A+ A A-

पप्पी फूलले फैलाएको गोर्खाली सुगन्ध

बिजय हितान

गोर्खाली आफ्नै भिरपाखामा फुल्ने लालीगुराँससित त्यती समिप नहोलान, जति युरोपको फ्लान्डर फिल्डमा फुल्ने पप्पी फूलहरुसँग समिप छन् । गोर्खालीको गुराँससँग राष्ट्रीयताको अनि पप्पिसँग रक्तको नाता छ । मानिसहरु भन्ने गर्छन्, पप्पी फूल मृत सैनिकका रगतले सिन्चित छन । त्यसैले तिनको रंग रगत झैं रातो हुन्छ । फ्लान्डर फिल्ड महाभारतको कुरुक्षेत्र झै पहिलो विश्व युद्दको रणभुमी थियो, जहाँ हजारौं गोर्खाली रगतको खोलो बगाऊँदै शहादत प्राप्त गरेका थिए । मानिसहरु यसो भन्दै गर्दा मलाई के लाग्छ भने- सुर्यबाट किरण, हावाबाट कार्बनडाइ-अक्साइड, र माटोबाट पानी लिएर अन्य फूलहरु उम्रंदै गर्दा; पप्पी फूल भने फ्लान्डर फिल्डमा ज्यान गुमाएका सैनिकको अलौकिक उर्जा, हावामा मन्डारिएको आत्मा, र माटोमा सिन्चित रगतबाट उम्रेको हुनुपर्छ ।

पप्पी फुल अहिले सम्म सबै युद्दहरुमा मारिएका योद्दाहरुको प्रतिक हो । तिनै बिरहरुको सम्मानार्थ हरेक बर्षको ११ नोभेम्बरका दिन स्रदान्जली कार्यक्रम भैरँहदा म भित्र प्रश्नहरुका अग्ला छालहरु उठ्ने गरेका छन- पप्पी फूलका पत्रहरुमा गोर्खालीको हिस्सा कती प्रतिसत त ? पप्पी फूल फुलाउनमा गोर्खालीको ऐतिहाँसिक भूमिका के थियो ? गोर्खालीको महत्व नेपाल र बेलायतमा के कती छ ? गोर्खाली इतिहाँसलाई हामीले कती बुझेका छौ र कसरी बुझेका छौं ? यिनै प्रश्नको उत्तरमा केन्द्रित रहेर यो मेरो लेख अगाडि सर्नेछ ।

पप्पी फूलमा पाँच देखी छ सिम्रिक रङ्गका पत्रहरु हुन्छन । पहिलो विश्व युद्दमा गोर्खालीको उल्लेखनिय सहभागितालाई हेरेर भन्ने हो भने पप्पी फूलको एक पत्रको हिस्सेदार गोर्खाली हुनपर्छ । पहिलो विश्व युद्दमा छ वोटा गोर्खा राइफलहरुलाई परिचालन गरिएको थियो – १/१, १/४, १/९, २/२, २/३, र २/८ गोर्खा राइफलहरु ।  १९१४ को अगष्टमा यिनलाई कराँची र बम्बै बन्दरगाहबाट पानीजहाज चढाएर सुज नहर हुँदै फ्रान्सको मार्सेमा उतारियो । जतिबेला कालापानि समुन्द्र तरेर गए जात जान्छ भन्ने धार्मिक मान्त्यता थियो । त्यसपछी रेलमा चढाएर उत्तर-पश्चिम फ्रान्स र बेल्जियमको सिमामा पुर्‍याएर डिसेम्बरमा युद्द्यमा होमिएयो । त्यतिबेला सम्म खासै ठुलो युद्द अनुभव थिएन । सिपाही बिद्रोह जस्ता आन्तरिक कलह, सिख र पठानसँगको सानातिना झडपहरुमा मात्रै गोर्खाली भिडेका थिए । फ्लान्डर फिल्डमा आऊनुपुर्व ठुलो फायर पावरको सामना गर्नु परेको थिएन । पारीणामस्वरुप जर्मनको तोप, मसिन गन, ग्यास जस्ता आधुनिक हातहतियारको गोर्खालिले डटेर सामना गर्न सकेनन । त्यसैमा सबैभन्दा ठुलो चुनौती चिसो मौसम बन्यो । उष्ण्र, सुख्खा, पहाडी भुभागबाट ल्याइएका गोर्खालीलाई फ्लान्डर फिल्ड जस्तो सम्म, हिलाम्य, खुल्ला भुभाग अनुकुल भएन । फल्सरुप दुस्मनको गोलिबाट मर्नु त थियो नै, प्रतिकुल मौसमले पनि धेरै गोर्खालीको ज्यान लियो । यध्यपी गिभान्ची, न्यु सेफल, यिप्र, र फेस्तुनबर्तका ट्रेन्चहरुमा बहादुरीकासाथ हाम्रा पुर्खाहरु लडेरै छोडे ।

