A+ A A-

खपाङ्गी नेपालका नेल्सन मन्डेला

विजय हितानमगर
Image may contain: 1 person, eyeglasses and beard

गोरेबहादुर खपाङ्गी नेपाली राजनीतिमा एक आकर्षक व्यक्तित्व भएका नेता हुन् । सेता दाह्रीजुँगाका मालिक, प्रष्ट र निडर वक्ता, दर्शन र दुरदर्शीपूर्ण भाषण, पृथक् अनि नौलो राजनैतिक सिद्धान्तको विजारोपण गर्नु यसका प्रमुख कारण हुन् । मगरका छोरा भएर वंशजले नदिए पनि दाह्री जुँगा पालेर हिँड्दा हुची मिन्ह हुन खोजेका हुन् या कसैलाई चुनौती दिएका हुन् त्यो त खपाङ्गी नै जानुन् ।

यस्ता शिखर पुरुष १२ वैशाख २०७० का दिन मोटरसाइकल दुर्घटनामा परेपछि एकाएक नेपाली राजनैतिक क्षितिजबाट अस्ताउँदा मानिसमा प्रश्नका भेलहरु उर्लेका थिए ।

स्पष्टवादी नेतालाई मोटारसाइकलले ठक्कर दिनु दुर्घटना थियो या षड्यन्त्र ?

दसैँ बहिष्कार आन्दोलनका नायक तर मन्त्री भएपछि आफैँले राजा ज्ञानेन्द्रको हातबाट टीका किन लगाए ?

पहिचान र समावेसीको मुद्दालाई नेपालमा प्रथमपल्ट राजनैतिक बहसमा ल्याउने राष्ट्रिय जनमुक्ती पार्टीका संस्थापक महासचिव तर मोटरसाइकल
  दुर्घटनामा पर्नुअगाडिका दिनहरुमा किन निस्क्रिय देखिन्थे ?

 साम्प्रदायिकताको आलोचना खेप्दै गर्दा पनि किन र कसका लागि समावेसी र समानुपातिक राजनैतिक सिद्धान्तको वकालत गर्दै हिँडे ?

यी हरफहरु लेखिरहँदा उनी कठामाडौँ, नक्खुको एक भाडाको घरमा अर्धचेत अवस्थामा लम्पसार छन् धर्मपत्नी र छोराछोरीहरुको स्याहार सुसारमा । देशमा भने भर्खरै संघीय, समानुपातिक, गणतन्त्रात्मक संविधान लागू भएको छ झन्डै एक दशक लामो राजनैतिक खिचातानीपछि । जसका सूत्राधार उनै अहिले विस्तारामा लडिरहेका खपाङ्गी थिए ।

पुस्तक (नेपाली राजनीति र समाजमा खपाङ्गीको देन)

माथिका प्रश्नहरु अन्य नेपाली नागरिकलाई जस्तै मेरो मानसपाटलमा पनि झुन्डिरहेको बखतमा हुम सुनारी मगरद्वारा लिखित ‘नेपाली राजनीति र समाजमा खपाङ्गीको देन’ पुस्तक मेरो हात पर्छ तीन वर्षको लामो पर्खाइपछि । अरुले जेसुकै भनुन्, आज आफैँले आफैँलाई गर्वका साथ मपाईं भन्न मन लाग्यो यस पुस्तक प्रकाशनमा मेरो पनि सानो भूमिका रहेकाले । कुरो के भने सन् २०१२ मा खपाङ्गी बेलायत भ्रमणमा रहँदा उहाँसँग एउटा अन्तरक्रिया आयोजना गरेका थियौँ । मगर संघ बेलायतले उहाँलाई बुद्ध पूर्णिमा ओपन कन्सर्टका लागि आमन्त्रण गरेको थियो । म त्यतिबेला मगर संघ बेलायतको मिडिया सेक्रेटरी थिएँ ।
 
