A+ A A-

एक एस्ता नेता जसका कारण साधारण जनता म सजिलै सिंहदरबार छिर्न पाए ।

सालोक्य

उनलाई चिनाउने ११ तथ्य – भाइरल भाषणदेखि प्रचण्डको आरोप ।

त्यतिबेला म आरआर क्याम्पसमा पत्रकारिता पढ्दै थिएँ। क्लासमा रिपोर्टिङ गर्ने असाइनमेन्ट हुन्थ्यो। एक दिन संसदको रिपोर्टिङ गर्न मन लाग्यो। प्रतिनिधि सभा त्यतिबेला सिंहदरबारमा थियो, सिंहदरबार छिर्न अहिले जस्तो गाह्रो थिएन। पत्रकारिताको विद्यार्थी हुनाले प्रेस कार्ड हुने त कुरै भएन। संसदभित्र प्रवेश गर्न कि त प्रेस कार्ड हुनुपर्‍यो। कि चाहिँ दर्शक बनेर जानुपर्‍यो। दर्शक बनेर जानका लागि आफ्नो क्षेत्रका सांसदले सिफारिश गरिदिनु पर्थ्यो।

एउटा चिटमा आफ्नो क्षेत्रका सांसदको नाम र सन्देश लेख्ने र त्यसलाई त्यहाँ कर्मचारीले सांसदलाई पुर्‍याइदिने सुविधा रहेछ। मैले पनि अरुले जस्तै आफ्नो क्षेत्रका सांसदको नाम लेखेर सन्देश लेखी पठाएँ। अरुहरुका सांसद बैठक कक्ष बाट निस्कँदै प्रवेश पासको सिफारिश दिन ल्याए। मेरा सांसद चाहिँ आउँदै आएनन्। अनि मैले फेरि आफ्नो क्षेत्रका सांसद नभए पनि पद्मरत्न तुलाधरको नाममा चिट पठाएँ।

अचम्म, आफ्नै सांसदले बेवास्ता गरे पनि तुलाधर बैठक कक्षबाट बाहिर निस्किएर कसले चिट पठाएको हो खोज्दै आए। मैले आफ्नो परिचय दिएँ र उनले गरिदिएको सिफारिश बोकेर संसदभित्र प्रवेश पाएँ। र, क्लासका लागि रिपोर्टिङ पनि भयो। उनै तुलाधरको ७७ वर्षको उमेरमा आइतबार निधन भयो। उनको अन्त्येष्टि सोमबार शोभाभगवतीमा गरिँदैछ। हाल चर्चामा नरहेकाले नयाँ पुस्ताले उनलाई खासै चिन्दैन। उनलाई चिन्न सघाउने उनको जीवनका तथ्य जुन तपाईँलाई थाहा नहुनसक्छ।

१) प्रचण्ड हुन् भन्ने आरोप

नेकपा माओवादीका नेता प्रचण्ड भूमिगत थिए। उनलाई चिन्ने कोही थिएनन्। बेलाबेलामा हल्ला चल्थ्यो फलाना प्रचण्ड हुन्। यस्तो हल्ला दरिलैसँग एकताका पद्मरत्न तुलाधरबारे पनि चल्यो। जसले हल्ला चलायो शायद् उसलाई तुलाधरको कमलो मनबारे थाहै थिएन। उनी भाषण गर्दागर्दै भावुक भएर रोइदिन्थे। जनआन्दोलनका बेला मान्छे मरेको खबर सुनेपछि रोएर छाकै छोड्थे। २०५६ सालको चुनावमा तुलाधर मालेको तारा चिह्न लिएर लडेका थिए। त्यसबेला खिचेको फोटोलाई प्रचण्ड भनेर हल्ला गरिएको थियो। हुँदाहुँदा टाइम्स अफ इन्डिया लगायतका भारतीय मिडियाले त प्रचण्ड भनेर पद्मरत्नकै फोटो समेत छापेको थियो।

२) भाइरल भाषण

पद्मरत्न तुलाधरका भाषण भाइरल हुन्थे। सामाजिक सञ्जालको के कुरा, इन्टरनेटसमेत नभएको त्यो युगमा पद्यरत्न तुलाधरका भाषण कसरी भाइरल हुन्थ्यो भन्ने तपाईँलाई लाग्ला। त्यतिबेला उनको भाषण रेकर्ड हुन्थ्यो। अनि त्यसलाई क्यासेट चक्कामा सारिन्थ्यो। एउटा क्यासेटबाट अर्को क्यासेट हुँदाहुँदा भाषणको क्यासेट चक्का गाउँगाउँसमेत पुगेका थिए। खासगरी पञ्चायत कालमा जनपक्षीय उम्मेदवारका रुपमा उनी २०४३ सालको चुनावमा उठ्दा ताका उनले गरेको भाषण भाइरल भएको थियो। त्यसमध्येको एउटा भाषणको अडियो

३) गृहमन्त्री जोगमेहर हराउने पद्मरत्न

त्यतिबेला दलहरुमाथि प्रतिबन्ध लगाइएको थियो। २०४३ सालमा भएको राष्ट्रिय पञ्चायत निर्वाचनमा उनी प्रतिबन्धित दलहरुको समर्थनका उम्मेदवार बने। त्यतिबेला काठमाडौँमा दुई निर्वाचन क्षेत्र थिए। एउटामा उनी उम्मेदवार थिए। उनका प्रतिस्पर्धी थिए तत्कालीन गृह पञ्चायत मन्त्री जोगमेहर श्रेष्ठ। भाषणमा खप्पीस तुलाधरको चुनावी सभामा सयौँको उपस्थिति हुन्थ्यो। निर्वाचन परिणाममा पनि ८० हजारभन्दा बढी मतका साथ तुलाधरले नै बाजी मारे।

४) राष्ट्रिय पञ्चायतको बैठकमै बहुदलको माग राजाको शासनकाल।

पञ्चायती व्यवस्था। बहुदल माग्नेहरुमाथि दमन र दलहरुमाथि प्रतिबन्ध थियो। यस्तो अवस्थामा राष्ट्रिय पञ्चायतको बैठकमा रोष्ट्रममा उभिएर पद्यरत्न तुलाधरले बहुदलीय व्यवस्थाको माग गरेर सबैलाई अचम्ममा पारेका थिए। उनले भनेका थिए, ‘पञ्चायत व्यवस्था केही मुठीभर व्यक्तिको हित साँध्न प्रयोग भयो। यसको अन्त्य हुनुपर्छ र बहुदलीय व्यवस्था स्थापना हुनुपर्छ।’

५) सूर्य चिह्न लोकप्रिय बनाउने उम्मेदवार

२०४३ सालको चुनावमा उनको चुनाव चिह्न सूर्य रहेको थियो। पछि यो चुनाव चिह्न तत्कालीन नेकपा एमालेले लियो। हाल माओवादीसित एकता गरेको नेकपाको चुनाव चिह्नसमेत सूर्य नै रहेको छ। २०४८ सालको चुनाव र २०५१ सालको मध्यावधि चुनावमा उनी सूर्य चिह्न लिएरै उम्मेदवार बनेका थिए। तर उनी एमालेका सदस्यका रुपमा हैन स्वतन्त्र वामपन्थी नेताका रुपमा चुनाव लडेका थिए। एमालेले उनलाई सहयोग गरेको थियो। सूर्य चिह्नमा चुनाव लडेका कारण प्राविधिक रुपमा भने उनी एमालेकै सांसद हुन्थे।

