A+ A A-

सामाजिक परिवर्तनका परिर्बतक गोरे बहादुर खपाङ्गी नै हुन ।

त्रिलोक सिंह थापा मगर

सास्कृतिक एंव भाषिक विभेद:

राजा पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार बाट भौगोलिक एकिकरण गरेर नेपाल राज्यको निर्माण गरेका हुन ।

Image may contain: Chet Bahadur Ale, text

नेपाल एकिकरणको अभियानमा स्थानीय मगर, गुरुङ्ग, आदिवासी जनजातिका सक्रिय सहभागिता तथा योगदान रहेको ऐतिहासिक तथ्य हो । एकीकरण प्रकृया समाप्त भए पछि आदिवासी जनजातिको प्रतिनिधित्व राज्यमा उच्च ओहदामा देखिएन । परम्परागत रुपमा रहेको राज्यको भेदभावको नीति एंव सोचको चित्रण विद्वान र बुद्धिजीवी राममणि आ.दि.ले “भलो कुरो को नमूना” पुस्तकमा (२०१० साल पाना १२८) यसरी व्यक्त गरेका थिए ।

  “अयोग्य मतुवाली र पांखडी नीच निर्दयी ।
  पस्यो भने मण्डलामा राज्य उठठा गराउँछ ।
  
  वाहुन क्षत्रीयै बाट मन्त्रिमण्डमा जोरन् ।

  यस्तै मन्त्री लिई रक्षा गरनु राज्यको संधै ।"

Image may contain: 9 people, including Thapa Hum, Chet Bahadur Ale and Anita Rana Magar, people sitting

 त्यस्तै आदिवासी जनजातीका मातृ भाषा लाई राज्यले सकेसम्म दवाउँदै आएको थियो । वुद्धिजिवी विद्वान कृष्ण चन्द्र अर्याल तथा वैद्यनाथ जोशीले आदिवासी जनजातीको मातृ भाषा प्रति यस्तो विचार व्यक्त गरेका थिए । “ जहाँ सम्म एक मात्र “गोर्खा भाषा” ले अरु सबै जंगली भाषालाई अर्धचन्द्र (गलहत्ती) लगाउन्न, त्यहाँ सम्म “गोर्खा भाषा” को उन्नति हुन्छ भन्नु र मुख्य भाषा कहिन योग्यछ भन्न केवल मनकोलड्डु मात्र हो” । (गोर्खा भाषा गोर्खा  एजेन्शी बैशाख १९७४) प्रजातन्त्र स्थापना भए पछि पनि सन् १९५६ सालमा राष्ट्रिय योजना आयोगले विद्यालयमा अध्ययन अध्यापनको भाषा “नेपाली भाषा हुनु पर्दछ” भनेर नीति निर्धारण गरेको थियो । यसै क्रममा विद्वान प्रोफेसर भाषा विद डा. बल्लभ मणि दाहाल भन्दछन् । “कुनै जातिको अस्तित्व र उस्को पहिचान खतम पार्नु छ भने त्यो जातिको भाषा र लिपीको नाश गर्नु पर्छ भन्ने सिद्धान्त यो देशको शासक हरुले लिएका छन्” । (छहरा साप्तााहिक २०४८ पौष २२ गते) यसरी विगतमा उक्त विशिष्ट जातीको धर्म, भाषा, संस्कृति वेशभूषा तथा परम्परामा विभिन्न आदिवासी जनजातिको समूहलाई विलीन गर्दै राष्ट्रिय एकता कायम गर्ने प्रयास राज्य वाट गरिएको थियो । राज्य व्यवस्थाले एउटा संस्कृति, एउटा धर्म, एउटा भाषा तथा एउटा पहिरन लाई मान्यता दिदै आएको थियो ।

जनजातिमा सामाजिक परिवर्तन:
 Image may contain: one or more people, people sitting and indoor
(स्व. खपांगीको प्रथम बार्षीकिमा लेखक प्रज्ञा भवनमा)
सन् १८५४ सालमा जंग बहादुर राणाले लागू गरेको मुलकी ऐनले नेपाली समाज लाई विभिन्न सामाजिक समूहमा अवैज्ञानिक ढंगले विभाजित गरिदिएको थियो । उक्त सामाजिक विभाजनवाट आदिवासी जनजाति समुदाय राज्यबाट असंतुष्ट थिए । साथै धार्मिक, सामाजिक, भाषिक सास्कृतिक एव आर्थिक दमनले गर्दा आदिवासी जनजातिमा विभिन्न समूहले विभिन्न स्थानमा विभिन्न सयममा सन् १८७० साल देखि राज्यका विरुद्ध विद्रोह तथा विरोध गर्न थालेका थिए । (उदाहरणका लागि लखन थापा मगर, सुपति गुरुङ्ग, तामाङ्ग, किपट, नेपाल भाषा आदि विरोध र विद्रोहहरु) राजा महेन्द्रले पंचायत कालमा मुलुकी ऐनमा केही सकारात्मक संशोधन गरेर जनजाति प्रति उदारता देखाएका थिए । तैपनि नेपालमा आदिवासी जनजातिमा विभेद र दमनको समस्या यथावत स्थिती नै विद्यमान रहेको पाइयो ।

फलस्वरुप गोरे बहादुर खपाङ्गीले एकातिर आदिवासी जनजातिमा  जागरणको अभियान संचालन गरे । अर्को तिर परम्परा देखि आदिवासी जनजाति माथि भै राखेको दमन तथा विभेदको विरुद्ध शान्तिपूर्ण अन्दोलन लाई निरन्तरता दिन थाले । विभिन्न निकाय र संघ संस्थाहरुले पनि राज्य माथि दवाव दिन थाले । परिमाण स्वरुप २०७२ नेपालको संविधानको धारा २ ले “बहुजातीय, बहुधार्मिक, बहु भाषिक र वहुसांस्कृतिक राज्यको रुपमा नेपाल अधिराज्यलाई स्वीकार गरेको देखियो । तत्पश्चात क्रमशः राज्य र सो अन्र्तगतका सरकारी निकायरुले आदिवासी जनजातीका संस्कृति, भाषा, धर्म परम्परा आदिमा संरक्षण एवं सम्वर्धनका लागि पहल गरेको देखिन्छ । यस प्रकारको सामाजिक परिवर्तनका लागि गोरे बहादुर खपाङ्गी लाई श्रेय दिन सकिन्छ ।