मैले उहाँसमक्ष केही प्रश्नहरु राखेको थिएँ, “इतिहास लोप हुनुका एउटा प्रमुख कारण लिखित दस्तावेज नरहेर हो । तपाईं एक शीर्ष नेतामात्रै नभाई एक दार्शनिक पनि हुनुहुन्छ भन्ने कुरा तपाईंका गहकिला र दुरदर्शीपूर्ण भाषणमा सुन्न पाइन्छन् । अब ती कुरा कहिले किताबमा पढ्न पाइएला ? हाम्रा सन्तानले खपाङ्गीका दर्शन र सिद्धान्त केकस्ता थिए भन्ने कसरी सम्झलान् ? कतै किताब प्रकाशन गर्ने सोच त छैन ?”

खपाङ्गीले सेतो दाह्रीलाई मुसार्दै जवाफ दिनुभयो, “नढाँटी भन्नुपर्दा हितान बाबु, सोच बनाएको त छैन । त्यसका लागि समय निकालौँला । महत्वपूर्ण सुझावका लागि धन्यवाद !“ 
 
त्यसपछि बेल्पालीहरु मिलेर उहाँका लागि आर्थिक सङ्लन ग¥यौँ । मगर संघ बेलायतका पदाधिकारीमाझ मैले कुरो राखेँ, “केही पैसा उहाँको पुस्तक निकाल्न छुट्याउने काम गरौँ ।” आज त्यही सानो सोधाइ र प्रयासको उपज यो पुस्तक हो कि भन्ने मलाई लागेको छ ।
त्यसै भ्रमणको सिलसिलामा अर्को अनौपचारिक भेटमा छ्वास्स खपाङ्गीलाई के पनि भनेको थिएँ भने, “तपाईं नेपाली मात्रै होइन, अन्तर्राष्ट्रिय नेता भइसक्नुभएको छ, महसुस गर्नुभएको छ कि छैन ? अब फेसबुक एकाउन्ट पनि खोल्नुपर्छ ।” नेपाल फर्केपछि उहाँले त्यो काम पनि गर्नुभएछ, हामी फेसबुके साथी भयौँ अनि मैले फेसबुकमा पुस्तक प्रकाशनको विषय बेलाबेलामा कोट्याइरहन्थँे ।

खपाङ्गी अङ्कल

खपाङ्गी र हाम्रो बीचमा पारिवारिक सम्बन्ध छ भने पनि हुन्छ । उहाँ र मेरो बुबा जयबहादुर हितान समकालीन हुनुहुन्छ । दुवै जना क्रमशः नेपाल मगर संघका संस्थापक सदस्य र सचिव हुनुहुन्छ । मगर संघको जन्म रुपन्देहीबाट भएको हुनाले २०३७÷ ०३८ सालतिर खपाङ्गी त्यतातिर आइरहनुहुन्थ्यो । धेरैपल्ट हाम्रो बुटवल घरमा आएर मेरो बुबासँग सँगै खानेबस्ने गरेकाले म उहाँलाई अङ्कल भनी सम्बोधन गर्थें ।

“हितान्नी नानी, नाकोई थोचो छो साह्रै जाप्चले ।” (हितान्नी बहिनीले साह्रै मिठो खाना खुलाउनुहुन्छ ।) भनी खाना खाएपछि मेरी आमाको तारिफ गर्नुहुन्थ्यो ।

“खै मिठो भयो कि भएन, खाना ! हामीलाई त दाइ, मगर कुरासुरा बोल्न आम्दैन ।” भनी आमाले जवाफ दिनुहुन्थ्यो ।
म छेवैमा उभिएर खपाङ्गीको सेतो दाह्री छक्क परेर हेर्थें । बुबा र उहाँका रसिला वार्तालाप मज्जा लागेर सुनिरहन्थेँ । ती दुई बुढाहरु भिन्न राजनैतिक सिद्धान्त बोकेका व्यक्ति भए तापनि नेपाल मगर संघको झन्डामुनि रहेर लामो अवधि सँगै काम गर्नुभयो । खपाङ्गीको बोली बढी चल्थ्यो भने हितानको कलम ।