६) गाई काण्ड

मनमोहन अधिकारी नेतृत्वको २०५१ सालको एमालेको अल्पमतको सरकारको पालामा वतर्मान प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली गृहमन्त्री थिए। त्यही मन्त्रिपरिषद्‍मा उनी श्रम तथा स्वास्थ्यमन्त्री भएका थिए। सरकारी पदमा रहेको उनी त्यही एक पटक हो। त्यतिबेला उनले गाई काट्न पाउनु पर्छ भनेर भाषण गरेको भन्दै विरोध भएको थियो। वास्तवमा उनले मानवअधिकारको कुरा उठाउँदै भाषणमा राजनीतिक अधिकार प्राप्त भयो, सामाजिक, सांस्कृतिकरुपमा भने मानवअधिकार प्राप्त भइसकेको छैन। मुस्लिम समुदाय वा गाईको मासु खाने जनजाति समुदाय आएर, हामीले आ-आफ्नो क्षेत्रमा गाईको मासु खान पाउनु मानवअधिकार हो कि होइन भनेर सोध्यो भने मैले मानवअधिकारकर्मीको नाताले पाउनुपर्छ भन्छु भनेका थिए। यसैलाई उचालेर पद्मरत्न तुलाधरले गाई काटेर खान पाउनु पर्छ भन्यो भन्दै चर्को विरोध भयो।

७) शेरबहादुरले सरी पर्खेर बसेका पद्मरत्नले समवेदना चाहिँ पाए

माओवादी र सरकारबीच पहिलो वार्ता असफल भएको एक/दुई दिनपछि उनी दिल्ली जानुपर्ने थिए। विमानस्थलमा बोर्डिङ पास लिएर बसिरहेको बेला प्रहरीले लगेर हनुमान ढोका खोरमा लगेर कोचिदिए। त्यतिखेर शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्री थिए। अनलाइनखबरसितको अन्तर्वार्तामा उनले भनेका थिए, ‘म मुटुको विरामी उपचारका लागि दिल्ली जान लाग्दा हनुमान ढोका खोरमा पुगेँ। त्यो खोरमा म धेरैचोटि पुगेको थिएँ । तर, त्यसपटक साँच्चै चित्त दुख्यो । पञ्चायत फेरि फर्केछ जस्तो लाग्यो । एउटा सानो झ्याल मात्रै भएको अँध्यारो कोठामा राख्दा अचम्मित भएको थिएँ । देशको शान्ति प्रक्रियामा सहभागी हुँदा म त्यसरी खोरमा जाकिएको थिएँ । धन्न छोरो साथमा भएकाले दमननाथजी र गौरी प्रधानलाई फोन गरेछ र म छुटेँ। त्यतिबेला शान्ति प्रक्रियाका लागि शेरबहादुरजीलाई मैलेजति कसले सहयोग गर्‍यो होला ? मेरो एक मात्र उद्देश्य शान्ति कायम होस् भन्ने थियो । पछि दमनजीले सोध्दा उहाँ भाग्न लाग्नुभएकोले प्रहरीले समातेको रे भनेछन् । जबकि मेरो उपचारको विषयमा शेरबहादुरजी पूरापूर जानकार हुनुहुन्थ्यो । म भाग्नुपर्ने कारणै छैन भन्ने पनि उहाँलाई थाहा थियो। यत्तिका वर्ष भयो, शेरबहादुरजीले मलाई अहिलेसम्म ‘सरी’ भन्नुभएको छैन। तर शेरबहादुरले सरी भनेनन्। बरु उनको मृत्युको खबरपछि समवेदना भने दिए ट्विटमार्फत्।

Sher Bahadur Deuba -

मानवअधिकारवादी नेता पद्मरत्न तुलाधरको निधन काे खवरले दुःखी भएकाे छु । नेपालको मानवअधिकार र भाषा अान्दाेलनमा उहाँकाे याेगदान स्मरणीय रहनेछ । उहाँकाे अात्माकाे चिर शान्न्तिकाे कामना गर्दै परिवारजनमा हार्दिक समवेदना व्यक्त गर्दछु ।

८) साम्प्रदायिक नेता Vs उत्पीडितका नायक

पद्यरत्नलाई उनको अडानका कारण साम्प्रदायिक नेताको रुपमा धेरैले आलोचना गर्छन्। तर धेरै उत्पीडितहरुले उनलाई आफ्नो आवाज बोलिदिने नायकका रुपमा प्रशंसा पनि गर्छन्। उनले सगरमाथा टेलिभिजनको अन्तर्वार्तामा सुनाएका थिए, उनी एक पटक जेलमा रहँदा आमा भेट्न आएका थिए। आमालाई नेवार बाहेक अरु भाषा आउँदैन थियो। तर प्रहरीहरुले नेपाली भाषामा बोल नभए हामी बुझ्दैनौँ, पाइँदैन भनेर भने। म मृत्युदण्ड सहन तयार छु तर मेरो आमासँग मलाई मातृभाषा बोल्न दिनुहोस्। आमाछोरा बोल्नै नपाउने गरी प्रतिबन्ध लगाइएपछि आमा रुँदै जेलबाट बाहिरिए।

९) मरिचमान सिंहसित चुनावमा पराजित

नेकपा एमाले टुक्रिएर माले बन्यो। उनी २०५६ सालको चुनावमा पहिलो पटक सूर्य चुनाव चिह्नबाट लड्न पाएनन्। काठमाडौँ क्षेत्र नम्बर ४ मा उनले मालेको तारा चुनाव चिह्नबाट चुनाव लडे। चुनाव परिणाम अचम्मको आयो। पञ्चायत कालमा २०४३ साल, बहुदल आएपछि २०४८ साल र मध्यावधि निर्वाचन २०५१ सालमा लगातार तीन पटक चुनाव जितेका उनी २०५६ को संसदीय निर्वाचनमा पराजित भए। पराजित मात्र हैन पञ्चायत कालका अन्तिम प्रधानमन्त्री मरिचमान सिंहको भन्दा कम भोट आयो उनको। त्यसपछि उनले कहिल्यै चुनाव लडेनन्।

१०) पत्रकार ‘परतु’

उनी नेपाल भाषा दैनिकका सम्पादक, राजमति साप्ताहिकका वरिष्ठ अतिथि सम्पादक, युगधारा साप्ताहिकका सम्पादक थिए। युगधारा साप्ताहिकको अन्तिम पृष्ठमा ‘परतु’को स्तम्भ छापिन्थ्यो। परतु उनकै नामको संक्षिप्त रुप थियो।

११) साहित्यकार तुलाधर

पद्मरत्न तुलाधर साहित्यकार पनि हुन्। आफ्नो मातृभाषा नेपालभाषामा उनले थुप्रै ख्यालः, चिनाखँ लेखेका छन्। उनका १६ पुस्तक प्रकाशित छन्। भाषा आन्दोलनका पनि अगुवा हुन् उनी। पछिल्लो समय पहिचानको आन्दोलनका अगुवा पनि उनलाई बनाइएको थियो। तर आन्दोलनले गति नपाएसँगै उनी पनि पछिल्लो समय निष्क्रिय थिए। उनको स्वास्थ्य पनि कमजोर हुँदै थियो।

Source:http://www.mysansar.com/2018/11/33788/

Last Updated on Wednesday, 07 November 2018 11:52

Hits: 119

दसैं झन झन विवादिद बन्दै । (फोटो फिचर सहित)

 

नेपाल अहिले धर्म निरपेक्ष मुलुक घोषणा गरिएको पनि बर्षऔ भएको छ । बिभिन्न राजनीतिक परिवर्तन भए पनि लोकतान्त्रिक गणतन्त्र धर्मनिरपेक्ष राज्यमा पनि राजतन्त्रमा भन्दा बढी सामन्तबादी सँस्कारलाई बढावा दिएको आम जनताले अनुभव गरेका छन ।हिजो हिन्दू राष्ट्र हुँदा राजाले मात्र टिका लगाईदिने प्रचलन लाई माथ खुवाउदै अहिले त झन जनताका नाममा सपथ खाएका बाम सरकारको प्रधानमन्त्री ओलीले यस अघिका प्रधानमन्त्रीहरुले बिल्कुलै नगरेको टीका लगाउने प्रथा आरम्भ त गरे नै अझै टीकाको दिन बाहेक पनि टीका लगाइदिने घोषणा समेत गरे । प्रधानमन्त्री ओलीको यस कदमको नयाँ महाराजा बन्न खोजेको र आफु शक्तिशाली र अरुलाई आफ्नो अधिनस्थ देखाउन खोजेको भनेर ब्याख्या समेत भए । दशैँ पक्कै पनि शक्तिको पुजा आराधना गरिने पर्ब हो ।हिन्दू देवीदवताको पूजा आराधाना गरी हिन्दू बाहुन पन्डित बाट सन्स्क्रिती मा श्लोक भत्ताएको संसारलाई देखाए पनि दसैं हिन्दू मात्रको चाड नभै सम्पूर्ण नेपालीको चाड भनेर फलाक्न पनि छोडेका छैनन ।