हिटलर पनि उक्त युद्दमा सामेल थिए र ऊनले गोर्खालीको बहादुरी प्रतक्ष देखेको हुनपर्छ । त्यसैले दोस्रो विश्व युद्दमा हार ब्यहोर्न पर्दा भनेका थिए रे, 'यदी गोर्खाली जस्ता सिपाही मेरो सेनामा हुन्थे भने मैले संसार बिजय गर्थें ।'

यता युरोपमा गोर्खालीको उपस्थिति सोंचेजस्तो प्रभावकारी भएन । बिसौं हजार मारिए । उता मेसोपोटामिया र प्यालेस्टाइनमा टर्कहरुसँग ब्रिटिशको युद्द चलिरहेको थियो । डिसेम्बर १९१५  मा गोर्खाली लगायत सम्पूर्ण भारतीय फौजलाई मध्यपूर्बमा खटाइएयो । ११ नोभेम्बर १९१८ का दिन, गोर्खाली सेनाले बग्दाद र मोसुल शहर आक्रमण गरिरहँदा, फ्रान्सको कोम्पिनमा जर्मनसँग सन्धि गरेर युद्दबिरामको घोषणा गरियो ।

गोर्खालीको यस्तो गौरबशाली इतिहाँस हामिहरु धेरैले गहिरिएर बुझेका छैनौ । सर्बसाधारण नेपालीलाई त थाहा हुने कुरै भएन, सेवारत गोर्खालीहरु पनि आफ्नै इतिहाँसप्रती त्यती जानकार छन जस्तो मलाई लाग्दैन् । गोर्खा भर्ती छनौट प्रकृयामै, जसरी नेपाली र अङ्रेजी भाषाको परिक्षा लीईन्छ, गोर्खाली इतिहाँसको बारेमा पनि परीक्षा लीईए र पल्टनघरमा यस बिषयको अध्ययन तथा अध्यापनमा निरन्तरता दिन सके गोर्खाली इतिहाँस बच्थ्यो की भन्ने मलाई लागेको छ ।