सन् २००२ मा खपाङ्गी जापान घुमेर हङकङ आउनुभयो । हङकङ मगर संघको म संस्थापक सचिव थिएँ त्यतिबेला । महाधिवेशनमा हामीले निमन्त्रणा दिएर उहाँ आउनुभएको थियो । काउलुनको एक सभागृहमा कार्यक्रम थियो । प्रमुख अतिथिको आसनबाट उहाँले भाषण दिँदै गर्दा मान्छेको भिड बाहिर बाटोसम्म तन्केको मलाई सम्झना छ ।  

खपाङ्गीप्रति तुच्छ व्यवहार र पार्टी परित्याग

रङभेद र एकाधिकारविरुद्धको लडाईं लडेका नेल्सन मन्डेलाका बारेमा प्राय सबै राजनीतिक दलका नेता खुबै गुणगान गाउँछन् । तर त्यस्तै अभियान बोकेर हिँडेका खपाङ्गीको कटु आलोचना गरिन्छ । उत्पीडनमा पारेका आदिवासी जनजाति समुदायको मुक्ति र विभेदलाई अन्त्य गर्न अहोरात्र खटिएका, समावेसी र समानुपातिक सिद्धान्तमा आधारित व्यवस्थाको माग गर्ने महान् समाजवादी शिखर पुरुष हुुनुहुन्छ खपाङ्गी । यस्तो अतुलनीय देनले गर्दा खपाङ्गीलाई नेपाली जनताले मन्डेलाको स्तरमा उभ्याउँदै सम्मान व्यक्त गर्छन् ।

उच्च शिक्षा हासिलपश्चात् शिक्षण पेसामै छँदा नेकपा (माले) का सक्रिय सदस्य बन्नुभएको रहेछ खपाङ्गी । त्यसै पार्टीका एक नेताले “धरान, पोखरा, बुटवलजस्ता शहरमा बनेका मगुरालीका भवनहरु हामीले मागेका छौँ र, तिमीले पोलिटव्युरो र केन्द्रीय सदस्य माग्ने ?” भनी खपाङ्गीलाई तुच्छ व्यवहार देखाएछन् । सामावेसीको आधारमा अन्य जातिका नेतालाई पनि पोलिटव्युरो र केन्द्रीय समितिमा राखिनुपर्छ भन्ने माग गर्दा कुरा नमिलेर नै पार्टी परित्याग गर्नुभएको रहेछ खपाङ्गीले ।

खपाङ्गीको चुनावमा हार 

खपाङ्गी वि.सं. २०५६ को प्रतिनिधिसभाको चुनावमा पाल्पा क्षेत्र नं. २ बाट उठ्दा हामीले हङकङबाट हुमबहादुर थापाको संयोजनमा लाखौँ रुपैयाँ उठाएर सहयोग गरेका थियौँ । मगरहरुको बहुमत रहेको पाल्पाबाट पनि एक मगर उम्मेदवारले जित्न सक्नुभएन । वि.सं. २०४७ सालको संविधान नै उत्पीडित समाजको पक्षमा नरहेको ठहर गर्दै त्यही उत्पीडित समाजको वकालत गर्ने राष्ट्रिय जनमुक्ती पार्टीले खपाङ्गीलाई चुनावमा नउठाएको भएहुन्थ्यो । बरु लगातार शान्तिपूर्ण विरोध, जनचेतना, पार्टी संगठन र विस्तारमा लाग्दै अरु केही वर्ष सरकारमा जाने लालचा नदेखाएको भएहुन्थ्यो । झन्डै ७० प्रतिशत मगर समुदाय रहेको निर्वाचन क्षेत्रबाट उठ्दा पनि खपाङ्गीले हार व्यहोर्नुका कारणहरु राजनैतिक चेतनाको कमजोरीले हुनसक्छ । राजा ज्ञानेन्द्रले खपाङ्गीलाई चिलले टिपे झैं टपक्क टिपेर लगेको हो भन्ने अनर्गल प्रचारवाजी हुदा त्यसो होइन पार्टीको सिफारिसमा मन्त्री बनाइएको हो भनि जनमुक्ती पार्टी किन अनर्गल प्रचारको विरोधमा उत्रन सकेन ? उल्टै नेता खपाङ्गीलाई पार्टीबाट साधारण सदस्य पनि नरहने गरी निष्काशन गरेको तितो सत्य सर्वसाधारणलाई थाहा नहुनसक्छ ।

