A+ A A-

दशैं नेपालका मूलबासीहरूको लागि अमेरिकाको थ्याङ्क्स् गिभिङ चाड जस्तै हो -डा. कृष्ण भट्टचन

 

- प्रोफेसर डा. कृष्ण भट्टचन

दशैं धनी हिन्दुलाई खासा, गरिब हिन्दूलाई दशा र मूलबासीहरूलाई दुर्दशाको चाड हो । नेपालमा गएको चार सय वर्षको अवधिमा हिन्दू धर्म, संस्कृति र मूल्य मान्यता वा बाहुनवादको एकाधिकार रह्यो, राइदाइ र दलनमलन रह्यो । राज्यले नै हिन्दू धर्मको पक्ष लिएर हिन्दु अधिराज्य घोषणा गरेपछि देश धर्म निरपेक्ष हुनुभन्दा अघिसम्म हिन्दु धर्म र संस्कृतिलाई काखी च्याप्ने र बाँकीलाई पाखामा पार्ने वा बहिष्करणमा पार्ने नीति लिइयो । यसैलाई वाहुनवाद भनिएको हो । मैले यसको विरोध गर्ने गरेको हुँ । दशैं त्यसको रूप मात्र हो ।


नेपालमा सरकारले नै कानुनी रूपमा स्वीकार गरेका ५९ मूलबासी समुदाय छन् । त्यो बाहेक सूचीकरण हुन बाँकी अरू पनि छन् । मूलबासी समुदाय बाहेक मुस्लिम, सिख, बंगाली वा अरू धर्मावलम्बीहरू पनि छन् । यस्तो बहुधार्मिक बहुसांस्कृतिक बहुजातीय समाजमा एउटै धर्मको मूल्यमान्यता भएको दशैंको लागि मात्रै पहिले एक महिना सरकारी विदा हुन्थ्यो । एउटा धर्म संस्कृतिको चाडपर्वलाई चाहिँ राज्यले एकदम धुमधाम पूर्वक विदा दिने, अरू हिन्दु चाडपर्वमा पनि विदा दिने, अन्य मूलबासी समुदायको धर्मसंस्कृतिको कुरा आयो भने चाहिँ राज्यले कुनै पनि लगानी नगर्ने, सहयोग पनि नगर्ने बरू त्यसलाई थिचोमिचो गरेर निमिट्यान्न गर्न खोज्ने ! सबैले दशैं चाहिँ मानिदिनुपर्ने, अनि दशैं मान्नेहरूले चाहिँ दशैं नमान्नेहरूको चाड चाहिँ मान्नु नपर्ने ! यस्तो विभेद र अन्याय रहि आयो । रोटी त एकोहोरो पाक्दैन । डढ्छ । नेपालमा दशैंले रोटी नै डढाइसकेको हुनाले विरोध गरिएको हो । बराबरी भए कसले विरोध गर्छ ?


धर्म निरपेक्ष राज्यमा सो राज्यले कुनै पनि धर्मको पक्ष लिनुहुँदैन, तर अहिले पनि हिन्दुअधिराज्य हुँदा जे थियो त्यसैको निरन्तरता छ । अलिकति परिवर्तन के भयो भने मूलबासीको मौलिक चाडपर्वहरूमा विदा दिइएको छ । तामाङ, गुरूङको ल्होसार, किराँतीहरूको उभौली उधौलीमा र मुसलमान तथा इसाईहरूको चाडमा पनि विदा दिइएको छ, यद्धपि यो बाहेक सबै समुदायलाई विदा दिइएको भने छैन । थकालीहरूको महान चाड तोरन-लमा विदा हुँदैन । मेरो छोराछोरी स्कुल कलेज पढ्ने बेलामा चाड मान्न घर आउन सक्दैनन् । आफ्नो चाडपर्वको बेला पनि बाहिरै बस्नुपर्छ । घर आए पढाइ छुट्छ, छुटेको पढाइको क्षतिपूर्ति छैन । यो विभेद हो ।


छोराछोरी दशैं किन महान चाड हो भनेर ब्याख्या गर्नुपर्ने गृहकार्य लिएर आउँछन् । अनि त्यसको बारेमा लेख्नुपर्छ । दशैं मेरो चाड होइन मलाई दशैंको बारे थाहा छैन, म तोरन-लको बारेमा लेख्छु भनेर धर पाइने होइन । आफ्नो चाडको बारेमा लेख्दा प्राप्ताङ्क आउने कुरै छैन । यो बराबरी न्याय भएन । विदा दिने भए सबैलाई बराबर दिनुपर्छ, अरू समुदायलाई पनि दशैंमा जस्तै लामो विदा । वर्षभरिको विदाले ३ सय ६५ दिन नै नाघोस्, दिनुपर्छ । बराबरी र न्याय त सबै जनतालाई हुनुपर्छ नि । त्यसो होइन भने एउटा समुदायले उसको धार्मिक र संस्कृतिक चाडमा कति विदा दिइनुपर्छ भनेर विवेकपूर्ण निर्णय गर्न सकिन्छ । विदा कम भन्दा कम हुनु राम्रो हो । उत्पादनशील काममा लगाउनु पर्ने समय भोजभतेर र मस्तीमा लगाएर कुनै पनि व्यक्ति, समाज र राष्ट्र उभो लाग्न सक्दैन, तर पनि चाड मान्न मान्छेलाई विदा चाहिन्छ । त्यसको लागि न्यायसंगत रूपमा विदाको निर्धारण गरिनुपर्दछ । विदा तोकिसकेपछि जुनजुन धर्मावलम्बीले जुन बेला आवश्यक हुन्छ त्यो बेला त्यो विदा उपयोग गर्न सक्ने गरी दिइनुपर्दछ । किराँतहरूले उधौली र उभौली दुईपटक उपयोग गर्लान् । हिन्दूहरूले दशैं वा अरू चाडपर्वमा गर्लान् । गुरूङ, तामाङ, शेर्पाहरूले ल्होसारको बेला गर्लान् । थकालीहरूले तोरन-ल को बेला गर्लान् । मुसलमानहरूले इदुल फित्रको बेला गर्लान् । इसाइहरूले क्रिसमसको बेला गर्लान् । त्यो किसिमको समानता भयो भने सबैलाई न्याय हुन्छ । हिन्दुहरूको चाडमा चाहिँ विदाका ठेली दिने, राष्ट्रपति र राष्ट्रका पदाधिकारी त्यसैको पछाडि दौडने अनि देशका मूलबासी समुदायको चाडलाई बेवास्ता गर्ने हो भने त त्यो त विभेदको पराकाष्ठाको निरन्तरता हो । यस्तो हुनुहुँदैन । न्यायको प्रत्याभूति भयो भने कसैले कसैको विरोध गर्दैन ।


