A+ A A-

खस जाती र प्रक्रिती पुज्ने उधौली पर्बको सम्बन्ध

टेक बहादुर थापा

 खस जाती नेपालको एक प्राचिन जाती हो | सिन्धु नदीले बनाएको सिन्धु उपत्यकाको वरपर स्थापित सभ्यता कांस्य युग -ईशापूर्व ३३०० देखि १३००० मानिन्छ। यो सभ्यताको उन्नत अवधि हरप्पाको युग हो। हालको उत्तर पूर्वी पाकिस्तानको पञ्जावमा हरप्पाको सभ्यता देखिएको हो। त्यहाँ आर्य जातिको बसोबास देखिनु पहिले नै खसहरु नेपाललगायत हिमवत् क्षेत्रमा अस्तित्वमा रहेका थिए |रामायण महाभारतकालेदेखि प्रसिद्ध तथा सातौं आठौं शताब्दीदेखि पश्चिमी नेपालको विस्तृत पहाडी प्रदेशमा शासन गर्दै आएको वीरता र सभ्यताका निम्ति परिचित जाती खस हो |

खस एउटा जाती मात्र होइन महाजाती अथवा नश्ल हो | थापा, बस्नेत, खड्का लगायत केहि थरहरु चाही वास्तबमा थर नभएर प्रजाती रहेछन |किन भने थापा, बस्नेत , खड्का, कार्की आदिको एतिहासिक राज्य भेटिएको छ, त्यसैले आफ्नो राज्य समेत चलाईसकेका मानव समुदायहरु स्वत जातीमा रुपान्तरित हुन्छन | बस्नेत एउटा प्रजाती हो ,बस्नेत भित्र पाच वटा थर रहेका छन् |त्यसैगरी कार्की प्रजातीका पनि पाचवटा थर रहेकाछन, खड्का प्रजातिका चौबिस थर रहेकाछन भने थापाका उन्पचास थर रहेका छन | आज मंसिरे पुर्णिमाको दिन हामी खस महाजाती भित्रका बिभिन्न प्रजाती र थरहरुले कतै गोठको धुप त कतै मष्टा पुजा( दिवाली ) गर्ने प्राचिन परम्परा रही आएको छ | दिवाली र गोठको धुप मष्टा धर्मको मुख्य पुजा हो | यस मंसिरे पुर्णिमालाइ खसहरुले उधौली पर्बको रुपमा परापुर्ब काल देखि मनाउदै आएका छन् | आजकै दिन प्रथम खस सम्राट नागराज जबेश्वोर जाडो छल्न जुम्ला दरबारबाट दुल्लु दरबार झर्ने प्रचलन समेत रहेको थियो | मष्टा धर्मलाई कसैकसैले बोन धर्म पनि भनेका छन् | मष्टा धर्म पश्चिम नेपालको खस साम्राज्य स्थापना हुनुभन्दा धेरै अघि देखि अस्तित्वमा रहेको देखिन्छ | मष्टालाइ निराकार देवताकारुपमा पुजने गरिन्छ | खस जातिका मुख्य देवता मष्टा देवता हुन् | जसलाई कुलदेवता पनि भनिन्छ | जम्मा १२ भाई मष्टा भएको मानिन्छ | ती हुन्, १, ढडार मस्टो,२.खापर (खप्तड) मस्टो ३, तेडी मस्टो ४, कवा मस्टो ५, कलासिला मस्टो ,६ रुमाल मस्टो ७ , बुडू मस्टो ८, थार्प मस्टो ९, गुरो मस्टो १०, दाह्रे मस्टो ११, दुधे मस्टो १२ बाबिरो मस्टो | बाह्र भाई मष्टाका चौरासी भेद रहेका छन् | अर्थात् बाह्र भाई मष्टालाइ चौरासी भन्दा अधिक नामले पुकार्ने चलन छ | बाह्र भाई मष्टाका नौ बहिनी देबी भएको मानिन्छ | मष्टा पुजाको बखत ती नौ देबीको पनि पुजा गर्ने चलन छ |तिनको नाम यस प्रकार छ -विन्ध्यवासिनी,कालिका मालिका,जलपा,मण्डाल्नी,ठिन्गेलनी,चुगेल्नी,पुगेल्नी,खेसमालिनी,दुगेल्नी,कन्कसुन्दारी,त्रिपुरासुन्दरी आदि हुन् | मष्टा देवताको दुइ रुप मानिन्छ | बलि चढ्ने र बलि नचढ्ने | बलि चढ्ने मष्टलाई सेतो वा कालो