(राजा ज्ञानेन्द्रको पालामा मन्त्री पदका लागि दौडधुपको कथा यस्तो छ— त्यो बेला राजा ज्ञानेन्द्र समक्ष अध्यक्ष एमएस थापाको हस्ताक्षरमा जनमुक्ती पार्टीले १२ जना सिफारिस गरी पठाइएको थियो । सिफारिस भई जानेमा अध्यक्ष थापा पनि थिए । अध्यक्ष थापाले पठाएको १२ जनाको नामावलीमा एमएस थापा, श्रवनकुमार लिम्बू, बयानसिंह राई, हिमाल राई, रामबहादुर तुम्बाहाम्फे, गणेशवल तामाङ, सिंहबहादुर तामाङ आदि थिए । संभवतः नेता खपाङ्गीवाहेक अरु सवै जीवितै छन । उनीहरुसँग सोधपुछ गर्दा पनि कुरा छर्लङ्घ हुन्छ । यी व्यक्तिहरुमध्ये रामबहादुर तुम्बाहाम्फे जनमुक्ती पार्टीको अनुगमन तथा मूल्याङकन समितिको संयोजक छन ।)

दसैँटीका प्रकरण

खपाङ्गीको दसैँटीका प्रकरणले एकपल्ट नेपालामा तहल्का मच्चाएको थियो । जसले गर्दा खपाङ्गीको प्रसिद्धिको चुचुरो रातारात गर्लम्म ढलेको थियो । तर खपाङ्गीजस्तो दसँैप्रथाको विरोधी नेताले किन राजाको हातबाट टीका लगाउनुभयो त ? सबैको चासोको विषय थियो । राजनीतिमा सौदा गर्दा केही गुम्छ केही लाभ हुन्छ । लाभ प्राप्त गर्न राजालाई रिझाउनैपर्ने अवस्था सिर्जना भएछ त्यतिबेला । पाठशालाका पाठ्यक्रमबाट संकृत विषयलाई हटाउन आफूले गरेको प्रस्ताव स्वीकार हुन्छ कि भनेर खपाङ्गी राजाको हातको टीका थाप्न पुगेको उहाँ आफैँले बताउनुभएको छ । पछि सांसद्बाट त्यो प्रस्ताव पारित भयो । त्यतिले आफ्नो अस्तित्व गिरेपनि देशको ढुकुटीबाट बर्सेनी साढे चार अरब रुपैयाँ जोगाउन सफल भएको कुरा पनि उहाँले गर्नुभएको छ । त्यसरी देशको ढुकुटी बचाउन आफूले जोखिम मोलेको खपाङ्गी, दुर्घटनामा परेपछि सरकारले उपचारार्थ पाँच लाख रुपैँया मात्रै दिएछ । जब कि सरकारमा डाडुपन्यु सम्हाल्ने नेताहरुले करोडौँ रुपैँया उपचार खर्चका नाममा पाएका छन् । 