दशैंको विरोध गरिनुमा यो चाडलाई जबर्जस्ती लादिएको कारण पनि हो । यो चाड गैरहिन्दुलाई जबर्जस्ती मान्न बाध्य पारिएको हो । राणाशासनकालमा घर-घरमा रगतको पञ्जाछाप लगाउनुपर्ने उर्दी थियो । शक्तिको पूजा वा हातहतियारको पूजा गर्ने बेलामा बलि दिनुपर्ने भयो । मूलबासीहरूले दशैं माने कि मानेनन् भन्ने सूचक चाहिँ त्यो हातहतियारको पूजा गर्‍यो कि गरेन वा घरमा पञ्जाछाप लगायो कि लगाएन भन्नेबाट राज्यलाई प्रष्ट पार्नुपर्ने भयो । त्यसो गर्दा राज्य खुशी हुने भयो । राज्यलाई खुशी पार्न त्यतिबेला मूलबासीहरूको लागि आफ्नो धर्म,संस्कृति राज्यको सामु ध्वस्त पारेर देखाउनु पर्थ्यो । हिन्दू धर्म संस्कृतिमा त्वम शरणम् गर्नुपर्थ्यो, तर यो उनीहरूको रहर थिएन, राज्यको बाध्यकारी नियम थियो । त्यसो नगरे राज्यले गैरहिन्दुलाई कार्वाही गर्न वा मारिदिन पनि सक्थ्यो । दशैं माने नमानेको राज्यबाट अनुगमन हुन्थ्यो । यद्दपी मूलबासीहरू बलि दिएको जनावरको रगत अरूको घरबाट सापटी लिएर घर बाहिर पञ्जाछाप चाहिँ लगाएर राज्यलाई देखाइदिने अनि घर भित्र चाहिँ आफ्नो चाडपर्वको बारेमा चिन्तन गर्ने गर्दथे । यसरी जबर्जस्ती लादिएको चाडको विरोध किन नगर्ने ?


अहिले पनि दशैंको बेलामा लामो समय सरकारी कार्यालयहरू विदा हुन्छन् । विद्धलय र क्याम्पसहरूमा लामो विदा हुन्छ । विदा भएपछि चाड नमान्नेहरू पनि मानेजस्तै देखियो । सप्तमी लागेपछि बजार बन्द हुन थाल्छ । सरकारी कार्यालयहरू पनि बन्द हुन्छन् । यातायात पनि चल्दैन । दशैं नमान्नेको लागि घरमा खानु र बस्नुको अर्को उपाय छैन । यो एकप्रकारको दशैं मान्न बाध्य पारिएको जस्तै नै हो । अहिले चाहिँ मानिसहरूको चेतनामा बदलाव आएको छ । पहिले मगरहरू ९८ प्रतिशत हिन्दु धर्म लेखाउँथे । मगर संघले अभियान नै चलाएर हिन्दु पुरोहितलाई बहिष्कार गरेर अहिले उनीहरू आफ्नै पुरोहितलाई मान्न थालेका छन् ।


दशैं बहिष्कारको अर्थ थाप्लामा थोपरिएको चाडलाई मिल्काउन खोजिएको हो । कतिले बहिष्कार नभनेर परित्याग गर्ने भन्ने कुरा गर्ने गर्छन् । कतिले परित्याग पनि किन गर्ने ? आफ्नो चाड धुमधामले मनाऊँ, अरूको चाड उनीहरूले नै मनाउन् भन्ने पनि छ । यी दृष्टिकोणका विविधता मात्र हुन् । मूल मुद्दा चाहिँ के हो भने आफ्नो चाडपर्वलाई चाहिँ निमिट्यान्न हुन नदिऊँ, र दशैं जस्तो चाडले मूलबासी समुदायको चाडहरूलाई सिध्याएको हुनाले सके बहिष्कार गरौं, नसके परित्याग गरौं त्यति पनि नभए आफ्नो चाडपर्व चाहिँ धुमधामले मनाऔं भन्ने कुरामा मूलबासी आन्दोलन विगतका वर्षहरूदेखि निर्देशित देखिन्छ ।


सुरूमा तमुहरूले ल्होसार मनाउने बेलामा टुँडिखेलमा २० जना पनि हुँदैनथे । अहिले गाउँ-गाउँमा त्यो दिनमा चाहिँ उल्लासमय रूपमा घर बाहिर निस्केर मनाउन थालेका छन् । मूलबासीहरूमध्ये मगरहरूले सबैभन्दा बढी दशैं मान्थे । केही समययता भूमि पूजा मनाउन थालेपछि अहिले हेर्ने हो भने भूमि पूजाको दिन माघमा धेरै मगरहरू जम्मा भएर सो पर्व मनाउन थालेका छन् । मूलबासी समुदायले चाहिँ हिन्दूको चाड मनाइदिनुपर्ने ! आफ्नो चाहिँ राज्यबाट सहयोग नपाई निमिट्यान्न भएको टुलुटुलु हेर्नुपर्ने ? मूलबासीको चाड पनि हिन्दुहरूले उत्तिकै भव्य रूपमा मनाइदिने, उत्तिकै समान हैसियतमा विदा र सेवा सुविधा हुने हो भने त एकअर्काको सदभावको लागि दुवैले दुवैको चाड मान्न सक्छन्, तर देशमा त्यस्तो परिस्थिति कहाँ छ र ? हामीले हिन्दु धर्म मानिदिँदा के फरक पर्छ त भन्ने हो भने आफ्नो धर्म संस्कृति बिलाउने भो । अर्काको हाबी हुने भो भने आफ्नो चाहिँ सिद्धिने भो । किनभने बच्चाहरूले आफ्ना बाबुबाजे वा आफूभन्दा ठूलाले कुन चाहिँ चाड मान्छन् भनेर हेर्छन्, र सिक्छन् । हिन्दुको चाड मान्दा उनीहरूमा सो चाडकै गहिरो छाप पर्ने भो । आफ्नो चाडमा भन्दा अरूको चाडको भव्यता देख्दाखेरि बच्चाहरूमा पनि हिन्दु चाडमा बढी लगाव हुने भो । आफ्नो चाड धुमधामले मनायो भने आफ्नो चाडमा लगाव हुन छोड्छ । अहिले मेरो छोराछोरीहरूलाई दशैं जस्तो अरूको चाडमा कुनै लगाव छैन । किनभने हामी दशैं मान्दैनौं । तोरन-ल मात्रै मान्छौं । मेरो परिवारमा दशैं आउनु र कागलाई बेल पाक्नु एउटै कुरा हो ।