मुक्तिको आन्दोलन:

Image may contain: 26 people, including Eman Rana, Dhan Kumari Rana, Shilajeet Khapangi Magar, Shiva Rana, Thapa Hari, Chet Bahadur Ale, Rudra Siddhant Gurmachhan, Deo Rana, Gayatri Rana Magar and नेपाल मगर संघ बहराईन, people smiling, people sitting and indoor

वि.स. २०६८ सालको जनगणनानुसार २ करोड ६५ लाख जनसंख्या मध्ये ३५ प्रतिशत भन्दा वढी जनसंख्या आदिवासी जनजातिको छ । सो जनसंख्याको तुलनामा मुलुकको कार्यपालिका, व्यवस्थापिका, न्यायपालिका, शैक्षिक प्राज्ञिक, जङ्गी अड्डा, निजामति तथा राजनैतिक दलको उच्च तह तथा नेतृत्वमा आदिवासी जनजातिको प्रतिनिधित्व न्यायपूर्ण हुन सकेको छैन । राष्ट्रको सम्पूर्ण श्रोत, साधन, उत्पादन तथा सम्पूर्ण उत्पादको फल माथि खस आर्य एकल जातिको एकाधिकार एवं वर्चस्व स्थापित छ । एकल जातिको उक्त एकाधिकार तथा वर्चस्वलाई जडै देखि उखेल्न गोरे बहादुर खपाङ्गी अनवरत रुपमा मुलुकको कुना काप्चामा डुली राख्नु हुन्थ्यो । उनको भ्रमणका उदेश्य यस प्रकारको थियो ।

क) आदिवासी जनजातिमा जागरण एवं जागरुकता उत्पन्न गर्नु गराउनु ।
ख) वर्षै देखि राज्यले गर्दै आएको विभेद तथा दमनको विरुद्ध आदिवासी जनजाति लाई सजग, सचेत गराउँदै संगठित गर्नु गराउनु ।
ग) आफ्नो मौलिक हक र अधिकारलाई उपयोग गर्न तथा प्राप्त गर्न शान्ती पूर्ण एंव प्रजातान्त्रिक ढगबाट संघर्ष एवं आन्दोलन गर्न सक्रिय गर्नु गराउनु ।

 

भ्रमणमा अत्यन्त ओजपूर्ण तर्कसम्भत आकर्षक शैलीमा आफ्नो धारणा तथा बिचार जन समक्ष राख्नु हुन्थ्यो । आदिवासी जनजाति तथा गैर जनजातिहरु ठाँउ ठाँउमा ठूलो संख्यामा विशाल समूहमा उन्को धारणा, बिचार तथा धारावाहिक तर्कपूर्ण भाषण सुन्न र बुझ्न भेला हुने गरेका थिए । घण्टौ घण्टा सम्म उहाँको ओजस्वीपूर्ण भाषण एवं प्रवचन सुन्न जनता जम्मा हुने गरेका थिए ।
खपाङ्गीले आफ्नो भाषणमा प्रायः भन्नु हुन्थ्यो :

क)  “यदि मैले कम्यूनिष्ट पार्टी न छोडेको भए अहिले सम्म म पनि रोल्सराय र मर्सरीज कारमा चढेर हिड्न सक्थ्ये होला । व्यक्तिगत रुपमा मेरो खुवी पनि थियो । तर मैले आफ्नो भन्दा समुदाय र देशका लागि लड्ने प्ररण र चेतना प्राप्त गरेकोले यस्तो गर्ने हुन्थेन र मैले गरीन ।
ख)  समय समयमा भन्नु हुथ्यो “म जनजाति यूबाहरुलाई सिंह दरवार छिर्ने सपना देखाउँछु तर जनजातिका युवाहरु अमेरिका जाने सपना हेर्दछन्” । कसरी मुक्ति हुन्छ ? र प्रश्न गर्नु हुन्थ्यो ।
ग)  उहाँ प्रायः  भन्नु हुन्थ्यो “भूमिपुत्र आदिवासीले सीमित भूमिको कुरा गर्ने होइन । सम्पूर्ण राष्ट्रको मालिक हुने सोच्नु पर्छ ।
घ)  उहाँ प्रायः यो कुरा उठाउनु हुन्थ्यो “ जुन राजनितिक दलमा आदिवासी जनजातिको नेतृत्व वा प्रभाव छैन सो दलवाट आदिवासी जनजाति लाई मुक्तिको बाटो देखाउन मिल्दैन । अतः सो दलमा नेतृत्व लिनु वा त्याग्नु नै एउटा उपाय हो । ”
ङ)  जन संख्याको आधारमा आदिवासी जनजाति नेपालको सब भन्दा ठूलो शक्तिशाली समुदाय हो । कुल जनसंख्यामा ३५ देखि ४० प्रतिशत सम्म आदिवासी जनजातिहरु छन् । त्यसैले उहाँ प्राय भन्नु हुन्थ्यो  आदिवासी जनजातिका सम्पूर्ण राजनीतिक दलहरुको एउटा “साझा मंच” बनाएर चुनावी प्रतिस्पर्धामा ओर्लिनु पर्ने हो ।
च) गोरे बहादुर खपाङ्गीले समय समयमा उठाएका सामाजिक, सास्कृतिक, धार्मिक, भाषिक, राजनैतिक पहिचानका मुद्दा तथा सम्पूर्ण सरकारी एवं राजनैतिक दलको संयन्त्रमा समावेशी हुने व्यवस्थापनको मुद्दा, खस आर्य एकल जातिको राष्ट्रको स्रोतसाधन, उत्पादन, तथा उत्पादनको फल प्राप्तिमा विद्यमान एकाधिकार र बर्चस्वलाई चुनौति दिएको मुद्दा राष्ट्रिय स्तरमा स्वीकार गरिएको छ । तैपनि सरकारी एवं गैर सरकारी निकायहरुबाट उक्त मुद्धाहरु को समाधान का लागि प्रभावकारी तथा द्दढतापूर्वक पहल भएको छैन ।
छ) सके सम्म सो मुद्धाहरुलाई व्यँगाउने र आदिवासी जनजातिको जनमानसमा भ्रम फैलाउने प्रयास भै राखेको छ । सदियौ देखि चलि आएको राज्यको विभेद पूर्ण नीति र दमनको प्रक्रियामा परिवर्तन, संशोधन , तथा निर्मूल पार्न आदिवासी जनजातिका युवा पुस्तालाई सतत प्रयासको खाँचो छ । खपाङ्गीले संधै युवा पुस्तालाई विभेदको विरुद्ध संघर्ष गर्न गराउन प्रेरित एंव प्रोत्साहित गर्नु हुन्थ्यो ।