दसैँटीका प्रकरणपछि सुस्ताएका खपाङ्गीलाई सगरमाथा टेलिभिजनको अन्तर्वार्तामा आदिवासी जनजातिको आन्दोलन तुहिएको प्रसङ्ग कोट्याइन्छ । उत्तर उहाँले तुहिएको भए अशोक राई, चैतन्य सुब्बाजस्ता नेता कसरी जन्मन्थे भनी उल्टै प्रश्न सोध्दै आफ्नो विगतको नेतृत्वले धेरै सबल नेताहरु जन्माइसकेको कुरा गर्वका साथ गर्नुभयो । त्यसै अन्तर्वार्तामा ब्रामणवादको विरोधमा आफू किन उत्रिएको भनेर खरो तरिकाले प्रस्तुत हुनुभयो ।

दुर्घटना होइन षड्यन्त्र

आफूलाई घोक्र्याएर ल्याइएको भन्ने उहाँको भनाइले खपाङ्गी खुसीले होइन कसैको करकापले उक्त अन्तर्वार्तामा जानुभएको थियो भन्ने बुझिन्छ । यदि कसैले उहाँको मोटारसाइकल ठक्कर दुर्घटना होइन षड्यन्त्र हो भन्छ भने उक्त अन्तर्वार्ता प्रमुख कारण हुनसक्ने प्रशस्तै सम्भावना छ । मञ्चको भाषणभन्दा टेलिभिजनको अन्तर्वार्ता प्रभावकारी हुन्छ । त्यस्तो खालको अन्तर्वार्ता सायद खपाङ्गीको पहिलो हुनसक्छ । मञ्चमा सयौँ दर्शक हुन्छन् भने एक राष्ट्रियस्तरको टेलिभिजनका लाखौँ । मन्चअगाडि प्रायजसो सबै आफ्ना समर्थक हुन्छन् भने घरघर बसेर टेलिभिजन हेर्नेहरु विपक्षका पनि हुन्छन् । त्यसैलाई युट्युवमा हालिदिएपछि झन् अरु लाखौँ दर्शकले हेरे । यसरी उक्त अन्तर्वार्ता खपाङ्गीलाई मनपर्नेले पनि हेरे, मन नपर्नेले पनि हेरे नै । त्यसअघि खपाङ्गीका विचार कोठाभित्र समर्थकले भरिएका मञ्चअगाडि र केही स्थानीय तथा जातीय पत्रपत्रिकाका पानामा सिमित थिए । यसरी मास मिडियामार्फत् पहिला कहिल्यै प्रसारण गरिएको थिएन । फलस्वरुप खपाङ्गी विचार विरोधीहरुले काठमाडौँको कुनै उपल्लो तलामा खपाङ्गीलाई सदाका लागि पन्छाउने षड्यन्त्रको योजना बुनेको हुनसक्छन् ।

मोटरसाइकलले हानेपछि ढिलो गरी वीर हस्पिटल पु¥याइनु, मोटारसाइकलवाला पहाडे मुलको बाहुनछेत्री वा आदिवासी जनजाति नभएर मधेसी मुलको मुसलवान हुनु, मोटरसाइकलवाला पनि घाइते भएको र उपचारका क्रममा अचानक अस्पातलबाट त्यसै साँझ पुलिसले गायव बनाएको, अस्पातलमा एक डाक्टरले टाउकोमा र अर्को डाक्टरले पेटमा असर परेको भन्दै उपचारको जिम्मेवारी लिन नमानेको र ढिला गरेको, त्यसदिन घरमा आफू कतै नजाने जानकारी श्रीमतीलाई बिहान दिएको तर पछि अचानक कसैले फोन गरेपछि घरबाट निस्केको इत्यादि परिस्थितिलाई अनुसन्धान गर्दा उक्त दुर्घटना नभएर षड्यन्त्र हुनसक्ने थुप्रै सम्भावना छ ।        
राजनैतिक र सामाजिक क्रियाकलापमा सर्वश्व सुम्पेका खपाङ्गी काठमाडौँमा किरायामा बस्थे । उनी दुर्घटनामा परेपछि परिवारले खर्च व्यहोर्न सक्ने स्थिति थिएन । तर वास्तवमै उहाँलाई यति तिरस्कार गरिएको रहेछ कि न त उहाँको पार्टीले, न मगर समाजले, न आदिवासी जनजाति महासंघले नै उपचारको नेतृत्व लिने तत्परता देखाएछन् । त्यसैले त शङ्कर लिम्बूको संयोजकत्वमा ‘खपाङ्गी उपचार सहयोग समिति’ गठन गरिएको थियो । यसरी झन्डैझन्डै बिर्सिसकिएका खपाङ्गीलाई कसले दुर्घटनाको छानविन अगाडि बढावोस् ।
अनुसन्धानलाई अगाडि बढाइएको भए निम्न लिखितअनुसारको प्रश्नको उत्तर खोज्न सकिन्थ्यो–
फोन ट्र्याक गरेर कसले कहाँबाट फोन गरेको थियो र फोनमा के वार्तालाप भएको थियो ?