म स्वयम पूर्व गोर्खा हुँ । सेवारत हुँदा गोर्खालीको इतिहाँस मलाई त्यती थाहा भएन । निब्रित भईसकेपछी अङ्रेज लेखकले लेखेका पुस्तकहरु अध्यन गरें । त्यसपछी बल्ल ज्ञान भयो कि गोर्खालीको इतिहाँस कती महान रहेछ । अनी आँफैलाई गोर्खा हुनुमा बडो गौरव माने । समयको भेलसङ्गै बेलायत आवासिय भिषा पाएर आईयो । बिस्तारै मेरो नाता लालिगुराँससँग भन्दा पप्पी फुलसँग नजिकिएको हो कि जस्तो लाग्न थाल्यो । अैले इङ्गलिश च्यानलको किनारमा पर्ने फोक्स्टोन भन्ने ठाउँमा बस्छु । पप्पी फूल फुल्ने फ्लान्डर फिल्ड त्यँही पारी पर्दछ । भौगोलिक सामिप्यताले गर्दा होला पप्पी फूलले मेरो जीवनमा महत्वपूर्ण अर्थ राख्दै आएका छन । गोर्खाली इतिहाँसको दुई सतबार्षिकीलाई पारेर २०१६ मा फ्लान्डर फिल्ड भ्रमण गरेपछी त यस बिषयमा झनै रुची बढेर आएकोछ । निब्रितिभरण पस्चात मेरो बसाइ नेपालमै भएको भए नोभेम्बर ११ र पप्पी दिवसको महत्व शायद मलाई त्यती हुने थिएन । अनी गोर्खाली इतिहाँस भन्दा नेपाली राजनीतिले मेरो मानसपटललाई उपनिबेश बनाउथ्यो होला ।   

सगरमाथा जस्तै गोर्खाली नेपालको एक चिनारी हो, अनी एक ब्रान्ड प्रोडक्ट पनि । यसबाट राज्यले धेरै आर्थिक लाभ प्राप्त गरेकोछ । दुई दसक जती भयो हाम्रा युवा बैदेसिक रोजगारमा गएर रिमिट्यान्स भित्र्याउन सुरु गरेका । गोर्खाली युवाले दुई सताब्दी अघि देखी नै आफ्नो खुन र पसिनासँग जीवन साटेर रिमिट्यान्स भित्र्याउन्दै आएका छन । नेपालको अर्थतन्त्रमा गोर्खालीले पुर्‍याएको देनलाई कसैले लेखाजोखा राखेको छ ?

अनी नेपाल दुई बिशाल ढुङ्गाबिचको एउटा स्यानो तरुल भएर अहिलेसम्म बाँचिरहन सकेको पनि गोर्खालिकै कारणले हुनसक्ने मैले निर्कौल गरेको छु । गोर्खा सैनिकको कारणले नेपाल र बेलायतको दौत्य सम्बन्ध सुमधुर रहँदै आएको हो । यसै सम्बन्धको कारणले दक्षिण एसियाको भुराजनितिमा नेपालको स्थान प्रभावकारी रहन गयो । बेलायत जस्तो शक्तिशाली राष्ट्रको नेपालप्रती गहिरो इन्टरेस्ट छ भन्ने कुरा सबै देशले राम्रैसँग बुझेका छन । फल्सरुप चाइना र भारत जस्तो ठुला राष्ट्रले नेपालको सार्बभौम अस्तित्वलाई स्विकार्दै आईरहेका छन । त्यसो नहुँदो हो त अहिले सम्म नेपाल कि त चाइनाको पन्जामा फसी सक्थ्यो तिब्बत जस्तो, कि त भारतको अधिनमा भईसक्थ्यो सिक्किमा जस्तो । बेलायतको छत्रछाँयामा रहेको राष्ट्रलाई कसले पो गिद्दे नजर लगाउने प्रयास गर्ला र ! नेपाल र नेपाली भएर बान्च्न पाउनुको पिछाडी गोर्खालीको अप्रत्यक्ष भूमिका छ भन्दा कुनै अत्युक्ती न होला ।

यसरी नेपालको बिकास तथा सम्रक्षणमा उल्लेखनिय भूमिका खेल्दै आइरहेका गोर्खालीलाइ उनकै देशमा दोस्रो दर्जाको नागरिक सरह व्यबहार गरिएकोछ । गोर्खाली र तिनका सन्तानले नेपाली नागरिकताको निरन्तरता पाउनु पर्छ भनी गरिएको मागलाई राज्यले गुन्द्रीमुनी च्यापेर राखिदिएको छ । गोर्खालीको सम्मानमा नेपाल सरकारले न त कुनै एउटा स्मारक निर्माण गरिदिएको छ न राज्य सम्रचनामा कुनै बिशेष स्थान प्रदान गरेको छ । देस बाहिर बरु गोर्खालि हुनुको इज्जत छ । नेपालमा बरु मन्दिरहरुको सङ्ख्या त्यती न होलान जती बेलायत र संसारका बिभिन्न देसहरुमा गोर्खालिका सालीक र युद्द स्मारकहरु छन ।