दशैंको सन्दर्भमा कतिपय मूलबासीहरूमा पनि समस्या छ । राज्यको पकडमा भएकाहरू हिन्दुकरणमा पर्दा चाहिँ दशैं हाम्रो हो भन्न सुरू गरेको उदाहरणहरू छन् । स्वामी प्रपन्नाचार्य जस्ताले हामी आर्य हौं भन्ने गरेका थिए । उनी हिन्दू संस्कृति हाम्रो हो भन्दै पनि हिँड्छन् । मूलबासीहरू जो शासकको नजिक परे वा हिन्दुकरणमा परे उनीहरूले यसलाई सहज रूपमा लिए । उनीहरूले आफ्नो धर्म र संस्कृतिहरू आफैले सिध्याउने काम गरे । जो चाहिँ राज्यबाट अलगथलग रहे, उनीहरूमा दशैंको प्रभाव उति छैन । मुस्लिमहरूको आक्रमणबाट ११ औं देखि १४ औं शताब्दीसम्ममा सबैभन्दा ठूलो जनसंख्या बाहुन क्षेत्रीहरू नेपाल आएका हुन् । त्यसबेला सबैभन्दा पहिले मगरातहरूसँग उनीहरूको टक्कर पर्‍यो । अहिले पनि बाहुनहरूको बाक्लो बस्ती मगरातमा छ । त्यसले कालान्तरमा मगरहरूसँग हिन्दुहरूको बढी सम्बन्ध रहन गयो । हिन्दु क्षेत्री बाहुनहरू छलछाम गर्न जान्ने, मूलबासीहरू इमान्दार र सोझा हुनाले पनि समस्या आयो । क्षेत्री बाहुनहरू बाठो मात्र होइन शासन गर्ने, राज्यसत्तामा वा राजनीतिमा बढी चासो भएकाहरू थिए किनभने उनीहरू अफगानिस्तान, पर्सिया देखि सिन्धुघाँटी भएर उत्तर भारतमा आइपुग्दासम्ममा त ठाउँठाउँको मूलबासीहरूलाई नियन्त्रण गर्दै, लडाइँ गर्दै आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्दै आइपुगेका थिए । उनीहरू नेपालमा छिरिसकेपछि उनीहरूको बठ्याइँ उत्कर्षमा पुग्यो । यसै बेला मगरहरू बढी हिन्दु बनाइए । मगरात पछि तमुवान सुरू हुने हुँदा गुरूङ समुदायमा बढी हिन्दुकरण भयो । अनि काठमाडौं उपत्यकाका नेवारहरूमा पनि बाहुन शासकहरूको चलखेलको अखडा नै बन्यो । जब पूर्वी नेपालको कुरा आउँछ, हिन्दुकरण पातलिँदै जान्छ । शहरी क्षेत्र र प्रशासनिक क्षेत्रहरूमा रहेका तामाङहरू मात्रै बढी हिन्दूकरणमा परे, तर तामाङहरू बढी गाउँ-गाउँमा बस्ने हुनाले आनुपातिक रूपमा हिन्दुकरणले उनीहरूलाई असर परेन । त्यो भन्दा उता सुनुवार, राई र लिम्बूसम्म पुग्दा हिन्दुकरण त्यति व्याप्त भएको देखिँदैन ।

त्यसैले दशैं बहिष्कार,परित्याग वा आफ्नो चाड बढी मान्नुपर्छ भन्ने आन्दोलन चाहिँ लिम्बूहरूमा सबैभन्दा धेरै, अनि राईहरूमा अनि सुनुवार र त्यसपछि तामाङहरूमा हुँदै फेरि गुरुङ, मगरहरूमा पातलिदै आएको छ, तर दशैं बहिष्कार, परित्याग, आफ्नो चाड धुमधामसँग मनाउने भन्ने आन्दोलन ०४६ पछि जातीय चेतना बढ्दै गएको कारणले अधिकारका सवाल र दाबीहरू बढ्दै गएपछि सघन हुँदै गएको हो । दशैं बहिष्कार वा परित्यागको आन्दोलन लिम्बुवानबाट मगरातसम्म पुग्दा अहिले मगर र गुरूङहरूमा पनि आफ्नो चाड मनाउने प्रवृत्ति ह्वात्तै बढेर गएको, र दशैं मनाउनेहरूको संख्या त्यसरी नै ह्वात्तै घटेर गएको छ । थकालीहरू हिन्दु शासकहरूको बढी नजिक रहेको हुनाले राणाहरूको पालामा उनीहरूलाई जनै नै लगाउन दिइएको थियो । उनीहरूलाई ठकुरी भनिएको थियो । कति थकालीहरू त अहिले पनि आफू ठकुरी नै हो भन्ने भ्रममा छन् । उनीहरू धुमधामले दशैं पनि मनाउने गर्दथे, तर अहिले खस नेपालीमा गौचन, शेरचन, तुलाचन, भट्टचन भनिने च्युकी, साल्की, धिम्चन, भुर्की सबै थकालीहरूले दशैं नमान्ने र तोरन-ल मान्ने निर्णय गरिसकेका छन् ।