मोटारसाइकल सवार मुसलमान नेपाली नागरिकको भक्तपुरको बसाइँ हो कि होइन ? चुराको व्यवसाय वास्तविक थियो कि थिएन ? उनको नेपाली नागरिकता कहाँ र कहिले दर्ता भएको थियो ? मोटारसाइकल कहाँ, कहिले र कसको नाममा रजिष्ट्रड भएको थियो ?

१५ भाद्र २०७४  

(बुटवल, हालः फक्स्टोन, बेलायत)

 (समय सान्दर्भीक भएकोले यो लेख पु:न प्रकाशित गरिएको छ ।)

को हुन लेखक विजय हितान ?

३० मंसिर २०६६ तदनुसार १५ डिसेम्वर २००९ मा श्रद्धेय नेता गोरेबहादुर खपाङ्गीको आफ्नै हस्तलिखित संस्मरणमा भनिएको छ, ‘नेपाल मगर संघको संस्थापक केन्दीय सचिव श्रद्धेय जयबहादुर हितान । जन्मस्थल पौदी गुल्मी भई बुटवल मिलनचोकमा स–परिवारको बसोबास । तिनै जयबहादुर हितान हुन जसले मगर संघले एउटा विद्यार्थी संघ बनाउनुपर्छ भनि पहिलोपल्ट मौखिक प्रस्तावै ल्याउनुभएको थियो, जुनबेला उहाँ पूर्व भइसक्नुभएको थियो । नेपाल मगर संघको भातृसंगठन नेपाल विद्यार्थी संघ निर्माणमा हितानको ठूलो भूमिका थियो । काठमाडौंको बागवजार हाल खसी वजारस्थित तत्कालीन अल्फा गेष्ट हाउसमा मगर संघको केन्द्रीय कार्यालयमा रहेको बखत हितानको सो प्रस्ताव आएको थियो ।’
`
लेख्दै जादा नेता खपाङ्गी लेख्नुहुन्छ, “नेपाल मगर विद्यार्थी संघका लेखक मगरले त्यहाँ प्रकाशन हुन लागेको मुख पत्रमा सानै भएपनि एउटा लेख मेरो राख्ने रहर साथ मलाई सम्झेकोमा एक्कासी मैले जयबहादुर हितानमगरलाई सम्झन पुगेँ र लेख्न पनि थालिहालेँ, यो हितानवाटै पाएको उर्जाको फल हो ।”
यस्तो विशाल विरासत बोक्नुभएका श्रेद्धय जयबहादुर हितान ज्यूको जेठो छोरा विजय हितानमगर हुनुहुन्छ र उहाँ हाल युकेस्थित वातावरण विभागमा कार्यरत हुनुहुन्छ ।  

हार्दिक श्रद्धान्जलि - एक बहादुर राना मगर
हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - गोरे बहादुर खपांगी