 

प्रधानमन्त्रीको मात्र आलोचना भैरहँदा नेपाली सेनाको हरेक ब्यारेक तथा दलहरुमा ठुलाहरुले पदीय रुपमा आफु भन्दा सानालाई टीका लगाइदिइएका छन् । यसले शक्ति र प्रभाव प्रदर्शन गर्ने मौका त दिएकै छ ,सँगै चाकडी प्रथालाई पनि निकै मलजल गरेको छ । अन्य समुदायको पर्बका बिदा धमाधम काट्ने सरकारका प्रधानमन्त्रीले पुर्णिमाका दिन सम्म पनि टीका लगाइदिने तालिका सार्बजनिक गरेर दशैँ मात्र नेपालीको पर्ब भएको सन्देश दिन खोजेका छन् । यो उनको ब्यक्तिगत सवालका रुपमा लिन कदापि सकिँदैन । धर्मलाई अफिम भन्ने पार्टीका तर्फबाट प्रधानमन्त्री बनेका देशका बहालवाला प्रधानमन्त्रीले यस्तो चरित्र देखाउनु आश्चर्यजनक छ । यसलाई आदर र आशिर्बाद सँग मात्र जोडेर हेर्नेहरु पनि नभएका होइनन तर त्यति मात्र बृझियो भने अल्पज्ञान हुन जान्छ । यसलाई शासकको शासकीय मनोबृत्तिका रुपमा पनि बुझिनु आवश्यक छ ।


प्रेमध्वज गाहा मगर

दशैँ २०७५ र यससँग देखिएका परिदृश्य । 



यो वर्षको दशैं कोजाग्रत पुर्णिमा सँगै बुधबार सकिएको छ । यसपालिको दशैँ सकिएसँगै यसले केही उल्लेखनीय र स्मरणीय घटनाहरु इतिहासको पानामा दर्ज गरेर गएको छ । यसपालिको दशैँमा पनि यस अघि जस्तै दशैँ मनाउने र बहिष्कार गर्नेहरु बीचको बिबाद कायमै रह्यो । बिशेष गरी दशैँ पर्ब हिन्दु समुदायको पर्ब भएकोले आफुहरुलाइ यो पर्ब बाध्यकारी  हुन नहुने भन्दै गैर हिन्दु समुदायले दशैँ नमनाएको देखियो ।  दशैँलाई जस्तै अन्य समुदायका पर्बलाई पनि राज्यले उत्तिकै महत्व नदिएसम्म दशैँ सबै नेपालीको सद्भावको पर्ब नहुने र हिन्दुहरुको पर्बमा मात्र सीमित हुने उनीहरुको तर्क छ । इतिहासमा आफुहरुलाई दशैँ मनाउन बाध्य पारिएको उनीहरुको आरोप अद्यापि कायम छ ।

टीका प्रकरण ।



राजाको शासनकालमा सामाजिक अभियन्ता तथा तत्कालीन राष्ट्रि जनमुक्ति पार्टीका नेता गोरे बहादुर खपाङ्गीको टीका प्रकरणले हरेक दशैँमा चर्चा पाउने गर्दथ्यो तर यसपटक भने राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीको टीका प्रकरण सर्बाधिक  चर्चाको बिषय बन्यो । बिजयादशमीका दिन राष्ट्रपति बिद्यादेबी भण्डारीले टीका लगाइदिँदा पुर्बप्रधान न्यायधीष गोपाल पराजुलीले घुँडा टेकेको तस्बीर त सामाजिक सञ्जालहरुमा भाइरल नै भयो । त्यसो त  पराजुली मात्र होइन राष्ट्रपति भण्डारीले टीका लगाइदिँदा केही बहालवाला र पूर्र्विवशिष्ट पदाधिकारीले समेत  घुँडा टेकेका वा निहुरिएका छन् । पराजुली तिनै ब्यक्ति हुन जसले भण्डारीलाई दोस्रो कार्यकालका लागि राष्ट्रपतिको सपथ खुवाएका थिए । उता यसपालिदेखि प्रधानमन्त्रीले समेत मन्त्रीहरु तथा सर्बसाधारणहरुलाई टीका लगाउने प्रचलन शुरु भएको छ । जसको ब्यापक आलोचना समेत भएको छ । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले यसपालिदेखि प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारमा दशमीका दिन बाहेक अरु दिन पनि टीका लगाइदिने फर्मान समेत जारी गरेको भनेर सामाजिक सञ्जालहरुमा निकै कटाक्ष गरिएका थिए । पुर्ब राजा ज्ञानेन्द्र शाहले पनि सर्बसाधारणहरुलाई टीका लगाइ दिएर शाहकालीन  परम्परालाई निरन्तरता दिए ।

फरक फरक बुझाइ ।



राज्यका बिशिष्ट ब्यक्तिहरुले यसरी टीका लगाइदिने परम्परालाई फरक फरक कोणबाट बिश्लेषण गरिएका छन् । कतिपयले परम्पराको निरन्तरता भनेर बुझेका छन भने , कतिपयले लोकतान्त्रिक गणतन्त्र धर्मनिरपेक्ष राज्यमा पनि राजतन्त्रमा जस्तै सामन्तबादी सँस्कारलाई बढावा दिएको  भनेर बुझेका छन् । जनताका नाममा सपथ खाएका बाम सरकारको प्रधानमन्त्री ओलीले यस अघिका प्रधानमन्त्रीहरुले बिल्कुलै नगरेको टीका लगाउने प्रथा आरम्भ त गरे नै  अझै टीकाको दिन बाहेक पनि टीका लगाइदिने  घोषणा समेत गरे । प्रधानमन्त्री ओलीको यस कदमको  नयाँ महाराजा बन्न खोजेको र आफु शक्तिशाली र अरुलाई आफ्नो अधिनस्थ देखाउन खोजेको भनेर ब्याख्या समेत भए । दशैँ पक्कै पनि शक्तिको पुजा आराधना गरिने पर्ब हो ।



यस अवसरमा शक्तिशालीले शक्तिको प्रभाव देखाउने गर्दछन् । भने निरिह हरुले भने चाकडी गर्ने एक सुनौलो अवसरको रुपमा प्रयोग गर्दछन् । टीका सन्दर्भमा राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीको मात्र आलोचना भैरहँदा नेपाली सेनाको हरेक ब्यारेक तथा दलहरुमा ठुलाहरुले  पदीय रुपमा आफु भन्दा सानालाई टीका लगाइदिइएका छन् । यसले शक्ति र प्रभाव प्रदर्शन गर्ने मौका त दिएकै छ ,सँगै चाकडी प्रथालाई पनि निकै मलजल गरेको छ । अन्य समुदायको पर्बका बिदा धमाधम काट्ने सरकारका प्रधानमन्त्रीले पुर्णिमाका दिन सम्म पनि टीका लगाइदिने तालिका सार्बजनिक गरेर दशैँ मात्र नेपालीको पर्ब भएको सन्देश दिन खोजेका छन् । यो उनको ब्यक्तिगत सवालका रुपमा लिन कदापि सकिँदैन । धर्मलाई अफिम भन्ने पार्टीका तर्फबाट प्रधानमन्त्री बनेका देशका बहालवाला प्रधानमन्त्रीले यस्तो चरित्र देखाउनु आश्चर्यजनक छ  । यसलाई आदर र आशिर्बाद सँग मात्र जोडेर हेर्नेहरु पनि नभएका होइनन तर त्यति मात्र बृझियो भने अल्पज्ञान हुन जान्छ । यसलाई शासकको शासकीय मनोबृत्तिका रुपमा पनि बुझिनु आवश्यक छ ।