दशैंको प्रसंगमा रामले रावणमाथि विजय गरेको कथा छ, तर रामायणको कुरा त पूरै काल्पनिक कथा हो । काल्पनिक कथामा प्रस्तुत गरिएको रावण पात्र जो हो, त्यो त मूलबासीहरूको कथा हो । रामलाई खस हिन्दुहरूको प्रतिनिधिको रूपमा ल्याइएको छ । यो दुईटाको लडाइँ चाहिँ दक्षिण एशियामा छँदै थियो । यो दशैं मूलबासीहरूलाई हराएरै सुरू गरिएको हो । त्यसमा पनि कुनै शंका छैन । अझ मूलबासीहरूकै ठाउँमा आएर उनीहरूलाई नै विभिन्न जालझेल र षड्यन्त्र, लडाइँ, साम, दाम, दण्ड र भेद प्रयोग गरेरै आफ्नो नियन्त्रणमा लिएका हुन् आप्रवासी हिन्दुहरूले । अमेरिकामा एउटा थ्याङक्स गिभिङ (धन्यवाद ज्ञापन) भन्ने चाड मनाइन्छ । त्यो धन्यवाद चाहिँ मूलबासीहरूलाई गोराहरूले दिएका हुन् । यो चाडको खास कुरा के छ भने कोलम्बस अमेरिकामा पुगेपछि युरोपेली गोराहरू त्यता जान थाले, तर जति जान्थे उति मर्न थाले । यसरी आप्रवासीहरू मर्न थालेपछि त्यहाँका मूलबासीहरूलाई माया लागेर खेतीपाती कसरी गर्ने, रोगब्याधीबाट कसरी बच्ने, के खाने, के गर्ने वा नगर्ने भन्ने विधि गोराहरूलाई सिकाए, र तिनीहरू अब बाँच्न सक्ने भए । बाँचिसकेपछि आफ्नो प्रभुत्व लाद्न र शासन गर्न गोराहरूले तिनैलाई बचाउने मूलबासीहरूलाई लाखौंको संख्यामा मारे । त्यसपछि तिनीहरूको जमिनमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गरेर मूलबासीहरूलाई चिडियाखानामा राखे जस्तो विभिन्न ठाउँमा छरपष्ट बनाएर सीमित गरि बसाएका छन्, अनि अहिले चाहिँ गोराहरूले आफूलाई बचाएकोमा धन्यवाद दिएको रे ! उसैले बचाउने उसैलाई मार्ने अनि धन्यवाद ? यस्तो चाड त्यहाँको मूलबासीहरूले मान्छन् होला त ? दशैं नेपालका मूलबासीहरूको लागि अमेरिकाको थ्याङ्क्स् गिभिङ चाड जस्तै हो ।


अर्को कुरा दशैंंमा राजनीति छ । त्यो के भने रावणको दशवटा टाउको, अनि बानर सेनाले गएर रामले बानरहरूको सहयोग लिएर युद्ध जितेको कथा वाहियात हो, र सीताकै कुरा पनि मान्छेले जन्माएको होइन, खेतमा फेला परेको भन्ने कुनै प्रमाणित कुरा होइन । महाभारतको कुरा पनि त्यस्तै काल्पनिक हुन् । यस्ता काल्पनिक कुराहरू किन आउँछन् भने त्यसले समुदायको सदस्यहरूलाई जोडेर राख्छन् । जसले रामायणको विश्वास गर्छन्, उनीहरूलाई यसले एकठाउँमा जोड्छ । दक्षिण एशियामा खस आर्यहरू पाँच हजार वर्ष अगाडि आएका हुन् । दुई पक्षको बीचमा राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र धार्मिक प्रकारको द्वन्द्व त विगत पाँच हजार वर्षदेखि चलिआएको छ । त्यसको प्रतीक मध्येमा दशैं पनि एउटा भएको हुनाले गैरहिन्दु र हिन्दुहरूको बीचमा टकराव भइरहेको छ । धर्मनिरपेक्ष राज्य भइसके पछि पनि राज्यले पहिले हिन्दु अधिराज्य हुँदा दशैंमा जे गरिरहेको थियो त्यही गरिरहेको छ । एउटालाई काखा पार्दा अरू समुदायका चाडपर्वहरू पाखा पार्ने काम जो भइरहेको छ, त्यसको विरोध नगर्ने प्रश्नै आउँदैन ।


अर्को कुरा दशैं धनी हिन्दुहरूको लागि मात्रै सुखदायी छ । दशैं मान्नेहरूलाई यसले एकठाउँमा जोड्छ । पुरानो पुस्ताले नयाँ पुस्तालाई आशीर्वाद दिन्छन् । यसले एकअर्कालाई बाँध्ने काम गर्छ । त्यसमा कतिले राजनीतिक आशिर्वाद पाउने र आर्थिक फाइदा लिने रूपमा पनि यो चाडको प्रतीक्षा गर्दछन्, तर के छ भने दशैं आयो कहाँ ऋण पाउँला र खाउँला जस्तो गरिबहरूको लागि बच्चालाई नयाँ लुगा किन्नैपर्ने, खसीको मासु खानैपर्ने र पाहुनाको सत्कार गर्नैपर्ने भएपछि गरिब हिन्दुहरूको लागि यो चाडले सुख ल्याउँदैन । हिन्दुहरू बढी गरिब छन्, कम धनी छन् त्यसैले बहुसंख्यक हिन्दुहरूको लागि पनि यो चाडले हर्ष ल्याउँदैन । अनावश्यक खर्च नगरिकन चाड मान्दा गरिबहरूलाई पनि यो राम्रो चाड हुन भने सक्छ । नयाँ लुगा र खसीको मासु नै किन चाहियो ? भेटघाट र आशीर्वाद मात्र लिने हो भने गरिब हिन्दुहरूको लागि पनि यो चाड राम्रो बन्न सक्छ ।
पञ्चायतको अन्त्यसम्म आइपुग्दा एउटा राजा एउटै देश, एउटै भाषा एउटा भेष भन्ने नारा उत्कर्षमा पुग्यो । धर्म माने पनि हिन्दुहरूको मात्रै मान्नुपर्ने, मूलबासी वा मुस्लिम आदिको चाड मान्नै नहुने खालको नीति थियो । ०४७ सालको संविधानले नेपाल एउटा बहुसांस्कृतिक, बहुधार्मिक मुलुक हो भनेर स्वीकार गरिसकेपछि मूलबासीहरूको चाडपर्वहरू मान्ने क्रम सुरु भयो । गैरहिन्दुहरूको चाड पनि स्वतः अगाडि आयो । नेपालमा बाहुनवाद पितृसत्ताबाट शोषण, दमन, उत्पीडन र विभेदहरू व्यापक भएको छ, र त्यसविरुद्ध संगठित रूपमा लड्नुपर्छ भन्ने चेतना आयो ।