तेश्रो राजनीतिक शक्ती: 
 
Image may contain: 7 people, including Gau Bahadur Ale, Chet Bahadur Ale, Deo Rana and Thapa Hum, people sitting and indoor

मुलुकको कुल जन संख्या मध्ये आदिवासी जनजातिको जनसंख्या ३५ देखि ४० प्रतिशत अडकल गरिएको छ । आदिबासी जनजाती जनसंख्याको दृष्टिकोणले नेपालको सब भन्दा ठूलो र विशाल जनशक्ती हो । राजनैतिक हिसाबले पनि ठूलो संख्यामा मतदाताहरुको शक्ती हो । यस शक्तीलाई कुनै पनि राजनीतिक पार्टी, सरकारी वा गैर सरकारी निकायले चुनौती एंव अवमूल्यन गर्न सक्तैन । कसैले पनि यो शक्ती लाई अब हेप्न सक्तैन ।

 सन् २००६ सालको राजनैतिक परिवर्तन पछि मात्र आदिवासी जनजाति पार्टीहरुले निर्वाचन आयोगमा दर्ता हुन पाए । आदिवासी जनजाति पार्टीहरु लाई ठूलो पार्टीको तुलनामा निर्वाचन तथा चुनावको प्रतिस्पर्धाको अनुभव कम थियो । अन्य कतिपय आन्तिरिक कमजोडीहरु पनि थिए । तै पनि सन् २००८ सालको संविधान सभाको निर्वाचनमा भाग लिएर कुल प्राप्त मत संख्याको दुई प्रतिशत मत प्राप्त गरेका थिए । सन् २०१३ साल को संविधान सभाको निर्वाचनमा झण्डै ४ प्रतिशत मत प्राप्त गररेका अनुमान गरिएको छ । गैर जनजाति पार्टीहरुले राष्ट्र र राष्ट्रियतामा समावेशीको नारा लगाए पनि जनजातिका आन्दोलनको सार लाई समाहित एंव सुचीकृत गर्न सकेको छैन । हाल सम्म आदिवासी जनजातिको १४ वटा पार्टीहरु निर्वाचन आयोगनमा दर्ता भएका छन् । मेची देखि महाकाली सम्मका सम्पूर्ण साना ठूला आदिवासी जनजाति पार्टीहरु आ–आपसमा एकताबद्ध, एकीकृत, एकीकरण र विलिनिकरण भएर संगठित रुपमा अघिबढ्ने हो भने राष्ट्रिय मुक्त्तीको आन्दोलन लाई सफल पार्न सकिन्छ ।
 आदिवासी जनजातिहरुमा पावर शेयरिङ्गले मात्र राष्ट्रिय (जातिय) मुक्ती आन्दोलनलाई प्रभावकारी र सफल पार्न सकिन्छ । यस आन्दोलनलाई प्रभावकारी एंव सफल बनाउन खपाङ्गीले आदिवासी जनजातिको “साझा मंच” को अवधारणा प्रस्तुत गर्नु भएको थियो । साथै भन्नु हुन्थ्यो “आदिवासी जनजाति महासघंले नेतृत्व होइन जाजाति पार्टीहरुको बीच एउटा समन्वयकारी” भूमिका खेल्नु पर्दछ ।

दक्षिण अफ्रीकामा तत्कालीन राष्ट्रपति नेन्सन मण्डेलाले रङ्गभेद जातीय विमेदको विरुद्ध आन्दोलन गर्दा नेपाली संचार र नेताहरुले मानववादी नेता भनेर उन्को प्रशंसा गरे । डा. दिल्लीरमण रेग्मी फाउण्डेशनले शान्ति पुरस्कार समेत मडेलालाई प्रदान गरे । खपाङ्गीले नेपालमा एकल जातीयको एकाधिकार विरुद्ध आवाज उठाउँदा उनको विरुद्ध पार्टीका नेताहरु तथा संचार माध्यमहरु सबै मिलेर एकतावद्ध एकजुट भएर उनिलाई साम्प्रादायिक, तथा जातीय झगडा फैलाउने व्यक्ति भनेर आलोचना तथा बहिष्कार समेत गरे । यसैकोलागि उहाँले समय समयमा “ देखाउने र चपाउने दाँत ” को संज्ञा दिदै कुरा पनि गर्नु हुन्थ्यो ।

 अतः सदियौँ देखि आदिवासी जनजाति माथि उत्पिडन, दमन, तथा शोषण गर्दै आएको विरुद्ध एक जुट हुन तथा नेपालको राजनीतिमा पहिचान वादीहरुको तेश्रो धार स्थापित गर्नु आजको मुख्य मुद्धा र आवश्यकता हो । सम्भवतः खपाङ्गीको चिन्तनको मुल धार पनि यही थियो  । नेपालको राजनीतिमा वैकल्पिक शक्ति पहिचानवादी हरुको दल अर्थात तेश्रो राजनैतिक शक्तिको रुपमा उदय गर्नु गराउनु उहाँको सपना थियो । एक दिन आदिवासी जनजातिलाई आफ्नो भूमिको होइन राष्ट्रको मालिक बनाउने उहाँको तीव्र चाहना थियो । वास्तवमा त्यो दिन टाढा छैन तर सबै आदिवासी जनजातिहरु एक जूट भएर एकातावद्ध भएर कठोर र कठिन प्रयास गर्नु पर्ने हुन्छ । सगंठित तथा मिलेर प्रयास गरे भने आदिवासी जनजाति यस धरती र आकाशको मालिक एक दिन हुने निश्चित छ ।
(८२ बर्षे लेखक मास्टर मित्रसेन थापा मगर प्रतिष्ठानका अध्यक्ष तथा राजनीतिक बिश्लेशक हुनुहुन्छ)।
यि लेखकका  :
http://www.rajyasatta.com/analysis/12866-2018-07-07-06-07-19,
http://www.rajyasatta.com/analysis/12870-2018-07-11-08-23-52,
http://www.rajyasatta.com/analysis/12872-2018-07-20-15-24-27 लेखहरु हुन ।