दशैँ मनाउने फरक शैली ।



दशैँ सबै नेपालीहरुको चाड हो भन्दै गर्दा यसलाई मनाउने शैली, बहिष्कार गर्नेहरुको तर्क र बिरोध नै गर्नेहरुको अभिब्यक्ति हेर्दा साँच्चै दशैँ सबै नेपालीहरुको चाड बन्न नसकेको यथार्थलाई स्वीकार गर्न कर लाग्छ । दशैँ मनाउने दुइ फरक  समुदाय आर्य खस र जनजातिले दशैँ मनाउने तरिकामा सदियौँदेखि फरक छ ।  आर्य खस समुदाय रातो टीका जमरा लगाउँछन् भने जनजातिहरु रातोका सट्टामा सेतो टीका र जमरा लगाउँछन् । आर्य खसहरु नौँ दिन सम्म नवदुर्गाको पुजा आराधना गर्दछन् भने जनजातिहरु बिशेष गरी आफन्तजनसँग भेटघाट र खानपिन  गरेर मनाउने गर्दछन् । जनजातिका उल्लेखनीय सँख्याले दशैँ मनाउँदैनन् भने यसपाली दशैँको बिरोध गरेर  कालो टीका लगाएर लिइएका फोटोहरु पनि सामाजिक सञ्जालमा देखिए । यस हिसावले भन्ने हो भने नेपाली समाजमा सबैभन्दा बिरोधाभास र बिबादित चाड नै दशैँ हो । 

किन यति बिबादित हुन्छ दशैँ ?



दशैँ सर्बाधिक बिबादित पर्ब हो यसमा अव दुइमत रहेन । किन यति बिबादित हुन्छ भनेर खोज गर्नु अवको आवश्यकता हो । कतिपय आदिवासी जनजातिका अगुवाहरुका अनुसार अधिकाँश समुदायलाई यो पर्ब लादिएको थियो । यसैबाट दशैँ बिबाद शुरुवात हुन्छ । दशैँ मनाउन नचाहेकाले पुर्बमा रिदामा र रामलीहाङ दुइ जनालाई तत्कालीन शासकले मृत्युदण्ड दिइएको यथार्थले दशैँ लादिएको तर्कलाई बलियो बनाउँछ ।



अर्कोतर्फ दशैँ पर्ब मात्र यस्तो पर्ब हो जसमा पुरै राज्यशक्ति लागेको हुन्छ र करोडौँ राज्यस्रोतको पनि प्रयोग हुन्छ । कुनै पर्बले राजकीय मान्यता पाउने तर अन्य पर्बमा सार्बजनिक बिदा सम्म नहुने वा नगर्ने प्रबृत्तिले गर्दा राज्यको पहुँचमा नभएको समुदायले दशैँ आफ्नो पर्ब होइन रहेछ भन्ने पर्नु स्वभाबिक छ । देशको हरेक राजनीतिक परिबर्तनमा हरेक समुदायले त्याग गरेका छन् तर राज्यका शासकहरुका कार्यशैलीका कारण उनीहरुले अपनत्व ग्रहण गर्न सकिरहेका छन् । र दशैँ हरेक बर्ष सर्बाधिक बिबादित पर्ब बन्दै गएको छ ।

Last Updated on Friday, 26 October 2018 17:59

Hits: 182

२५ बर्ष मुनिका मगर युवालाईमात्र मदिरा निषेधित कार्यक्रम, माथिकालाई नि हजुर ?

आज मगर संघको नेतुत्व वर्ग कुहिरोको काग भएको छ ।

टि बि पुन ।

नेपाल मगर संघका अध्यक्ष नवीन रोका मगरज्युले मगरको धर्म बुद्ध होइन भनी बोलेको केही दिन पछि २५ बर्ष मुनिका युवाहरुले जाड रक्सी सेवन गर्न नपाउने कार्यक्रम ल्याइने असोज ३ गतेको अन्नपूर्ण पोस्ट पत्रिकामा समाचार छापिए पछि मलाई पनि केही लेख्न मन लाग्यो ।पन्चशिल मध्य कै एक शिल बेहोसि हुने गरि मधपान नगर भन्ने बुद्धको शिक्षा अनुसरण गरेकोमा खुसी पनि लाग्यो ।

गाउँघरतिर यो उखान प्रचलित छ:- "माथी टाउको दुख्यो तल नाइटोमा मलहम ।" त्यस्तै "काम कुरो एकातिर कुमलो बोकि ठिमी तिर " अहिले मगर संघको नेतुत्व वर्ग यस्तै उखान टुक्काको वरिपरि घुमिरहेको देखिन्छ । यसैमा फनफनी फेरो मारी रहेको छ । एक जना अङ्ग्रेजी बिद्वानले आफ्नो पुस्तकमा लेखेका छन :- "Running to achieve but no thing." यसको नेपाली अर्थ हो :- कुनै चिज प्राप्त गर्न दौडिरहेको हुन्छ तर हात लाग्यो शून्य । आज मगर संघको नेतुत्व वर्ग कुहिरोको काग  भएको छ । म यहाँ मगर संघको जाडरक्सी मदिरा निसेधित कार्यक्रमलाई केही टेवा पुग्ने मेरा केही मगर भावना ब्यक्तिगत बिचारहरु मात्रै याहा व्यक्त गर्न चाहान्छु । मेरो सम्पर्कमा भएका कुनै गैरमगर वन्धुहरुले यसलाई अन्यथा नलिइदिनु हुनेछ ।

हामी मगर एउटै जाती भनिए पनि यस भित्र १ हजार भन्दा बढी थरउपथर छ्न । यस जाति भित्र जातीय विविधता छन । ३ भाषाहरु छन । यसैले भाषिक विविधता छ्न । मगर धेरै धर्म मान्दछन । त्यसैले धार्मिक बिबिधता छ्न । धेरै धर्महरु मान्ने भएकाले त्यो धर्मद्वारा निर्देसित बिबिध संस्कार संस्कृती मान्दछन । विभिन्न भूगोलमा बसोबास गर्ने भएकाले भुगोल फरक छ । सोचबिचार स्वभाव आस्था अर्थतन्त्र आदि फरक फरक हुन्छन् । यी जेसुकै हुन आज मगर पहिचान शब्दमा भने बाधिएका हुन्छन ।

तथागतले बताउनु भएको अनित्यता अथवा परिवर्तनशिलताका कारण् हामी फरक फरक स्वभावका हुन्छौं तर शरीर वा चारधातु धर्म हामी सबैको एउटै हुन्छ। तथागत बुद्धको सार्वभौम शिक्षा हामीले मनन गर्न सकेनौं भने हामी मगर मगर एक हौं भन्ने नारा केवल जातीय मात्रै अनि अबुझ र ढोङ्गी नै हुनेछ । आज हामीमा यहि वाक्य जस्तै भएका छौं :- "Running to achieve but nothing .