मूलबासी समुदायले बिभिन्न संघसंस्थाहरू निर्माण गरे । त्यसपछि त्यसले त्यो जनचेतनालाई बढाउँदै गएर दशैं बहिष्कार जस्तो आन्दोलनको रूप लिइसकेपछि आफ्नो चाडपर्व मनाउने कुराहरूमा व्यापकता र सघनता हुनु स्वभाविक नै थियो । आफ्नो चाड मान्न थालेपछि अर्काको चाड जुन मान्नुपर्ने बाध्यता थियो, त्यो स्वाभाविक रूपमा अर्थहीन भएर जान्छ । मूलबासीहरूले आफ्नो चाड धुमधामले मनाउन थालिसकेपछि उनीहरूका लागि दशैंको औचित्य सकिँदै जान थाल्यो । यो क्रम अझ अगाडि बढिरहेको छ ।

मेरो सन्दर्भमा भने दशैंमा म आफ्नो नियमित काम गर्छु । विशेष अरू खान्की पनि खान्नँ । गाडी चल्दैन भने म हिँडेरै आफ्नो काम गर्नतिर लाग्छु । दशैं मेरो मनमा छैन ।

Source:-http://www.samadesh.com/2016/10/08/766

Last Updated on Monday, 10 October 2016 13:08

Hits: 939

स्थानीय निकायको पुन:संरचना आदिवासी जनजातिको सवालमा डा.कृष्ण हाछेथुको टिप्पणी

प्रा.डा.कृष्ण हाछेथु

 

काठमाण्डौ ,असौज ८ - स्थानीय सरकारको पुनः संरचनाको प्रस्तावमा मन्थन गर्नुभन्दा प हिले नेपाललाई एकल जातीय राज्य बनाउन र त्यसलाई पक्ष्ँपोषण गर्न इतिहासको विभिन्न काल खण्डमा रचना गरिएका पा“चवटा संरचनात्मक ऋङ्खलावद्ध नीतिलाई कोट्याउन आवश्यक छ ।

एक, सर्वप्रथम नेपालको एकिकरणकर्ता पृथ्वीनारायण शाहाको डिजाईनलाई स्मरण गरौ । उनको भनाईमा नेपाल एक “ चार जात छत्तिस वर्णाको फुलबारी हो ” । अर्थात नेपाल एक बहुजातीय राष्द्र हो । तर, राज्य संचालक ६ थरघर (पाण्डे,पन्त,राना,बोहरा,खवास) जसले पृथ्वीनारायण शाहका पुर्खा द्रव्य शाहलाई गोरखा राज्य स्थापना गर्न सघाए । कालान्तरमा थापा,बस्नेत,बुवंर थरधारी पनि भारदारको सूचीमा थपिए ।

तर, ती सबै एउटै समुदायको जसलाई नया“ संविधान खसआर्य भनेर परिभाषित गरिएको छ । अर्थात् आधुनिक नेपालको जग नै एकल जातीय राज्य स्थापनबाट भयो ।

पुरा पढ्नलार्इ यो लिङ्क थिच्नुहोस: 

 

 

Last Updated on Saturday, 24 September 2016 17:49

Hits: 794

खपाङीले , सामाजिक न्याय र समानताको पक्षमा आवाज उठाए ।

गोरेबहादुर खपाङ्गी आदिवासी जनजातिका अगुवा थिए । नेपाली समाजमा भईरहेको असमानता, जातीय विभेद तथा असमाबेशी राज्य प्रणालीका बिरुद्ध जीवनभर संघर्ष गरेर नथाक्ने नेता थिए । तिनै अपराजित नेता झन्डै तीन बर्ष अगाडि एउटा मोटरसाइकल दर्घटनामा परेर लामोसमय अचेत अवस्थामा रहे । त्यहाँबाट नउठीकनै गत भदौ ११ गते फेरि नफर्कने गरी महाप्रस्थानमा गए ।


गोरेबहादुरको जीवन लीला समाप्त भए पछि उनको पौरख र बिगत प्रति समीक्षा गर्ने क्रम सुरु भएको छ । धेरै टीप्पणीकारहरुले उनको बामपन्थी पृष्ठभूमिलाई बढाई चढाई गरेको पढन र सुन्न पाईन्छ । उनको राजनीतिक यात्रा माक्र्सबाद र लेनिनबादको बैचारिक धरातलबाट सुरु भएको कारण पनि यस्तो टिप्पणी भएको हुन सक्छ । तर यही पृष्ठभूमि मात्र खपाङ्गीको पूर्ण जीवन दर्शन थिएन । समयको अनेकौ पदचापमा उनले अनेको षडयन्त्र, जालझेल र तिगडमको व्युह तोडेर निस्केका थिए । त्यो पाटो भने अझै पनि प्रकासमा आउन सकेको छैन । पक्कै पनि उनी माक्र्सबादी थिए । उनले जीवनभर माक्र्सबादलाई आफनो जीवनदर्शन भन्न छुटाएनन । तर संकिर्ण मक्र्सबादीहरुले उनलाई मूलप्रबाहबाट बिचलित बनाएका थिए । किन उनले बेग्लै राजनीतिक दल गठन गर्नु पर्ने अवस्था आयो ? यसबारे समकालनि राजनीतिले गंभीर समीक्षा गरेन भने खपाङ्गी प्रति न्याय गरेको ठहर्दैन । उनले परिकल्पना गरेको समतामूलक र समानताको परिलक्ष बुझन सक्दैनौ ।


धेरैको हेराईहरुमा रामेछाप जिल्लाको मास्टरी पेशा राजनीतिको प्रारम्भीक सूरुवाती थियो । उनी तत्कालीन मालेको भातृसंस्था शिक्षक संगठनमा लागेका थिए । तर देशैभरी राजनीतिक उभार ल्याउन सक्षम माले छोडेर जातीय मुक्तिको बाटोमा किन लागे ? यसको सपाट उत्तर नेपालका बामपन्थीहरुको जातीबादी चरित्र र सोच नै हो । खपाङगी भन्ने गर्दथे, बाहुनको नेतृत्वमा बन्ने कुनै पनि राजनीतिक दलमा बस्नु भनेको फेरि पनि हामी कमारा बन्नु हो । केही बर्ष अगाडि स्व. विष्णु मादेनको भैसीपाटी स्थित निवासमा नेपालका जानेमाने आदिवासी जनजातिका नेताहरुको बैठकमा उनले यस्तै कुरा उठाएका थिए । त्यहाँ डा. हर्क गुरुङ देखि बरागी काईलासम्म र परशुनारायण चौधरी देखि आङछिरिङ शेर्पासम्मका नेताहरुको जमघट थियो । उनले राज्यका हरेक अंगमा जातीय जनसंख्याको समानुपातिक प्रतिनिधित्व, संघीयता र धर्म निरपेक्षताको कुरा उठाउँथे ।