Last Updated on Wednesday, 25 July 2018 11:24

Hits: 2902

मार्क्सवाद भर्सेस बाहुनवाद

बालकृष्ण माबुहाङ

काठमाडौँ असार २७, २०७५ — दुइटा कम्युनिस्ट दल मिलेर संख्यात्मक रूपमा शक्तिशाली नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) बनेको छ । तर उसको उद्देश्य प्रस्ट छैन ।



प्रचण्ड बहुमत हुँदाहुँदै संघीय समाजवादी फोरमलाई सरकारमा लगेको छ । राष्ट्रिय जनता पार्टी (राजपा) लाई पनि सरकारमा लग्ने सोच बनाएको देखिन्छ ।

संसदमा प्रचण्ड बहुमत भएको नेकपालाई दुई तिहाइभन्दा बढी मत किन चाहियो ?

विश्वासिलो जवाफ छैन । यद्यपि संसदमा दुई तिहाइ संसदको जरुरी संविधान संशोधनका लागि हो, प्रदेशमा छँदैछ । संविधान संशोधनको एजेन्डाबिना सत्तामा पुगेको नेकपाले ‘संविधान पुनर्लेखन’ को एजेन्डा बोकेर संघीय संसदमा पुगेको सघीय समाजवादी फोरम र राजपालाई मनाउन सक्छन् जस्तो लाग्दैन ।

विगत २५/२६ वर्षमा माक्र्सवादको साटो बाहुनवाद झाङ्गियो । विकासको साटो विनाश मात्र भयो। अनि कहाँको पुँजीवाद र समाजवादको कुरो?

जे होस्, मतदाताको एउटै आशा स्थापनाकालदेखि आर्थिक समानता, सामाजिक न्याय र विकासका लागि लड्दै र भन्दै आएको नेकपाले केही गर्छ भन्ने हो । तर त्यो आशा अनुरूपको कुनै ठोस मुद्दा न साझा घोषणापत्रमा कबुल गरिएको थियो, न वार्षिक नीति तथा कार्यक्रम र बजेटमा ल्याइएको छ । किन यस्तो भयो ?

कारण खोज्न कम्युनिस्ट पार्टीको ‘ऐतिहासिक द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी’ विचार र नेपाली राज्य निर्माणको ऐतिहासिक घटनाक्रमको संक्षिप्त चर्चा गर्नुपर्ने हुन्छ । सन् १७४४ तिर उदय भएको गोर्खा राज्य विस्तारका क्रममा १७६९ मा काठमाडांै पुग्यो । करिब ३० वर्षपछि पूर्वमा टिस्टा पुगेर खुकुरी पखालेर फर्केको करिब ४० वर्षमा पश्चिममा काँगडा पुगेको थियो । इष्ट इन्डिया कम्पनीसित सन् १८१५ मा एङ्गलो–गोर्खा युद्धमा हारेको गोर्खाली राज्य १८१६ को सुगौली सन्धिपछि मेची–महाकाली सीमामा मात्र खुम्चिन पुग्यो ।

लिगलिगकोटमा दौडँदा मगर, गुरुङ र घलेलाई छिर्के लाएर उदय भएको गोर्खा राज्य कीर्तिपुरेहरूको नाक–कान काटेर काठमाडौं उपत्यका प्रवेश गर्नुका साथै इन्द्रजात्रामा मस्त रमेका नेवारहरूमाथि चढाइँ गरेर काठमाडौं आफ्नो बनायो । पूर्वमा ‘नौलाख किरातहरू’माथि निर्मम हत्या र दमन गरेको गोर्खाली राज्य पश्चिम कुमाउ–गढवालमा २५ वर्ष राज्य गर्दा गरेको ज्यादतीको लोकगीत नै रहेछ, ‘राजा तेरे गोरखियों नें लुट्या पहाड ।’ अध्येताहरूका अनुसार गोर्खा राज्यको विस्तार हुनुको एउटै कारण भनेको राज्यले सेनाहरूलाई जितेको भूमि, स्रोतसाधन ‘जागिर’ र ‘विर्ताको’ रूपमा बाँड्थ्यो ।

कहलिएको नेपालको आधुनिक इतिहास करिब २५३ वर्षमा एउटा वर्ग त्यही भूमि, साधन र स्रोत, सान र मानमा शासक बन्यो । एउटा जिमदार बन्यो, अरू कमैया । एउटाका छोरीचेली रानी, राजकुमारी बने, अर्कोका कमलरी । एउटा मालिक, अर्को हलिया । एउटा ठूलो सर्वश्रेष्ठ जात, अर्को दलित । यी विसंगति कम्युनिस्ट पार्टीको ऐतिहासिक द्वन्द्वात्मक विचार विश्लेषणको विषय हुनुपर्ने कि नपर्ने ? भूमिहीन सुकुम्वासी कमैयाहरू, हली, गोठालाहरू, ज्यालादारीहरूको ‘मजदुरी’ तोकिएको छैन, तोक्नुपर्ने कि नपर्ने ?

हिजो ‘जागिर’ वा ‘विर्ता’मा पाएको भूमि उपभोग गर्ने जमिनदारहरू हजारौं एकड जमिनको मालिक अझै छन्, तिनको जग्गा कमाउने कमैया भए । जोत्नेको जमिन हुनुपर्ने कि नपर्ने ? धर्माधिकारहरूको पकडमा समाज शोषित एवं कुण्ठित छँदैछ, समाजको प्रतिनिधित्व राज्यले गर्ने कि धर्माधिकारीले ?