" आजभन्दा २६ सयबर्ष पुर्व नै तथागत बुद्धले ब्यक्ति र समाज सुधर्नका लागि ५ महत्वपूर्ण अनुसासन चाहिने कुरा बताउनु भएको छ । अर्थात पन्चशिल मानिसको अपरिहार्य जीवन जिउने कला हो भन्नुभएको छ । यहि कलालाई विपस्यना ध्यान बिधिद्वारा जीवनमा प्रयोग गरियो भने ब्यक्ति परिवार र समाज सुखी खुसी अनि उन्नत रहन्छ भन्ने कुरा तथागतले बताउनु भएको छ । यस्तो महत्त्वपुर्ण ५ रत्नलाइ चिन्न नसक्नु यो हामी मगर समाजको अज्ञानता हो ।

बुद्धले दिनुभएको ५ शिल अनुसासन विपस्यना ध्यान विधिको माध्यमद्वारा जिवनको सार्थकता तबमात्र प्रत्येक्ष बोध गर्न सकिन्छ ।

पन्चशिल धर्म हुन -

(१) कुनै पनि प्राणी हिंसा नगर ।

(२) झुठो कुरा नबोल ।

(३) कसैको चोरी नगर ।

(४) ब्यभिचार नगर ।

(५) लागु पदार्थ सेवन नगर ।

जीवन जिउने कला सिकाइने १० दिने विपस्यना ध्यानमा पनि तथागतद्वारा उपदेसित यी पन्चशिल कडाइका साथ पालना गरिन्छ्न । अन्य थप ३ शिल गरि अस्टशिल ८ नियम पालना हुन्छ । यो बिस्वब्यापी मान्यता हो ।

मगर संघका नेतुत्व वर्गले बुद्ध शिक्षा र विपस्यना ध्यान नबुझेका कारण कमसेकम एक शिल २५ बर्ष मुनिका युवा मगरले जाड रक्सी नपिउने आदेश दिनु पनि सकारात्मक कुरो हो । के २५ बर्ष माथिकाले पिउनु हुन्छ त ? यसले के कुरा खुला गरेको छ भने सायद आफुहरु २५ बर्ष माथी उमेरको भएकोले आफ्नो स्वार्थलाई ख्याल गरि यो नियम बनाउन खोजिएको हुन सक्दछ । सबै उमेर तहका लागि उपयुक्त हुने समाजलाई पन्चशिला धर्मको जबसम्म पुर्ण शिक्षा दिइदैन । हाम्रो समाज अनि हाम्रो सोच शैलि यस्तै यथास्थिति रहनेछ। भनिन्छ नि " घुमिफिरी रुम्जाटार " भनेझैं ।

Last Updated on Monday, 24 September 2018 17:14

Hits: 457

केपी ओली राष्ट्रवादी नेता हुँदै होइनन ।हो रहेछ भने, मैले कान काटेर फालिदिन्छु ।

 हरी बहादुर घर्ती मगर ।

कुनै बेला केपी ओलीका नेता एवं कम्युनिष्ट पार्टीका पुराना नेता राधाकृष्ण मैनालीले भन्ने गर्थे 'केपी ओली राष्ट्रवादी नेता रहेछ भने मैले कान काटेर फालिदिन्छु'।

केपी ओली कति राष्ट्रवादी नेता हुन् वा के हुन् ? राष्ट्रवादी नेताको पगरी गुछेर जनताको विश्वास जित्दै,दोर्सो पटक राष्ट्रको कार्यकारी प्रमुखको,जिम्मेवारी समालेका प्रधानमन्त्री ओलीको करिव एक वर्ष कार्यवधी निकट रहेको छ। दिनको अनुमान बिहानीले गर्नेहुँदा, उनको यो कार्यवधी यहाँ समीक्षा गर्न जमर्को गरिएको छ, पाठकबृन्द आउनुहोस् समीक्षा गरौँ।

संयुक्त राष्ट्र संघको ७३ औं महासभामा भाग लिएर प्रधानमन्त्री ओली १ हप्ता अघि स्वदेश फर्केका छन्। महासभामा भाग लिने काम समाप्त पछि, मुलुक नफर्केर प्रधानमन्त्री ओली त्यहि वाट नै कोस्टरिका तर्फ हानिएका थिए। आफ्नो २ साता लामो विदेशयात्रा समाप्ति पछि,त्रिभुवन विमानस्थलको अति विशिष्ट कक्षमा, पत्रकार हरुलाई जानाकारी दिदै उनले,अतिकम बिकशित भू-परिवेष्टित राष्ट्रका समस्या प्रति विश्वको ध्यान आकर्षित गराउदै, नेपालको समस्या र सहयोगको वारे, जोड्दार रुपमा उठाएर आएको छु, आफ्नो भ्रमण अत्यन्तै फलदायी र नेपालको हितमा रहेको समेत दावी गरिए पनि, उनको यो दावी विगतका उनका अन्य गफीकुरा जस्तै पत्याउन गाह्रो छ।

उक्त महासभा भागलिन,भारत,पाकिस्तान,श्रीलंका र बङ्गालादेश लगाएतका छिमेकी देशहरुवाट प्रधानमन्त्री नगएर बिदेशमन्त्रीहरु गएका थिए। यस्तै अरु धेरै देशका सरकार प्रमुख उक्त महा-सभामा नगएर पनि भएको थियो भने,प्रधानमन्त्री ओलीलाई जानु पर्ने नै अपरिहार्यता थिएन। करिव २२ करोड राजस्व स्वाहा पारेर,संयुक्तराष्ट्र संघमा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रमसङ्ग हात मिलाउन र हात मिलाउदा हाई,हेल्यो,हाउ आर यु? भन्दै फोटो खिचाउन र बाहेक केपी ओलीको कुनै उपलब्धि भएन भनेर जानाकारहरु बताउने गर्दछ्न्।

दुई देशका सरकार प्रमुख सङ्गै उभिएर खिचेको फोटोमा अमेरिका देशको झण्डा थियो भने, नेपालको झण्डा हुन पर्ने वा राखिनु पर्ने प्रधानमन्त्री ओलीलाई हेक्का समेत नै भएन।

अझ हास्यास्पद कुरा त केछभने मधेसमा ५७ जना आफनै नागरिकको रगतको आहालमा पौडिखेलेका ओली, ती सहिद हरुको रगतको मागलाई सम्बोधन नगरिकनै, संयुक्त राष्ट्रसंघमा भागलिन गएका प्रधानमन्त्री ओली सभाको काम सकिए पछि, आफ्नो देश नफर्की, तिनै रगतमा लत्पतिएका राताहात लिएर उतैवाट कोष्टारिकालाई शान्तिक्षेत्र घोषणा गर्ने प्रस्तावको पत्रमा सहि गर्न गएका थिए।

सुन्दै हासोको फोहोरा छुट्ने कुरा...! ' नेपालका कुनैपनी विभेद एवं उत्पिडनका मुद्दा शान्तिप्रकृयावाट सम्बोधन गर्नु पर्छ भनेर कहिल्यै कुनै दिन,सोचै नभएका, सवैलाई गोली र बारुदले पेलेर लान पर्छ भन्ने,सवैलाई हेयको भाषा प्रयोग गरेर बोल्ने, अति छुद्र अविवेकी र अव्यवहारिक सिद्धान्तनिष्ठ केपीले कोष्टारिकाको पिस युनिभर्सिटीमा लेक्चर गर्न गएको रे..! उनले चाहेकोभए मुलुकका बिधमान उत्पीडन र विभेदका राष्ट्रिय मुद्दा सम्बोधन भएर मुलुक एक कदम शान्ती र समृद्धि तर्फ उन्मुख भै सक्थ्यो। उनकै कारण उत्पिडन एवं विभेदका मुद्दा सम्बोधन नभएर मधेसमा मधेसी थारु र पहाडमा आदिवासी जनजाति हरुले मन कुडाएर बसेका छन्। जबर्जस्ति बन्दूकको बलमा संविधानजारी गरिएपनी राज्य उनिहरुसङ्ग तर्सित छ। बाहिर जे-जस्तो भनिएपनी भित्री बुझाई पहिचान र अधिकारको उनिहरुको आन्दोलन आक्रोश एवं आक्रमक अवस्थामा जुनसुकै समयमा बाहिर आउन सक्छ।