खपाङ्गी लामो समय सम्म जनमुक्ति पार्टीको महासचिब भए । संख्यात्मक आधारमा त उनको पाटीले लामो फड्को मार्न सकेको देखिएन, तर समकालीन नेपाली राजनीति यसैको बैचारिक धरातलमा यात्रारत छ । यसका सफल भाष्यकार गोरेबहादुर नै हुन् । नेपाली राजनीतमा आदिवासी जनजाति अभियन्ताहरुले पहिचानको लडाई यही बैचारिक श्रोतको निरन्तरता हो ।


खपाङ्गीको सिंगो राजनीतिक जीवनमा ‘दशैको टीका’ बहुचर्चीत परिघटना हो । हरेक बर्ष दशै आउन अगाडि खपाङ्गीको ‘दशै अन्तर्बार्ता’ पत्रपत्रिकाका लागि बिकाऊ सामाग्री हुने गर्दथ्यो । उनले जीवन भर दशै आदिवासीको मौलिक पर्ब होइन भन्ने वकालत गरिरहे । तर उनले अरुले दशै मनाउँदा कतै आपत्ती प्रकट गरेका थिएनन् । यसका पछाडि आदिवासी आन्दोलन भित्रको पहिचानजनित दर्शन लुकेको थियो । खपाङ्गी आफैमा बाहुन बिरोधी नभएर बाहुनबादको बिरोधी थिए । उनले सामाजिक न्याय र समानतको पक्षमा आवाज उठाएका थिए ।


बर्षौ देखिको थिचोमिचो र दलन मलनमा बाँच्न अभ्यस्थ भएका आदिवासी जनजातिहरुलाई आफनो पहिचान र परिबेशलाई सम्झन आह्वान गरेका थिए । यो आह्वान आफैमा आज राष्टिय बहसको बिषयबस्तु भएको छ,, यो नै खपाङ्गीले जीवनभर कमाएको पुजी हो । पातलो होचिमिन्ह स्टायलको दाह्री भएको अग्लो कदको मान्छे भनेर मात्र गोरेबहादुर खपाङ्गीको परिचयले पूर्णता पाउँदेन । जातीय विभेद बिरुद्ध समानता र समताका लागि पहिचान खोसेका आदिवासीहरुलाई व्युँझाउने जुन यत्न गरे त्यसैमा खपाङ्गीको परिचय अन्तरनिहित रहेको छ ।

उनी सधै हामीलाई भन्ने गर्दथे,‘जवसम्म यो देशका आदिवासीहरु चिरनिन्द्राबाट उठ्न सक्दैनन्, तवसम्म देशको लोकतन्त्र पनि दीगो हुन सक्दैन ।’ गोरेबहादुर खपाङ्गी मस्तले गफिन्थे । गफिनु के, उनका कुरा सुनाउथे । प्रायः खपाङ्गीका कुरामा पहिचान, जातीय समानता र सामाजिक ऐक्यबद्धताका कुरा हुन्थे । गफै गफमा एक दिन भनेका थिए, ‘समग्र जनजातिको त म कुरा नगरौ । जनजाति पनि थरी थरीका हुन्छन् । तर मगर भन्ने वित्तिकै मामाकी छोरी ताक्ने र बंगुरको मासु खानेलाई भनिन्छ ।’ खपाङ्गीको यस्तो कुरा सुनेर म र राजकुमार रेग्मी मज्जैले हासेका थियौ । हामी हाँसे पनि उनी हाँसेनन्् । झन गंभीर भएर यसैलाई पुष्टी गर्ने गरी उनले थपेका थिए । ‘जस्ले मामाकी छोरी ताक्दैन, त्यो मगर नै होइन, त्यस्तै बंगुरको मासु देख्दा मुख भरी ¥याल काट्छ भने संझनोस, त्यो मान्छे पक्कै पनि मगर हुनु पर्दछ ।’ यसरी उनी गंभीर ठट्टा गर्दथे र यस्तो ठट्टामा गंभीर कुरा गर्दथे । उनले मामाको छोरी बिहे गरेका हुन कि होइनन्, त्यो त थाहा छैन, तर मगर, गुरुङ, तामाङ समुदायमा मामाको छोरी बिहे गर्ने चलन यद्यपी छदैछ । यसरी मामा चेला बिहे गर्ने चलन बिरुद्ध खस आर्यहरुले खिसी गर्ने आम प्रचलन बिरुद्ध उनी बोलेका थिए । आदिवासी जनजातिहरु आफनो जातीय अधिकार प्राप्तीका लागि सचेत नभएको उनको टिप्पणी हुने गर्दथ्यो ।


एक पटक उनले कुरै कुरामा धेरै जनजातिहरुलाई ‘सेक्स गर्न पनि आउँदैन’ भनेका थिए । यसको अर्थ काम कर्तव्य तथा अधिकारमा आदिवासी जनजातिहरुको पछौटेपना प्रति उनको टिप्पणी थियो । उनी भन्थे आदिवासीहरु जनजातिहरुमा जागरण ल्याउन ठूलै आँधीबेहरीको आवश्यकता थियो । पहिलो मधेश आन्दोलनको प्रसंशक थिए । उपेन्द्र यादवको नेतृत्वमा भएको मधेश आन्दोलनले कांग्रेस, एमाले, माओवादीलाई एकै पटक घुँडा टेकाएझै आदिवासीहरुको यस प्रकारो साझा आन्दोलन कहिले गर्ने भन्ने चिन्ता व्यक्त गर्दथे । यही मेसोमा जातीय संगठनहरु राजनीतिक दलको भातृसंगठन भएकोमा उनी सधै आलोचना गर्दथे ।