ऐतिहासिक द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद विचारमा खेलेर, पौडेर निपुष्ट बनेको नेकपा र उसका नेताहरूले नेपालको सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक समस्या केलाउँदा माक्र्सवादी बाटो पहिल्याउने कि अरु नै ? कम्युनिस्ट पार्टी सत्तामा पुगेको छ तर सत्ताको चरित्र र लक्षणमा कुनै भिन्नता छैन । हुन त समाज विकासको नीति तथा कार्यक्रम माक्र्सवादीसित मात्र छ भन्ने होइन ।


कम्युनिस्ट पार्टीको पहिलो घोषणापत्र लेख्ने कार्ल माक्र्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सलाई नेपालको विषयमा सायदै थाहा थियो । माक्र्सले एसियाली समाज र उत्पादन प्रणालीलाई ‘डेस्पोटिक ओरियान्टालिजम’ (पूर्वीय तानाशाही) प्रवृत्तिको छ भनेका थिए । जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयका इमिरिटस प्रोफेसर विपन चन्द्राको ‘कार्ल माक्र्स, हिज थ्यौरिज अफ एसियन सोसाइटिज एन्ड कोलोनियल रुल’ फर्नान्ड ब्राउडल सेन्टर, न्युयोर्कले सन् १९८१ मा छापेको छ । उक्त लेखमा कार्ल माक्र्सको सन् १८५३–५७ को बीचमा ‘न्युयोर्क डेली ट्रिब्युन’मा प्रकाशित धेरै लेख समीक्षा गरिएको छ ।

प्रा. चन्द्राको तर्क छ– कार्ल माक्र्सको विचारमा एसिया, खासगरी भारतीय समाज स्थिर, टाक्सिएको र अपरिवर्तनशील समाज हो । गाउँ नै गाउँले बनेको, दूरदराजमा बसेको, विना बजार र सडकको सञ्जाल, वस्तु (कमोडिटी) को उत्पादन छैन, मजदुरी छैन, जमिनमाथि व्यक्तिको कुनै स्वामित्व छैन । वास्तवमा त्यो डेस्पोटिक ओरिन्टायलिस्ट चरित्रको छ । ऐतिहासिक द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको दृष्टिकोणबाट भारतीय समाजलाई विश्लेषण गर्नै नमिल्ने माक्र्सको विश्लेषण थियो ।

‘भारतको इतिहास नै छैन, कम्तीमा जानकारीमा छैन । गाउँलेको एक कट्ठा शासन छ, उनीहरूलाई सम्राट कहिले उदायो र कहिले अस्तायो थाहा छैन । आफ्नो भूपतिको कुनै मतलब छैन, यस्तो समाज परिवर्तनशील नभई टाक्सिएको हो’ माक्र्सको बुझाइ थियो । त्यसकारण माक्र्स बेलायती इस्ट इन्डिया कम्पनी भारतमा आउनुलाई सकारात्मक रूपमा लिन्थे । उनको विचारमा युरोपियन औपनिवेशिक शक्तिको उदयले दुइटा पक्ष उद्घाटित गथ्र्यो । पहिलो, पुँजीवाद विकासको लागि अमैत्री समाजको विध्वंस (डिस्ट्रक्सन) । दोस्रो, पुँजीवादको पुनर्जन्म (रिजेनेरेसन) ।

औपनिवेशिक राज्यले शोषण गरे तापनि पुँजीवादको नयाँ ढोका खोल्ने विश्वास माक्र्सको थियो । ‘पुँजीको विकासका कारण मजदुर र मालिकको बीचमा घर्षण भई सामाजिक–आर्थिक क्रान्ति हुन्छ र परिवर्तन सम्भव हुन्छ,’ माक्र्सको बुझाइ थियो । तर बेलायती उपनिवेशले पुँजीको निवेश गर्नु, विकास गर्नुको साटो कर सङ्कलन गर्ने, सेनाको रसदपानीको पे, पेन्सन उठाउने, सेवासुविधा दिएर कर बढाउने सिवाय केही पनि गरेन । बेलायती उपनिवेशले ल्याउने अपेक्षित परिवर्तन अनुसार पुँजीको विकास नभएको निष्कर्ष माक्र्सको थियो । नेपालको त के कुरा गर्नु, भारतमै पुँजीवादको विकास र समाजवादमा रूपान्तरण हुन्छ भन्ने कुराको विश्वास कार्ल माक्र्सलाई रहेनछ ।


माक्र्सको बुझाइको मुख्य पाटो भारत र नेपालको सन्दर्भमा हेर्ने हो भने स्थिर, टाक्सिएको र अपरिवर्तनशील, पूर्वीय दर्शन र मान्यतामा एकठ्ठा गाउँलेबाट शासित (डेस्पोटिक ओरियनटालिस्ट) समाज हो । कार्ल माक्र्सको २ शताब्दी वर्षगाँठ मनाइरहँदा १ सय ५० वर्षअघि भारतीय उपमहाद्वीपमा कार्ल माक्र्सले चर्चा गरेको समस्या आज पनि छँदैछ । नेपालका गाउँमा दलितलाई धारापानी छोएको निहुँमा गाउँ निकाला गरिन्छ । दलित युवकयुवतीले विजातसित प्रेम गरे, विवाह गरे भनेर लाठो लगाएर छुट्याइन्छ । गाउँ निकाला गरिन्छ ।

दलित समुदायको मानिसलाई काठमाडौं सहरमा भाडामा कोठा दिइन्न । महिनावारी हुने छोरी, बुहारी, श्रीमतीलाई छाउगोठमा लखेटिन्छ । बौद्धिक र सम्पन्न घरानाका छोरीहरूलाई नै महिनावारी हुँदा ‘नछुने भई’, ‘पर सरी’ भनिन्छ । आदिवासी जनजातिको आफ्नो भाषा, संस्कृति, मूल्य र मान्यताको भिन्नै संसार छ । राज्य र जनजातिको संस्कृति आकाश–पाताल फरक छ । जनजातिलाई कुनै सम्राटको उदय हुनु र विलय हुनुको केही मतलब छैन । राज्य के हो ? चुनाव किन हुन्छ ? मन्त्री, प्रधानमन्त्री को हुन् ? कसको प्रतिनिधित्व गर्छन् ? थाहा छैन ।

आफ्नो वंश, कुल, कुटुम्बले चुनावमा जित्नुपर्छ भनेर पार्टीमा लागेका छन् । पार्टी के हो, कुनै मतलब छैन । थारू आदिवासी जनजातिलाई राज्य के हो, कुनै महत्त्व नै छैन । भलमन्सा या बढघरबाट थारू शासित छन् । राज्यको संघीय, प्रादेशिक, स्थानीय सरकारको सभा–सम्मेलन मतलब छैन, जति माघीको मतलब छ । गैरसरकारी संघ/संस्थाको कार्यक्रममा राम्रा/राम्री सर, म्याडम आउँछन्, खेल्न, नाच्न, गीत गाउन सिकाउँछन्, मासुभात, चिउरामासु खान दिन्छन्, पैसा पनि दिन्छन्, हामी पनि जाऊँ भनेर भेला हुन्छन् । थकाली ढुकुटीबाट आर्थिक उन्नति गर्छ, अर्थ मन्त्रालयलाई मतलब छैन ।