यसकारण केपी ओली जस्तो व्याक्ती शान्ति प्रकृयावारे युनिभर्सिटीमा लेक्चर दिन जानू भनेको केवल,शान्ती प्रकृयाको निम्ती ठट्टा भन्दा केही होइन। उनलाई पिस युनिभर्सिटीवारेमा के थाहा छ..? के शान्ती प्रकृयावारे युनिभर्सिटीमा लेक्चर दिनु, ९ कक्षा उतिर्ण गर्न नसक्नेले मानर्थ पिएचडीको उपाधी भिरे जस्तै हो..? फेरी अर्को शव्दमा भन्नुपर्दा आफ्नो देशमा कुनै कामै नभए जस्तै, जस्ले जता बोलायो उतै-उतै दौडने..? झन्डै अरु देशले बोलाएनछ्न्। नत्र प्रधानमन्त्री ओली अरु २/४ महिना उतै लेक्चर दिदै र पिएचडी उपाधी थाप्दै, बिताउने थिए। यस अर्थमा पनि,प्रधानमन्त्री ओलीको विदेश सयरको पारखी बुझी नसक्नु देखिन्छ।

विगतका सवै रेकर्ड ब्रेक गर्दै,मुलुकमा हत्या,हिंसा,बलात्कार,भ्रष्टाचार,कालोबजारीले देश र जनता उकुसमुकुस भएको अवस्थामा,६/७ जनामात्रै लिएर गए पुग्ने उक्त महासभामा श्रीमती,सालो,सालीले मात्रै नपुगेर श्रीमतिको सुसारे 'नोकर्नी' समेतको २० जनाको जम्बो टोली लिएर, विगतमा राणा र राजा महाराजाको सामन्ती संस्कारलाई बिर्साउने गरी प्रम केपी ओली अमेरिका गएर प्रतीव्यक्ति १ जना बराबर १करोड भन्दा बढी गरिव देशको राजस्व उडाएर आएका छन्।

उखान र टुक्काका टपर ट्युईया गफ लगाउदै,राजस्व नउठाएर देशको बिकास गर्न सकिन्न भनेर,जनतासङ्ग पाखुरा सुर्केर जताततै असीमित मनपरि करलगाएको सरकारको प्रमुख प्रधानमन्त्री ओली विगतमा पनि,स्वदेशमा उपचार नगराई, विदेशमा उपचार गराएर १८/१९ करोडको उपचारको नाममा ब्रमलुट गर्ने,बिगतका प्रधानमन्त्री हरुले चड्दै आएका महङ्गा बुलेट् प्रुफ गाडी हुँदाहुँदै पनि, करोडौं-करोड लगाएर थप नयाँ २ बुलेट प्रुफ गाडी खरिद गर्ने,आफ्ना नातागोता,आसेपासे, कार्यकर्तालाईहरुलाई राज्यकोषबाट करोडौं बाड्ने गरेकोले, मुलुकको ढुकुटी टाट्पल्टाउने दुईतिहाई बहुमतको केपी सरकार पहिल्यै देखिनै आलोचित थियो।

काठमाडौ सडकका खाल्डाखुल्डी, बाढि,पहिरो, नियन्त्रण,देशमा बढ्दो गरिबी सम्बन्धमा विभिन्न माध्यमवाट जनताले गुनासो गर्दा, के काठमाडौ सडकका खाल्डाखुल्डी मेरो सरकारले पारेको हो? के बाडी पैरो के म प्रधानमन्त्री भएको ६ महिनामा मात्र गएको हो..? के देश गरिव म प्रधानमन्त्री भएको गएको ६ महिनामा भएको हो..? जादुगरले जस्तै एकचोटी कहिल्यै रुमाल त कहिल्यै अण्डा देखिने गरी बिकास गर्न सकिन्छ..?भनेर अत्यन्तै लज्जास्पद,गैरजिम्मेवारी एवं अनुत्तरदायी जवाफ दिएर निरासै निरासमा जनतालाई उभ्याएका प्रधानमन्त्री केपी आफ्नो मोजमस्तीको निम्ति पछिल्लो उदारण UN सभाको बहानामा बिदेश सयरलाई लिन सकिन्छ।

कुनै वेलाका भारतीय एक नम्बरी दलाल भनेर चिनिने, प्रधानमन्त्री ओलीको प्रारम्भमा मृगौला प्रत्यारोपणको सम्पूर्ण उपचार खर्च भारतले ब्यहोर्दै आएको बतान्छ। महाकाली नदी सम्झौता गर्दा,वर्षको २० अरवभन्दा बडी नेपाललाई राजस्व उठ्ने भ्रम फिजाउने प्रधानमन्त्री केपी, पछिल्लो पटक दुई तिहाईको नाजायज फाइदा उठाएर अरुण तेर्सो समेत भारतलाई सुम्पेका छन्।

यी समिक्षावाट नेता मैनालीले भनेझै,प्रधानमन्त्री केपी ओली,कुनै राष्ट्रवादी नेता नभएर नातावादी,कृपावादी,चाकरीवादी,भ्रष्टचारी,कमिशनखोर वादी,विदेशी दलालवादी,जातिवादी, गोत्रवादी,प्रतिक्रियावादी,पश्च्यगमनवादी र सामन्तीवादी लगायतका सवै किसिमकावादी घुलित अराष्ट्रियवादी नेता हुन्।

Last Updated on Monday, 15 October 2018 16:39

Hits: 1089

पहिचानको सवाल र सैदान्तिक आधारहरु वा अवधारणाहरु वा प्रतिमानहरु

सरोज मोहन लामा तामाङ

विषय प्रवेश ः
आजकल पहिचानको सवालको कुरो उठाउने वित्तिकै जातिवादी वा विखण्डवादी वा सामाजिक सद्भाव खलबलाउने तत्व वा साम्प्रादायिकता विधेष फैलाउने विषय वा त्यस्तो व्यक्ति आदि आदि भनेर गम्भीर अरोपहरु लाग्ने गर्दछन् । के पहिचानको सवाल भनेको त्यही हो त ? राजनीतिशास्त्रीय र समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट के रहेछ त पहिचान भनेको आउनुस् यस विषयमा चर्चा गरौं ।

प्राणीहरु मध्ये मानवचाहिं सामाजिक चेतना सहितको संस्कृतिले गर्दा नै उत्कृष्ट र सामाजिक प्राणीको रुपमा दर्ज भएको हो । संस्कृति भन्ने वित्तिकै समुदाय वा मानवीय पहिचानसँग जोडिन्छ । पहिचान अरुभन्दा भिन्न देख्न र देखाउन धेरैमा एकलाई चिन्नका लागि मानवले नै निर्माण गरेको हो । मानवको सृष्टिसँगै मानव समाजको सामाजिकीकरण हुँदै जादाँ चेतना र विचारको विकासक्रममा हामी को हौ ? हामी को होइनौ ? अथवा म को हो ? म को होइन ? म÷हामीले के गर्ने भन्ने प्रश्नको जन्म जब मानव जातिको मस्तिष्कमा राज भयो । सृष्टिको त्यही दिनदेखि पहिचानको महशुस भयो ।


अमेरिकी समाजशास्त्री तथा राजनीतिक विज्ञानविद् स्यामुएल पी. हटिङटनले विश्व सभ्यताको द्वोन्दलाई अध्ययन गर्दै द्वोन्दको पुरानो फर्मुला अब बेक्मा भएको र अहिले विश्वमा आर्थिक र आइडियोलोजीमा आधारित द्वोन्द  नभई संस्कृतिक, सभ्यता र धर्ममा आधारित द्वोन्द  भईरहेको नयाँ सिद्घान्त प्रतिपादन गरेका छन् । उनले त्यसैलाई आधार बनाए र विश्वको व्याख्या पनि गरेका छन् र ८० को दशकयता देश देशबीच अर्थात बेस्ड पूँजीवादी र समाजवादी देशबीच होइन देशभित्रै जाति, भाषा, धर्म र संस्कृतिको द्वोन्द ९०% बढी रहेको स्पष्ट पारेका छन् ।

अहिले विश्वमा पहिचानको सवाल नै मानव सभ्यताको लडाईको मुख्य चरित्रको रुपमा रहेको बताउने उनले अमेरिकालाई Who are we ? The challenges to America's National Identity भन्ने लेखमार्फत चेतावनी दिए पछि त्यहाँ अहिले पहिचानको खोजी शुरु भएको छ । अमेरिकामा मात्रै होइन सबै विकसित देशले आफ्नो उत्पति, विकास, सभ्यता, जाति, भाषा, इतिहास, समग्रमा पहिचानको खाजी गरिरेका छन् ।