जनजातिहरुले मूलप्रबाहमा सामेल नभएर जातीय संगठन बनेकोमा उनको चिन्ता थियो । नेपालका आदिवासीहरु नेपाली राष्ट्रियताको मूल प्रबाहमा सामेल हुन सबै भन्दा पहिले जाति हेर्नु पर्ने उनको तर्क हुने गर्दथ्यो । कुनै बेलायती बालकले गोर्खा र नेपाली नागरिकका बारे प्रश्न सोधेमा उस्को अभिभावकले परेड खेली रहेको सिपाहीलाई गोर्खे र बकिम्घम प्यालेसमा प्रमाणपत्र बुझाउने कुनै आचार्य, दहाल वा पोखरेललाई नेपाली भन्ने गरेको उदाहरण उनी दिने गर्दथे । यसको सटिक बिश्लेषण के हो भने नेपाली राष्ट्रियताको बरद छाँया भित्र अझै पनि आम आदिवासी जनजातिहरु सामेल हुन सकेका छैनन् । यसको मूलकारण नेपालमा छाएको जातीबादी राज्यसत्ताको थिचोमिचो नै हो । यसैले उनी भन्थे, जनजातिले हेर्ने भनेको राज्यसत्ता हो र राज्य सत्तामा पुग्न आफनै राजनीतिक दल चाहिन्छ ।


बिचारमा प्रष्ट भए पनि उनले आफनो दललाई दरिलो बनाउने संगठन गर्न सकेनन् । उनी संगठक भन्दा पनि बैचारिक प्रबक्ता थिए । उनी सामेल जनमुक्ति पाटी पनि धेरै पटक बिभाजित बन्यो । उनी नै पाटी छोडेर अर्को पाटी गठन गर्न तिर लागे । उनको सबैभन्दा बढीको प्रभाव क्षेत्र मगरात भए पनि माओबादी आन्दोनका कारण यो प्रभाव छिन्न भिन्न भयो । बरु जनमुक्तिबाट फर ढंगले संगठन गरेका लिम्बुुवान र खम्बुवानजस्ता क्षेत्रीय दलहरुले केही प्रभाव जमाउन सफल भए । यसको प्रेरणा खपाङ्गी नै थिए । यस्ता महान बिचार हामीबाट सदाको लागि बिदा भएका छन् । उनलाई श्रद्धान्जली स्वरुप उनको बिचार यात्रामा समर्पण हुनु नै हाम्रो सच्चा कर्तव्य हुने छ ।

कुमार यात्रु

source:Nepalbritain.com

Last Updated on Tuesday, 13 September 2016 15:46

Hits: 1236

स्व. खपाङ्गी मगरको ओनलाइन मिडिया र सामाजिक सन्जालमा योगदानको चर्चा !

बिजय हितान
यूके, असोज १ - गोरेबहादुर खपाङ्गी मगरको निधन पछी अन्लाइन  मिडिया र सामाजिक सन्जालमा उनको जिवनि र योगदान प्रती बहसका भेल नै उर्लेका छन ।

मोटरसाइकल दुर्घट्ना पस्चात लामो समय उपचारको शैयामा सुस्ताएका खपाङ्गी मरणपरान्त फेरी ब्युंझेका हुन कि भन्ने आभास भैरहेको छ । प्रतिपक्षीको राजनीति गर्ने, त्यसैमा आदिवासी जनजाती मुलका नेताले यस्तो चर्चाको सिखर चुमेको खपाङ्गी पहिलो ब्यक्ती हुनपर्छ । त्यसैले यो एक ऐतिहासिक अवस्था भएको मैले अनुभव गरिरहेको छु ।

आज उनको निधन भएको केही हप्ता बितिसक्दा पनि नेपाल र देसबिदेसका अन्तरकुन्तरमा उनलाई स्रदान्जली दिने कार्यक्रम अझै सिद्दिएको छैन । किन यिनलाई यसरी मान्छेहरुले स्रदा ब्याक्त गरिरहेका छन भनी अध्यन गर्दै जाँदा उनका निम्नलिखित भनाइहरु मलाई पाठक माझ बाँडन उचित लाग्यो ।

खपाङ्गीका ति दर्शन कती त अहिलेको राजनैतिक छितिजमा सान्दर्भिक भएर पनि ब्याबहारमा लागु भैसकेका छन । तर उनका कती बिचारलाइ अझै समिक्षा गर्दै जानुपर्ने देखिन्छ । त्यसैले उनका सिद्दान्तप्रती ब्रिहत बहस र छलफलको खाँचो छ । आउने दिनहरुमा राजनैतिक पार्टि र अन्य सँघसंस्थाले यस बिषयमा चर्चा परिचर्चा गर्दै खपाङ्गीलाई अंमर तुल्याउने कार्य गर्नेछन भन्ने मैले आशा राखेको छु ।