कम्युनिस्ट पार्टी र कार्ल माक्र्सको अवधारणामा सामाजिक मुक्ति सम्भव छ त ? व्याख्या र विश्लेषण गर्ने कुनै भरपर्दो विधि, प्रक्रियाको अभावमा नेकपा र पञ्च, कांग्रेसमा के तात्त्विक भिन्नता छ ? हुन त माक्र्सले भनेको उपायबाट या कम्युनिस्टले मात्र समाजमा रूपान्तरण गर्छन् वा हुन्छ भन्ने पनि छैन । सम्भवत: एसियाको पुनर्उत्थानमा माक्र्सियन दृष्टिकोण नभई आफ्नै रैथाने विचार हावी छ । आजको चीन, कोरिया र जापानको उन्नति माक्र्सवादी विचारले भएको नभई कन्फुसियस विचारबाट भएको हो । अर्थात् माक्र्सको दृष्टिकोणमा ‘डेस्पोटिक ओरिएन्टालिजम’।


नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको सरकार छ, ठिकै छ । उसले अधिनायकवादी तानाशाही राज्यभन्दा आवधिक निर्वाचनको माध्यमबाट बहुदलीय प्रतिस्पर्धात्मक राजनीति उपयुक्त ठान्यो । त्यो संसदीय नै हो, भनिरहन परेन । उसले संसदवादी नेपाली कांग्रेसलाई जति नै धिक्कारे पनि विभिन्न उपयुक्त समयमा कम्युनिस्टको राजनीतिक जीवनमा भर्‍याङ नै सही, कांग्रेस उपयोगी हुँदै आएको छ । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको माक्र्सवाद–लेनिनवाद तथा माओत्सेतुङ विचारधारावाद (मालेमा) को टाउको निमोठ्न सफल नेता भनेका मदन भण्डारी हुन् ।

पूर्वी नेपालमा नेकपा (माले) को प्रभाव थियो । पश्चिम नेपालमा चौथो महाधिवेशन, मसालको प्रभाव थियो । नेकपा (माले) एमाले हुँदै मालेमा त्याग्दै गर्दा, पश्चिमको चौथो महाधिवेशन, मसालका अघोरी कम्युनिस्टहरूले मालेमावाद चर्काए । १० वर्षे सशस्त्र संघर्षको कार्यनीतिको अधिकतम उपयोग गरिसक्दा कम्युनिस्ट विचारको माध्यमबाट समाजमा आधारभूत परिवर्तन नहुने ठहरमा उनीहरू पुगे । डा. बाबुराम भट्टराई त्यसको उम्दा उदाहरण हुन् । उनी विचारमा इमानदार भएका कारण कम्युनिस्ट पार्टीको ‘क’ पनि उच्चारण नगर्नेमा पुगे । यही विश्लेषण प्रचण्डको पनि हो, तर उनको प्रवृत्तिमात्र भिन्न हो ।

उनी आफू कम्युनिस्ट भएर नै आफ्नो अभिष्टको सावाँ–ब्याज जनताबाट असुल्न चाहन्छन्, मदन भण्डारीजस्तै । सार्वजनिक सञ्चार माध्यमहरूका अनुसार मदन भण्डारीको विचार आफूले हाँकेर लग्ने प्रचण्डले घोषणा नै गरेका छन् । एमाले र माके दुवै संसदीय प्रजातन्त्रको विचारमा आएपछि नामको कम्युनिस्ट पार्टी बनेको मात्र हो, कामको होइन । भनेपछि नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी र नेपाली कांग्रेस पार्टीमा फरक के छ ?


संसदीय हुनुलाई नै कांग्रेस भनेको नभई जसरी कांग्रेससित नेपालका आम मुद्दा सम्बोधन गर्ने कुनै मौलिक विचार छैन, नेकपामा पनि त्यो अभाव छ र रहन्छ । कांग्रेस भनेको एउटा परिवारजस्तो हो । हिजो बीपीलाई सान्दाजु भन्थे । जीपीलाई गिरिजा बाबु भन्थे, सुशील कोइरालालाई ‘सुशीलदा’ भन्थे । शेरबहादुर देउवालाई ‘शेरबहादुर दाइ’ भन्छन् । देउवा क्षत्री भएकै कारण क्षत्रीहरू सबैले दाजु, दाइ भन्ने नै भए, सहजताका साथ । हुन पनि उनको गुटमा क्षत्रीहरू नै बढी छन् । अरू कामी, दमाई, राई, लिम्बु, गुरुङ, मगरले पनि दाइ नै भन्ने भए कांग्रेस पार्टीमा लागेपछि । तर शेरबहादुरले छुट्याउनैपर्छ कि कुन १३ दिने, नुनतेल बार्ने भाइ हो, कुन होइन ? नत्र पारिवारिक साइनो सम्बन्ध नै बिग्रिन्छ ।

त्यसकारण डडेलधुराका १३ दिने क्षत्रीहरू सबैभन्दा नजिकका हुने भए । त्यसपछि सुदूर पश्चिमका क्षत्रीहरू, हुँदाहुँदा इलाम, झापा पुग्दा त्यहाँका क्षत्री, बाहुन, राई, लिम्बु, राजवंशी जातजाति, दुरी, धर्म, संस्कृति अनुरूपको दाजुभाइ सदस्य हुने भए । भाइ त सबै भाइ नै हुन््, तर रोलक्रम मुताबिकको । यही विचारमा कम्युनिस्टहरू आइपुगे । पार्टी मात्र फरक हो । अहिले नेपालमा दुइटा जात छन् । मूलत: कांग्रेस र कम्युनिस्ट । यी २ जातमा पर्नुभयो, तपाईको काम हुन्छ, नत्र हुन्न ।

यो विचारलाई समाजशास्त्री डोरबहादुर विष्टले पञ्चायतको अस्ताउँदो र बहुदलको उदाउँदो बेलातिर बाहुनवादको संज्ञा दिएका थिए । उनको थेसिस भनेको नै विकास र समृद्धिका लागि बाहुनवाद बाधक हो । तर विडम्बना, विगत २५/२६ वर्षमा भइदियो के भने माक्र्सवादको साटो बाहुनवाद झांगियो । विकासको साटो विनाशमात्र भयो । अनि कहाँको पुँजीवाद र समाजवादको कुरो ?