नेपालमा विभिन्न परम्पराहरु, धर्म, सांस्कृतिकहरु बोकेका जातजाति तथा आदिवासी जनजातिहरु एक अर्कामा सुमधुर सम्बन्ध राख्ने हरेक सवालमा सहिष्णुताको भावनाबाट एकीकृत भएर बसेका देखिन्छन् । तपानि सबैको पहिचानलाई शाषक वर्गले राज्यमा सम्बोधन र स्थापित गर्दै समावेशी समानुपातिक पहुँचयुक्त प्रतिनिधित्व गराएर हरेक क्षेत्रको विकास नगरेको र राज्य तथा शाषक वर्गद्घारा हरेक सुविधा वितरणमा असमानता, अधिकारमा विभेद गराएको तथा त्यसलाई न्यूनिकरण अनि उन्मूलन गर्ने खालको नीतिको अभावले गर्दा केही जातजाति तथा आदिवासी जनजाति समुदायहरुले आफ्नो पहिचान हराएको र सबै क्षेत्रमा धेरै पिछडिएका देखिन्छन् । भएका नीतिहरु पनि कार्यान्वयनमा गएको देखिदैन, गरिदैन । आखिर जेसुकै भएपनि सबै जातजाति तथा आदिवासी जनजातिहरुलाई समावेशी समानुपातिक पहुँचयुक्त प्रतिनिधित्व गराएर उनीहरुको पहिचान परम्परागत मौलिक सांस्कृति धर्म रितिरिवाज जस्ता कुराहरुको संरक्षण तथा सबद्र्घन प्रदान गर्दै विकास गर्नु आजको आवश्यता देखिन्छ ।

पहिचानको सवालमा कतिपय विद्वानहरु पहिचानलाई खाली राजनीतिक मुद्दामा मात्र समित पार्न खोजिएको देखिन्छन् भने कतिपयले सामाजिक र सांस्कृतिक । तर पहिचान भनेको सिंगो मानव उत्पति देखि समाज हुँदै सामाजिकीकरण प्रक्रियाको रुपहरु भन्न सकिन्छ, जुन राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृति सबै पक्षसँग सम्बन्धित हुने देखिन्छ । कतै पहिचान बहु हुन्छ भनिएको सुनिन्छ भने कतै साझा, त कतै एकल ।

पहिचानको सवाल कहिले ,कहाँबाट शुरु भो त ?


पहिचानको सवाल विश्वमा दोस्रो विश्व युद्घपछि १९५० दशकदेखि युरोपबाट शुरु भएको हो र पहिचानको सवालको मुख्य दर्शन उत्तर आधुनिकतावाद हो भनी भनिएको छ । (भुसाल, सं.२०६९) । कुनै केन्द्र छैन (Nocentere), सार्वभौम भन्ने केही छैन (No Universal), राजनीतीक सूक्ष्मतामा या स्थानीय तहमा मात्र हुन सक्छ(Politics can Only be micro or Local level) भन्ने तथा राजनीति केवल भिन्नहरुमा र पहिचानमा मात्र आधारित हुन सक्छ । Politices can be in Based on only Differences and indentity) भन्ने जस्ता मान्यताहरु नै पहिचानको राजनीतिका मुख्य दार्शनिक एंव सैद्घान्तिक आधारहरु हुन् । (बेदुराम, सं. २०६९) भनी भनिएका छन् । विगतका सबै सिद्घान्तलाई पुनः व्याख्या एंव पुनः संरचना गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता उत्तरआधुनिकतावादीहरुको हुन्छन् तर समाजको त्यस्तो सामाजिक तथा सास्कृतिक अवस्था हुन्न । भला आजको दुनियामा सकरात्मक तथा नकरात्मक दृष्टिकोण भने हुनसक्छ । समाजको एक पक्ष वा एउटा अवयब नकरात्मक होला अहिलेको सन्दर्भमा तर त्यतिले सबै सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक पक्षहरुनै परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता गलत हुनजान्छ ।

पहिचानको विषय उहिल्यैदेखि महत्वपूर्ण र संवेदनशील रहँदै आए पनि आजको अर्थमा पहिचानको सावल वा मुद्दालाई राजनीतिक मुद्दाकै रुपमा सन् १९५० को दशकदेखि चर्चामा ल्यएको देखिन्छ । (गिरी, अमर सं. २०६९, पहिचानको राजनीति र माक्र्सवाद, काठमाण्डौ, वर्ष २२, अंक ८ असार) उत्तर–संरचनावाद र उत्तर आधुनिकतावादले यसलाई सैद्घान्तिक आधार प्रदान गर्दै आएको छ । एरिक हाब्सले क्षेत्र÷ऐतिहासिक साझा भूगोल, जाति जो बासोबासको निरन्तरता छ, भाषा, धर्म, संस्कृति, लिङ्ग, भेषभुषा आदि पहिचानका आधारहरु हुन् भनिएको छ । (एरिक्सन, एरिक एच, सन् २००७)
नेडरमिन पिटर्स (१९९५, ५२, ग्लोबलाइजेसन एन्ड हाइव्रिडाइजेसन, ग्लोबल मार्डनिटिज, सम्पा फादरस्टोन र अरु, लन्डन, सेज) र स्टेन रोअर माथिसेन (२००४, ४१, माथिसेन, रोअर स्टेइन, २००४, इथेनिक आइडेन्टिटिज इन ग्लोबल एन्ड लोकल डिस्कोर्स ः कन्टेस्टेड न्यारेटिभ अफ समी इथेनिक हेरिटेज, कल्चरल आइडेन्टिज इन ट्रान्जिसन, सम्पा, एरिक सेभेनन र अरु, दिल्ली, एटलान्टिक पब्लिकसर्स) ले खास गरी उत्तर औपनिवेशिक उत्पीडन र पूँजीवादीहरुले अवलम्बन गरेको भूमण्डलीकरणको अवधारणाका कारणले उत्पीडित जाति बिशेषत आदिवासी जनजातिहरुमा पहिचानको संकटले पनि पहिचाको महत्व बढेको हो भन्न सकिन्छ ।

पहिचान भनेको के हो त ?
पहिचानलाई सामान्य अर्थमा व्यक्ति र सामाजिक समुदायहरुको विशिष्ट चिनारीका रुपमा लिन सकिन्छ । यसले व्यक्ति र समुदायका आफ्ना विशिष्टताहरुलाई जनाउँछ, जुन आधारमा एउटा व्यक्ति र समुदाय अर्को व्यक्ति र समुदायसँग छुटिन्छ । व्यक्ति र समुदायको स्वबोध र आफ्नो पन जसमा अलग इतिहास, संस्कृति, धर्म, भाषा, भेषभुषा, भूगोल, सामाजिक क्रियाकलाप आदिका माध्यमबाट निर्मित हुन्छ ।

होग र अब्राहमस (होग, मिचेत एन्ड डोमिनिक अब्राह्मस, १९८८) ले हामी को हौ ? कहाँ पर्छौ र अरुसँगको हाम्रो सम्बन्ध के हो ? भन्ने जनताको अवधारणालाई पहिचानका रुपमा उल्लेख गरेको पाईन्छ । त्यस्तै डेङ (डेङ, फ्रान्सिस, १९९५) ले जाति÷आदिवासी जनजाति, धर्म, भाषा र संस्कृतिका आधारमा व्यक्ति वा समूहले आफैलाई परिभाषित गर्ने वा अरुद्घारा परिभाषित गरिने कुरालाई पहिचानका रुपमा लिएको देखिन्छ ।

