले चुनावमा जित्नुपर्छ भनेर पार्टीमा लागेका छन् । पार्टी के हो, कुनै मतलब छैन । थारू आदिवासी जनजातिलाई राज्य के हो, कुनै महत्त्व नै छैन । भलमन्सा या बढघरबाट थारू शासित छन् । राज्यको संघीय, प्रादेशिक, स्थानीय सरकारको सभा–सम्मेलन मतलब छैन, जति माघीको मतलब छ । गैरसरकारी संघ/संस्थाको कार्यक्रममा राम्रा/राम्री सर, म्याडम आउँछन्, खेल्न, नाच्न, गीत गाउन सिकाउँछन्, मासुभात, चिउरामासु खान दिन्छन्, पैसा पनि दिन्छन्, हामी पनि जाऊँ भनेर भेला हुन्छन् । थकाली ढुकुटीबाट आर्थिक उन्नति गर्छ, अर्थ मन्त्रालयलाई मतलब छैन ।


कम्युनिस्ट पार्टी र कार्ल माक्र्सको अवधारणामा सामाजिक मुक्ति सम्भव छ त ? व्याख्या र विश्लेषण गर्ने कुनै भरपर्दो विधि, प्रक्रियाको अभावमा नेकपा र पञ्च, कांग्रेसमा के तात्त्विक भिन्नता छ ? हुन त माक्र्सले भनेको उपायबाट या कम्युनिस्टले मात्र समाजमा रूपान्तरण गर्छन् वा हुन्छ भन्ने पनि छैन । सम्भवत: एसियाको पुनर्उत्थानमा माक्र्सियन दृष्टिकोण नभई आफ्नै रैथाने विचार हावी छ । आजको चीन, कोरिया र जापानको उन्नति माक्र्सवादी विचारले भएको नभई कन्फुसियस विचारबाट भएको हो । अर्थात् माक्र्सको दृष्टिकोणमा ‘डेस्पोटिक ओरिएन्टालिजम’।


नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको सरकार छ, ठिकै छ । उसले अधिनायकवादी तानाशाही राज्यभन्दा आवधिक निर्वाचनको माध्यमबाट बहुदलीय प्रतिस्पर्धात्मक राजनीति उपयुक्त ठान्यो । त्यो संसदीय नै हो, भनिरहन परेन । उसले संसदवादी नेपाली कांग्रेसलाई जति नै धिक्कारे पनि विभिन्न उपयुक्त समयमा कम्युनिस्टको राजनीतिक जीवनमा भर्‍याङ नै सही, कांग्रेस उपयोगी हुँदै आएको छ । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको माक्र्सवाद–लेनिनवाद तथा माओत्सेतुङ विचारधारावाद (मालेमा) को टाउको निमोठ्न सफल नेता भनेका मदन भण्डारी हुन् ।

पूर्वी नेपालमा नेकपा (माले) को प्रभाव थियो । पश्चिम नेपालमा चौथो महाधिवेशन, मसालको प्रभाव थियो । नेकपा (माले) एमाले हुँदै मालेमा त्याग्दै गर्दा, पश्चिमको चौथो महाधिवेशन, मसालका अघोरी कम्युनिस्टहरूले मालेमावाद चर्काए । १० वर्षे सशस्त्र संघर्षको कार्यनीतिको अधिकतम उपयोग गरिसक्दा कम्युनिस्ट विचारको माध्यमबाट समाजमा आधारभूत परिवर्तन नहुने ठहरमा उनीहरू पुगे । डा. बाबुराम भट्टराई त्यसको उम्दा उदाहरण हुन् । उनी विचारमा इमानदार भएका कारण कम्युनिस्ट पार्टीको ‘क’ पनि उच्चारण नगर्नेमा पुगे । यही विश्लेषण प्रचण्डको पनि हो, तर उनको प्रवृत्तिमात्र भिन्न हो ।

उनी आफू कम्युनिस्ट भएर नै आफ्नो अभिष्टको सावाँ–ब्याज जनताबाट असुल्न चाहन्छन्, मदन भण्डारीजस्तै । सार्वजनिक सञ्चार माध्यमहरूका अनुसार मदन भण्डारीको विचार आफूले हाँकेर लग्ने प्रचण्डले घोषणा नै गरेका छन् । एमाले र माके दुवै संसदीय प्रजातन्त्रको विचारमा आएपछि नामको कम्युनिस्ट पार्टी बनेको मात्र हो, कामको होइन । भनेपछि नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी र नेपाली कांग्रेस पार्टीमा फरक के छ ?


संसदीय हुनुलाई नै कांग्रेस भनेको नभई जसरी कांग्रेससित नेपालका आम मुद्दा सम्बोधन गर्ने कुनै मौलिक विचार छैन, नेकपामा पनि त्यो अभाव छ र रहन्छ । कांग्रेस भनेको एउटा परिवारजस्तो हो । हिजो बीपीलाई सान्दाजु भन्थे । जीपीलाई गिरिजा बाबु भन्थे, सुशील कोइरालालाई ‘सुशीलदा’ भन्थे । शेरबहादुर देउवालाई ‘शेरबहादुर दाइ’ भन्छन् । देउवा क्षत्री भएकै कारण क्षत्रीहरू सबैले दाजु, दाइ भन्ने नै भए, सहजताका साथ । हुन पनि उनको गुटमा क्षत्रीहरू नै बढी छन् । अरू कामी, दमाई, राई, लिम्बु, गुरुङ, मगरले पनि दाइ नै भन्ने भए कांग्रेस पार्टीमा लागेपछि । तर शेरबहादुरले छुट्याउनैपर्छ कि कुन १३ दिने, नुनतेल बार्ने भाइ हो, कुन होइन ? नत्र पारिवारिक साइनो सम्बन्ध नै बिग्रिन्छ ।

त्यसकारण डडेलधुराका १३ दिने क्षत्रीहरू सबैभन्दा नजिकका हुने भए । त्यसपछि सुदूर पश्चिमका क्षत्रीहरू, हुँदाहुँदा इलाम, झापा पुग्दा त्यहाँका क्षत्री, बाहुन, राई, लिम्बु, राजवंशी जातजाति, दुरी, धर्म, संस्कृति अनुरूपको दाजुभाइ सदस्य हुने भए । भाइ त सबै भाइ नै हुन््, तर रोलक्रम मुताबिकको । यही विचारमा कम्युनिस्टहरू आइपुगे । पार्टी मात्र फरक हो । अहिले नेपालमा दुइटा जात छन् । मूलत: कांग्रेस र कम्युनिस्ट । यी २ जातमा पर्नुभयो, तपाईको काम हुन्छ, नत्र हुन्न ।

यो विचारलाई समाजशास्त्री डोरबहादुर विष्टले पञ्चायतको अस्ताउँदो र बहुदलको उदाउँदो बेलातिर बाहुनवादको संज्ञा दिएका थिए । उनको थेसिस भनेको नै विकास र समृद्धिका लागि बाहुनवाद बाधक हो । तर विडम्बना, विगत २५/२६ वर्षमा भइदियो के भने माक्र्सवादको साटो बाहुनवाद झांगियो । विकासको साटो विनाशमात्र भयो । अनि कहाँको पुँजीवाद र समाजवादको कुरो ?

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

साभार: कान्तिपुर

Last Updated on Thursday, 12 July 2018 07:14

Hits: 810

 हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - ज्ञान बहादुर गाहा मगर