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

साभार: कान्तिपुर

Last Updated on Thursday, 12 July 2018 07:14

Hits: 450

ओली महाराज जनतालाई यसरी कहिले सम्म शास्ती दिनुहुन्छ ?

कुरो २०७५ साल असार १० गतेको थियो । नेपाल कम्निस्ट पार्टीका अध्यक्ष तथा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली चाईनाको ६ दिने भ्रमण सकेर नेपाल फर्केका थिए ।

KP-sharma-OLi-BCCL

आजै म भैरहवाबाट काठमाण्डौ फर्कनु, आजै महाराज के़ . पी ओलीको चीनबाट नेपाल फिर्ति सवारी हुनु । महाराजको फिर्ति सवारीले त्रिभुवन अन्तराष्ट्रीय बिमान स्थलमा अवतरण गरीसकेको यति एयरलाईन्सको बिमान भित्र हामी सबै जहाजमा सवार गर्ने ७२ जना यात्रूहरू र जहाजका ४ जना कर्मचारीहरू झण्डै १ घण्टाजति जहाज अपहरणकारीहरूले बन्धक बनाएको बन्धकजस्तै हल न चल हदै गुम्सिएर जहाजभित्रै बस्नु पर्यो । तर आज हामी कुनै अपहरणकारीको बन्धक थिएनौ, हामी त महाराज केपी ओलीको बन्धक । यसबाट कुनै यात्रूले आजै १ बजेको उडानबाट दक्षिण कोरियामामकाम गर्न जान लागेका आफ्ना छोरा र कुनैले छोरी लाई भेट्न नपाउने संभावना भएकोले र कुनै यात्रूले आजै बिदेस जाने उडान छुटाउन सक्ने संभावना भएको हुदा ती यात्रूहरू भक्कानिन थाले ।

आफु भने आजै ३ बजे एउटा महत्वपूर्ण मिटिंगमा भाग लिन भैरहवाको ४० डिग्रीको गर्मिबाट छुट्टी लिएर काठमाण्डौको चिसो ठाउमाण्डौमा आएको हो । करीब १ घण्टासम्म जहाजभित्र उकुसमुकुसहुनेगरी भएको गर्मिलाई मत्थर पार्न जहाज कम्पनिले बाहिरबाट छुट्टै एसी जडान गरी यात्रूहरूलाई हल्का शितल दिने प्रयास गरे ।

तर एयरपोर्टका सुरक्षा कर्मचारीहरूले महाराज ओलीलाई एसीको आवाजले हल्ला हुन्छ भनेर जहाजका कर्मचारीहरूलाई बाहिरबाट जडान गरिएको एसी पनि चलाउन दिएनन् । महाराज ओलीको सवारी एयरपोर्ट भएदेखि महाराज एयरपोर्टबाट नबाहिरिएसम्म १ घण्टाजति एयरपोर्टमा कुनै जहाज उड्नेरबस्ने, गाडी गुडने जस्ता केही काम भएन । सबै चिज थप्प रह्यो । जहाजबाट बाहिर हेर्दा पूरै एयरपोर्ट बिलकुल शुनसान र जहाजभित्र हेर्दा कुनै कुनै यात्रूहरू भक्कानिएको देख्दा लाग्यो एयरपोर्टमा आज नेपालमा वा नेपालको एयरपोर्टमा कुनै एउटा ठूलै दुखद घट्ना घटेको छ ।

तर त्यो बास्तबमा कुनै दुखद घट्ना नभएर सुखद घट्ना नै थियो र त्यो सुखद घट्ना हाम्रे देशको जन निर्बाचित सरकार प्रमुख केपी ओलीको चीनबाट फिर्ति सवारी । तर जहाज भित्र बन्धक बनाईका कुनै पनि यात्रूहरूको चेहरामा आफ्नो देशको जननिर्बाचित प्रधानमन्त्री बिदेशबाट स्वदेश फर्केको उपलक्षमा खुसीको कुनै संकेट थएन । सबैको अनुहारमा महाराजको कारण आफुहरू १ घण्टासम्म बन्धक बन्नु परेकोले उनीप्रति आक्रोसको प्रतिबिम्बदेखिन्थ्यो र सबैका मुखमा महाराजलाई गाली बेइजति सुनिन्थ्यो ।

ओली महाराज जनतालाई यसरी कहिले सम्म शास्ती दिनुहुन्छ र जनताको यो गाली बेईजति कहिलेसम्म सहनु हुन्छ यसबरे कहिले बिचार पुर्याउने होला ?
(डा.ओम गुरुंगको फेशबुक बाट सारीएको)

Last Updated on Monday, 25 June 2018 09:14

Hits: 257

शिवगोरक्ष गण महाराजिक देवतावाट मगर भएका हुन् -योगी नरहरिनाथ

राज्यसत्ता
मगरबारे योगी नरहरिनाथको मत:
महादेवका गणदेवताका सन्तान ‘मगर’जाति र यक्षराज कुबेर गुह्यक वंशज गुरूङ्ग जातिको गौरवपूर्ण इतिहासबारे यस्तो जानकारी आयो

Image may contain: 5 people, including Thapa Hum, people standing and outdoor

उत्तरापथ हिमाल देवमानवको मूल अवस्थल हो । क्षराज कुबेर गुह्यकवाट गुरूङ्ग भए झै शिवगोरक्ष गण महाराजिक देवतावाट मगर भएका हुन् । अमरकोषादि शास्त्र पुराण इतिहास प्रसिध्द महादेवका गणदेवताका महाराजिक, महाराजि, महारा, महरा, मगरा, मगर हुदै आएका हुन् । शाके १२५८ तिरका सेजाधिराज पुण्यमल्लका कनक ताम्रपत्रशासनहरूमा पनि महाराजिक महर, महतो, मगर राजाहरूको उल्लेख छ ।
Image may contain: outdoor