पहिचानले मूलत सामाजिक समुदायहरुको पृथक सांस्कृतिक विशिष्टतालाई जनाउँछ । त्यसैले पहिचानलाई सांस्कृतिक पहिचानका रुपमा पनि कतिपय विद्घानहरुले उल्लेख गरेको पाईन्छ ।
एन्ड्रिउ हेउड (हेउड, एन्ड्रयु, २०११) ले पहिचानको सावलमा मानवको परिचय पहिलो थियो भने उसको जाति, धर्म, लिङग, संस्कृति, सामाजिक वर्ग, भाषा आदि दोस्रो महत्वको । बर्जुवा उदारवादी लोकतन्त्र भएको समाजको लागि व्यक्ति सबैभन्दा माथि थियो र मानव अधिकार सबैभन्दा महत्वपूर्ण । सोही किसिमका अवधारणालाई नै कतिपय त्यस्तै समाज भएको राष्ट्र–राज्यहरुले आत्मसात गरेर हिडेको पाइन्छ । त्यसैले पहिचान व्यक्तिको सर्वोच्चता, स्वतन्त्रता, समानता, सामाजिक न्यायको अवधारणाभित्र समेटिएको पाईन्छ । उनले सन् १९७० को दशकदेखि यस अबधारणाको आलोचना वा भिन्नताका अर्थमा परिभाषित गर्ने केहि उत्तर संरचनावादी र उत्तर आधुनिकतावादीहरुले शुरु गरेको हो भनिएको छ । सन् १९५० देखि १९७० को दशक सम्म आइपुग्दा पहिचानको दृष्टिकोण र चरित्र धेरै स्पष्ट र स्थिर भइसकेको थियो । पहिचानको आलोचना गर्ने वा भिन्नताका अर्थमा परिभाषित गर्नेहरुले पहिचानको सवाल भिन्नता र बहुलतामा आधारित छ अनि जातिहरुको मुक्ति, कालाहरुको मुक्ति स्त्रीहरुको मुक्रि, समलिङ्गीहरुको मुक्ति अदिसम्मलाई भनियो भने अर्कोति पहिचानको सवाल दोस्रो लहरको नारीवादी देखि लेस्वियन मुभमेन्ट हुदै एथेनिक नेस्नालिजम एवं बहुसंस्कृतिकवादसम्म फैलिएको छ भने ।

यसैको सन्दर्भमा समाजशास्त्री तथा राजनीतिक विश्लेषक डम्बर चेम्जोङ (डम्बर, चेम्जोङ, सं.२०६९) ले पहिचान र सामाथ्र्यलाई मानवशास्त्री दृष्टिकोणअनुसार विश्लेषण गर्दै पहिचानको सवाल वा पक्ष मूलत दुई तह छन् बैयक्तिक र सामूहिक । बैयक्तिक र सामूहिक दुबै तहका पहिचान परिवर्तनीय र स्थायी दुई किसिमका हुन्छन् । बैयक्तिक तहको पहिचान एक हदसम्म परिवर्तनीय पनि हुन्छ र अवस्था हेरी आफ्नो विवेकको प्रयोग गर्दै एउटा व्यक्तिले आफ्नो व्यावहारिक जीवनको केही पक्षलाई परिवर्तन गर्न सक्छ भनिएको छ ।

कुनै व्यक्ति जन्मेपछि क्रमशः सामाजिक, सांस्कृतिक बन्ने सामाजिकीकरणको प्रक्रियामा प्रबेश गर्छ । त्यतिबेला उसको परिवार र समाजमा बोलिने भाषा, नाता–कुटुम्ब, धार्मिक–सांस्कृतिक सस्कार रितीथिती र पूजाआजा आदिका माध्यमबाट उ क्रमशः सामाजिक बन्दै जान्छ र सो मुताविकको सामाजिक हैसियत र भूमिकाहरु आफुमा निर्माण गर्दै जान्छ । यसरी कुनै व्यक्तिको सामाजिक र सामूहिक पहिचान निर्माण हुनु भनेको परिवार, भाषा, सामाजिक रहनसहन, सांस्कृति, धार्मिक पूजाआजा र चाडर्वको भूमिकाले निर्धारण गर्ने हो । यस्तो पहिचानको निर्माण व्यक्तिको भूमिका न्यून तर सामाजिक संरचनाको भूमिका निर्णायक हुन्छ । सामाजिक संरचनाले निर्माण गरेको र व्यक्तिको अधिनभन्दा बृहत्तर यस्तो खाले पहिचान स्थायी र अपरिहार्य प्रकृतिको हुन्छ । यस्तो पहिचान ठोस, सारभूत र सामूहिक हुन्छ । व्यक्तिले आफ्नो पहिचानमा तरल र छिपछिपे फड्को मार्न सक्लान् तर तिनै व्यक्ति संरचना प्रदत्त स्थायी र सामूहिक पहिचानमा भने ठोस जमेर बस्न बाध्य हुन्छन् । त्यसोहुँदा स्थायी पहिचानका श्रोतहरु भूमि÷धर्ती, संस्कृति, इतिहास, भाषा, धर्म, जात÷जाति(यता), भौगोलिकता आदि हुन् ।

सञ्जीव उप्रेती (उप्रेती, सञ्जीव सं. २०६८), का अनुसार पहिचानका सैद्घान्तिक अवधारणहरु तात्विकतावाद र निर्माणवाद गरेर दुईवटा रहेका छन् । तात्विकतावाद पहिचानका केही अपरिवर्तनीय गुणहरु हुन्छन् भन्ने ठान्छ भने निर्माणवादले यसलाई अस्वीकार गर्छ । निर्माणवादी प्रतिमानहरुले पहिचानलाई ऐतिहासिक र राजनीतिक परिप्रक्ष्यभित्र राखेर हेर्छन् ।


विघटित पहिलो संविधान सभा–२०६४ को संविधानसाभा राज्यको पुनःसंरचना तथा राज्यशक्तिको बाँडफाँड समितिले पेश गरेको प्रतिवेदन, २०६६ को परिच्छेत ४ अन्तर्गत ४.१.२.१ मा पहिचान पाँच ५ आधार पारित भएको थियो । जसमा पहिचानको पाँच आधार १ जातियता÷समुदाय, २ भाषा ३ संस्कृति ४ भौगोलिकता÷क्षेत्रगत निरन्तरता र ५ इतिहास÷ऐतिहासिक निरन्तरता आदिलाई पहिचानको आधारहरु हुन भनी निक्र्योल गरिएको थियो ।

अन्तमा ः

पहिचानका सन्दर्भमा माथि चर्चा गरिएका भिन्नभिन्न सैद्घान्तिक आधारहरु वा अवधारणाहरु वा प्रतिमानहरुबाट के उल्लेख गर्न सकिन्छ भने पहिचानको आधार÷पक्षहरु भनेको समग्रमा भूमि÷धर्ती, संस्कृति, इतिहास, भाषा, धर्म, जात÷जाति(यता), भौगोलिकता आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक सन्दर्भहरु नै देखिन्छन् भने मुख्य रुपमा ऐतिहासिक, भौगोलिक, सामाजिक, सांस्कृति, भाषा, भेषभुषा, धार्मिक सवाल नै पहिचानको आधार÷पक्षहरु हुन् भन्न सकिन्छ ।

(नोट ः यो आलेख ः लेखक स्वयम (सरोज मोहन लामा) को २०७० सालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र संकाय अन्तर्गत समाजशास्त्र विषयको स्नातकोत्तर उपाधिको आंशिक आवश्यकता पुरा गर्नको लागि त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत त्रिचन्द्र बहुमुखि क्याम्पस समाजशास्त्र विभागमा प्रस्तुत “तामाङ जातिको पहिचान र सामाथ्र्यको सवाल” विषयक शोध पत्र–२०७० को सम्पादित रचना हो ।)

घ्याङ–३ मेलुङ, दोलखा ।
हाल ः काठमाण्डौ, बौद्
 

Last Updated on Thursday, 20 September 2018 15:03

Hits: 205

 हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - ज्ञान बहादुर गाहा मगर