बेलायती इतिहाँसमा धेरै सन्धिहरु खारेजीमा पेरिसके, उपनिबेसिक कालमा बनाएका धेरै सम्बन्धहरु टुटिसके । तर सन १९४७ को त्रिपक्षिय सन्धि र बेलायत सङ्गको गोर्खालीको सम्बन्ध न त खारेज हुनेवाला छ न टुट्नेवाला नै । कहिले काँही गोर्खाली सैनिकप्रती लक्षित गर्दै 'बेलायतले गोर्खालीलाइ दयामाया लागेर राखेको हो । खासै उनिहरुको काम छैन' भन्ने नकारात्मक टिप्पणी गरिन्छ । ब्रिटिश इन्डियामा सबैभन्दा बहादुर गोर्खाली र शिखलाई मानिन्थ्यो । यदी गोर्खाली काम नलाग्ने हुन्थे भने, बेलायतले शिखलाई जस्तै गोर्खालाई पनि उहिल्लै आफ्नो सेनाबाट हटाइसक्थ्यो । हाल दुई गोर्खा बाटलियन सेवारत छन । अब तेस्रो गोर्खा बाटलियन स्थापना गरिने योजना छ । यसले के दर्साउँछ भने जबसम्म धरतिमा नेपाल र बेलायत भन्ने देश रहनेछन तबसम्म गोर्खाली र बेलायतको सम्बन्ध रहिरहने छ ।

यस्तो वीर र ऐतिहाँसिक महत्व बोकेको गोर्खालीको गाथाब्यथा नेपाली साहित्य लेखनमा पनी तिरस्क्रित अवस्थामा पाईन्छ । नेपाली साहित्य धनी होला तर यसमा बिबिधता पाइँदैन । यो बिशेषत राज्य, एकल बर्ग, र एकल धर्म केन्द्रित भएको भान हुन्छ । पश्चिमा लेखकले गोर्खालीको बारेमा लेखेका पुस्तकहरु सयौंको सङ्ख्यामा छन । त्यही अनुपातमा नेपाली लेखकले गोर्खालीका बिषयमा लेखिएका पुस्तक नगण्य छन । नेपाली साहित्यमा गोर्खालीका बारेमा लेखिएका पुस्तकहरु हुन्थे भने आज आएर तिनलाई शैक्षिक पाठ्यक्रममा राखेर पढाउन सकिन्थ्यो । नेपाल वास्तवमा थुप्रै जातजातीहरु मिलेर बनेको सयौं थुङ्गा फुलको माला हो । तर बिडम्बना, नेपाली मुलधारको साहित्य लेखनले ति सयौं थुङा फुलहरुलाई समेटन सकेको छैन । त्यो मालामा अट्न पर्ने पप्पी फुल पनि एक हो । एक फुलद्वारा अर्को फुलको साहित्य न लेखिदो रहेछ । गुर्दौलीले गुर्दौलिकै र सयपत्रीले सयपत्रीकै साहित्य लेख्ने रहेछ । सयपत्रीले पप्पी फूलको साहित्य कहिल्लै लेखिदिएन । त्यसैले होला, पप्पी फूल् नेपालमा मुर्झाउन गयो र बरु फ्लान्डर फिल्डमा फुल्दै आइरहेको छ भने बेलायतमा यसले सुगन्ध फैलाउँदै छ ।  

 (नोभेम्बर २०१९, फोक्स्टोन केन्ट बेलायत)

 

Error: No articles to display