बोकाको बलि चढ्छ भने बलि नचढ्ने मष्टालाई दुधको खिर पकाएर चढाउने गरिन्छ |यो मष्टा पुजामा दुइ धामी हुन्छन, मामा र भानिज | मामाले बोकाको भोक खान्छन भने भानिजले भेडाको भोक खाने गर्छन |मष्ट पुजा र गोठ धुप खसहरुको महत्वपूर्ण संस्कृतिक धरोहर मानिन्छन | यी दुवै पर्बमा खसहरुलाई ब्राम्हण पुरोहितको आबश्यकता पर्दैन | यो उधौली पर्ब खस र किराती जातीको आफ्नो मौलिक पर्ब हो | प्रकृति पुजक किरातहरु पहिलो पाकेको अन्नवाली आफनो पुर्खा, ईष्ट देवता प्रकृतिलाई चढाएर मात्रै खाने गर्दछन् । त्यसैले अहिले पुर्वका किराती वस्तीका किरातीहरु आ-आफनो मौलिक परम्परा अनुसार उधौली पर्व मनाईरहेका छन् । मंसिरे पुर्णिमाका दिन पुर्वमा वसोवास गर्ने चार किरातहरु राई, लिम्वू, याक्खा र सुनुवारले न्वागी पुजा गर्दे उधौली पर्व मनाउने गर्दछन् । मंसिरपुर्णिमालाई सरकारले किरात चाड भन्दै सार्वजानिक विदा दिए पछि यो उधौली पर्वले थप महत्व पाउदै आएको छ । पुर्वमा विषेश गरी किरात लिम्वूहरुले मंसिरपुर्णिमालाई चासोक तङनाम भनेर धुमधामका साथ मनाउदै आएका छन् । आजको दिन नेपाल र भारतका बिभिन्न ठाउमा छरिएर रहेका खसहरुले कहिँ मष्ट पुजा गरेर त कहिँ गोठको धुप गरेर उधौली पर्ब सम्मपन्न गर्दैछन | खस नश्ल भित्रको ठकुरी, झर्रा क्षेत्री, खत्री क्षेत्री, केहि पश्चिमा कुमाई बाहुन र खस शिल्पी (दलित )हरुले यो उधौली पर्ब मनाउने चलन छ |जस्तै आज भोजपुर देउरालीका पुवार खड्का,गुल्मीका खबतरी बस्नेत भक्तपुर जौखेलका थापा,भक्तपुर थाथालीका बुढाथोकी, नैकाप काठमाडौँका सुतार र मुडुला कार्की, सल्यान्थान /झुल्पोखरीका दाहाल र रुपाखेती , ललितपुर लुबू का बोहरा र महतारा, कोटेश्वर काठमाडौँका बोहरा,अर्गखाची सन्दिखर्कका पौडेल र भक्तपुर् गुन्डुका खुलाल बस्नेतहरुले प्रत्यक तीन बर्षमा एकपटक गरिने दिवाली ( कुल पुजा )गर्दै हुनुहुन्छ | त्यसै गरि भोजपुर देउराली दाङ्गसिङ्ग जोरका लामिछाने थापाहरुले गोठको धुप गरेर आफ्नो मौलिक मष्टा धर्मलाई निरन्तरता दिदै हुनुहुन्छ भने दार्जीलिंगका खसहरुले मष्टा पुजा गरेर उधौली मनाउदै हुनुहुन्छ |सय भन्दा बढी प्रजाति र हजार भन्दा बढी थर भएका खसहरुले क्षेत्रपालको रुपमा आफ्ना कुल देवताको पुजा गरेर शक्ति प्राप्त गर्ने बिश्वासका साथ गरिने यस महान सास्कृतिक पर्बका पुनित उपलक्ष्यमा सम्पूर्ण मष्ट धर्म अबलम्बि प्रकृति पुजक खस तथा किराती आमा, बुवा, दाजु, भाई तथा दिदी, बहिनीहरुमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना टक्रयाउदछु | यस महान अबसरमा सम्पूर्ण मानब जातीको रक्षा र भलाईको लागि खस कुलका बारभाई मष्टा देवतासंग दश औला जोडी प्राथना समेत गर्दछु | जय मष्टा !

लेखक - खस अन्तर्राष्ट्रिय समन्वय समाजका संयोजक हुन |

 हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - ज्ञान बहादुर गाहा मगर