अघि हिमालमा १२ किरात (किन्नर) झै १२मगरात सप्त गण्डकी प्रदेशमा उत्तरपट्टी गुरूङ्गको दक्षिणपट्टी मगरको राज्य थियो । २२० राजावाट घट्दै गएर पारकोट क्षत्रभित्र मात्र १२ राजा आज भन्दा १५० वर्ष  अघिसम्म थिए । १२ मगरात प्रशिध्द भयो । त्यसैले १२ भाई मगर १२ पन्थी मगर भन्न चलन छ । प्रशिद्ध कर्मबाट  पद तथा मूलअवस्थलबाट वासस्थलबाट  तथा वीरतास्थलबाट थर भएका हुन् । प्रायः सबै स्थल हिमालमा छन् ।
यसैगरी शक्त (समर्थ) शक्र शक, कश खश प्रभृति भएका हुन् । १२ निशी भुजिथर खाक भनेर पुरानागाउँको  सङ्केत गरिन्छ। थाक खोलामा वसेर थकाली भनिए। मूल अवस्थल अपाड राजधानी घोताक्यु, तोताक्यु, तातापानी (थकाली बोलीमा पानीलाई क्यु भनिन्छ)जुमला लाछुकोटमवाट आएका प्रतिष्ठान  प्युठानका चन्द्रवंशी  चन्द्र, राजाका सन्तान रामचन, गोपीचन,  गौचन  मानिकचन, खारचन, तुलाचन, फैचन, नुपचन , शेरचन, भट्टचन प्रभृति   राजाका सन्तान भटचन् प्रभृति राजाहरूका सन्तान मुस्ताङ्गी राजा थकाली गुरूङ्गहरू हुन् ।
निशिभुजिका महाराजिक

वंशज मगर राजाहरूका सन्तान उभरा नरवहादुर पुन प्रभृति रजौटाहरू अद्यापि छन् ।गोर्खाका मगर राजाका सन्तान सामरी प्रभृतिमा र थापा मगर (थपौला राजा)का सन्तान मनकामनाका शिध्द लक्ष्मण थापा मगर (शिवगोरक्षशिष्य सिध्द लषन थापा)का भाई दुर्गे थापाका सन्तति अद्यावधि मनकामनाका पूजारी छन् । सातधुरे काजी विराजथापा मगरका सन्तति महासिह थापा (बालातपस्वी योगी)ले लेखेको निर्गुण भजन् कतिपय ‘नेपाली’ पत्रिकामा छापिएका छन् । योगी नरहरिनाथको ज्ञान अचम्मलाग्दो देखिन्छ ।
(श्री गुरूङ् मगर वंशावली-योगी  नरहरिनाथ, कृष्णवहादुर गुरूङ्ग पेज न २६–२८बाट)

(साभार:गोरखा एक्सप्रेस साप्ताहिक, २०७५ साल असार १२ गते मंगलबार )

Last Updated on Tuesday, 26 June 2018 07:13

Hits: 372

HIGH EXPECTATIONS FROM NEPAL PM’S CHINA VISIT

By: Yogeshwar Romkhami Magar,Retd:S.S.P

No automatic alt text available.
(The author at: beautiful beach Labadi situated in Cap Haitian-Haiti)
Nepali Prime Minister  K.P. Sharma Oli's visit to China from June 19-24 carries immense importance for bilateral relations, with a slew of agreements lined up in trade, commerce and infrastructure. Various ministries are working to do the homework, mainly on energy, railway and trade.

The prime focus would be on implementing an accord with China signed by Oli during his last visit in 2016.  The Nepalese leader will meet Chinese President Xi Jinping.



According to reports, rail and road links, energy, petroleum storage facilities, transit and transportation systems would also feature on the agenda. A memorandum of understanding (MOU) on launching a joint feasibility study on Nepal-China free trade agreement and a MOU on investment and production capacity are expected to be signed. The pact on joint coordination and implementation mechanism is in its final stages. An agreement on oil storage facility is also on the cards.

The Himalayan nation, largely reliant on India for most of its needs, suffered an undeclared blockade that lasted for several months in 2015. Following the siege, Nepal sought other options to avoid such a situation in the future. Rail and road links that opened in the north will not only reduce dependence on its southern neighbor, but actually open the doors to opportunities. During the visit, MOUs on Nepal-China rail corridor, feasibility study and Keyrung-Kathmandu railway will be signed, according to reports.

Nepal established diplomatic relations with China in 1955. According to historical records, the country was the transit point for economic activity between China and India during the Licchavi dynasty's rule in Nepal. Ancestors of both countries have had the wisdom to harness mutual respect that was handed down to the present generation. This visit can be made an exemplary one by the execution of past agreements and further understanding.

A transit point will open opportunities for social and cultural exchange and will bring in lots of projects and plans in the future. Nepal as a hub can play a central role in bringing immense possibilities of development to the region.

Investment in hydro power plant, tourism, banking, medicines, herbs and agriculture-based industries are the areas that should be given priority. Nepal has one of the largest hydro power capacities in the world.

China has already expressed interest and applied for a license to the Ministry of Energy, Water Resources and Irrigation. Energy trading is another prospective area between Nepal and China. Proper harnessing of hydro power resources will boost Nepal's development. Besides, Nepal should urge both its neighbors to invest in the creation of an economic zone and market for necessities.

Evidently, discussions on the Belt and Road initiative (BRI) will be another key feature of the visit.

Infrastructure and geography have always been a challenge for Nepal. Lack of consistency in policies and dearth of political commitment are the biggest factors that hold up development processes. Long-term strategic plans need institutionalization.

Nepal-China relations should be driven by long-term strategy based on mutual understanding and cooperation. Geographical difficulties can be transformed into opportunities by cleverly dealing with the situation.

And, agreements signed during the previous visit need effective execution. Oli was applauded for his last visit to Nepal's northern neighbor. So the expectations from this visit inside Nepal are high. The people of Nepal are watching this historic opportunity with some apprehension and great expectations.

उहाँ हाल चीनको South West University  मा  Political Science and Law मा  PhD गर्दै हुनुहुन्छ ।

source:The Himalayan Voice.

Last Updated on Thursday, 21 June 2018 12:13

Hits: 224

 हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - ज्ञान बहादुर गाहा मगर