  • सङ्घियता जातिय मुक्तिकालागी नभै बिकासका लागि हो ।
  • नेपालमा देखिएको समस्याको खास जड बर्गिय भन्दा जातिय हो । 
  • राज्यको निकायमा जातजातिलाई जनसङ्ख्याको आधारमा प्रतिनिधित्व गराएमात्र देश बिकास सम्भव हुन्छ ।  
  • म सिंहदरबार छिर्ने सपना देखाउँछु, तिमी (जनजाती र दलित युवा) अमेरिका पुग्ने सपना देख्छौ, कहाँबाट हुन्छ तिम्रो मुक्ती ?
  • बुलेटले होइन ब्यालेटद्वारा सत्तामा पुग्नपर्छ, त्यसकालागी सर्बप्रथम समुदाय चेतनशिल बन्नु पर्छ (जातिय मुक्तिकालागी सश्स्त्र संघर्षको सल्लाहदिनेहरुलाई लक्षित)।
  • मैले दशैमा राजाको हातबाट टिका धार्मिक शहीष्णुता दर्साउन लगाएको हुँ ।
  • राजा खुशी हुन्छन कि भन्ने चाहनाले मैले टोपी माथि सारेर निधार थापेकै हुँ । मैले जनजातिकै काम गराउन राजाको हातको दशै टिका थापेकै हुँ । 
  • कुनै एक जाती, बर्ग, धर्मको वर्चश्व होइन सबैको समान सहभागिताले राज्य बलियो हुन्छ ।
  • राजनीतिक चक्रब्युहभित्र वहिष्करणमा पर्न गएको र जसरी सल्लाको वनमा एक्लो साल किचरिक्क परेर आँफै मर्छ त्यस्तै हुने देखेर मैले कम्युनिष्ट पार्टी छोडेको हुँ । 
  • दिलैदेखी उनिहरु जनजातिका समस्याहरुप्रती सकारात्मक कहिल्लै हुन सक्दैनन । 
  • जनजातिको एउटा साझा राजनीतिक मन्च निर्माण गरेर चुनावी प्रतिस्प्रधामा जानुपर्छ ।
  • यो समाजमा मुसाले छोएको भात खाइन्छ तर जनजातिले छुएको भात नखाने चलन छ ।
  • जुन राजनैतिक पार्टिमा आदिवासी जनजाती नेत्रुत्वमा छैनन त्यो पार्टिबाट जनजातिको मुक्तिको बाटो देख्नु उपयुक्त छैन ।
  • हेर! यो जनजाती पार्टिमा गएछ भन्दाखेरी लाज मान्छन । हिँजो खपाङ्गी पनि नेकपा माले छोडेर यो पार्टिमा आउँदा त्यसैगरि भन्थे तर उसले लाजले मुख छोपेन । समस्या के हो भने म जनजाती हुँ भनेर समाजमा चिनाउन डराएका कारण ।
  • आदिवासी जनजाती महासंघले नेत्रुत्वकारी होइन समन्वयकारि भूमिका खेल्नु पर्छ ।    
  • हामीले सिमित भुमिको मालिकको कुरा होइन राष्ट्रको मालिक हुने कुरा सोँचिनुपर्छ ।
  • भुमिपुत्रले यो देशको निती निर्माता बन्नको लागि सत्तामा जानु पर्छ ।
  • हामीले बोकेको बन्चरोको धार पञ्चायततर्फ धेरै हान्यौ, अब उप्रान्त आफ्नै कम्युनिष्टतर्फ हान्नुपर्छ ।
  • देखिएका गैरतागाधारी पार्टी कार्यकर्तालाई प्रत्येक जातिबाट एक/एक जनालाई नेकपा (माले) को केन्द्रिय समितिमा राखेमा पार्टिको गती दुरत्तर हुँदै जानेछ ।
  • म हिँजो पनि मेची महाकाली जुन रफ्तारमा गइरहन्थेँ  आइरहन्थे, त्यसमा समयसापेक्ष केही कमी हुन सक्छ तर यात्रा निरन्तर छ ।
  • म कुनै जाति जातित्व बिरोधि होइन, जातिवादको बिरोधि हुँ, जातिय निरङ्कुशताको बिरोधि हुँ ।
  • जातिवाद बिरोधको आन्दोलन तुहिएको छैन । तुहिएको भए कसरी अशोक राइ जन्मन्थे ? कसरी चैतन्य सुब्बा जन्मन्थे ?     

Last Updated on Saturday, 17 September 2016 13:20

Hits: 1438

देशभरिकै शिक्षकहरूका ‘गोरेदाइ’

गणेश अधिकारी

ganesh-adhikari666

 

सगरमाथा अञ्चलबाट नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठनको केन्द्रीय सदस्यमा छानिएर आएपछि गोरेबहादुर खपांगीसँग मेरो पहिलो चिनजान भएको थियो । यो मौका जुराइदिने प्रमुख व्यक्ति सुशील प्याकुरेल थिए । तत्कालीन भूमिगत माले पार्टीको काममा उनी खोटाङको सदरमुकाम दिक्तेल पुगेका बखत पार्टीगत सम्पर्क बन्न पुगेकाले म केन्द्रीय समितिमा आएको थिएँ । तर गोरेबहादुर खपांगीको नाम त्यसभन्दा पहिलादेखि नै पूर्वी नेपालका शिक्षकहरूमा प्रख्यात रूपमा फैलिइसकेको थियो । गोरेबहादुर को हुन्, उनी कस्ता छन् ? भन्ने जिज्ञासा सबै शिक्षकमा थियो । ०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलनबाटै रोपिएको शिक्षक आन्दोलनका प्रमुखका रूपमा गोरेबहादुरलाई त्यस बखतसम्म सबैले चिनिसकेका थिए ।

नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठनका प्रत्येक केन्द्रिय समितिको बैठकमा म खोटाङबाट आउने गर्थें । त्यस बखतसम्म बाटो र यातायातको कतै नामोनिसान थिएन । हिउँदको समयमा त ठीकै थियो । तर वर्षाको समयमा कोसी नदीमा भेल उर्लिएका बेलामा एउटा चेपे नाउमा तरेर काठमाडौंमा हुने गरेका बैठकमा आउने काम चुनौतीपूर्ण हुन्थ्यो । बाटोभरि जति नै दुःख भोगेर बैठकमा आइपुगे पनि गोरेबहादुर खपांगीसँग भेट भएपछि ती सबै दुःख बिर्सिन पुगिन्थ्यो । शिक्षक आन्दोलनमा लागेर सम्पूर्ण शिक्षकहरूका लागि उनले भोगेका, खेपेका, जेलमा बसेका कथाहरू सुनेपछि आफुले पाएका सबै दुःख बिर्सन पुगिन्थ्यो । समितिमा उनी केन्द्रीय कोषाध्यक्ष थिए । मोलाहिजाका कुरा उनलाई पटक्कै स्वीकार्य हुँदैनथे । बैठकमा आफ्नो विचार बढो सन्तुलित ढंगमा राख्ने बानी थियो उनको । सो संगठनमा केन्द्रिय महासचिव देवी ओझा थिए, जो पछि गएर २ पटकसम्म शिक्षामन्त्री बन्न सफल भए ।

टुँडीखेलको खुलामञ्चमा श्रद्धाञ्जलीका लागि राखेको गोरेदाइको पार्थिव शरीरमा एक थुँगा फुल चढाएर वरिपरि घुमें । टाउकापट्टि गएर गोरेदाइको अनुहार अन्तिम पटक हेरें । मेरो भित्रको मानिस रोयो । आँसु झर्न भरसक दिइन“ । तर मन उडेर भोटाहिटीको धर्ना कार्यक्रममा पुग्यो ।

शिक्षकहरूका पेसागत हितका लागि सञ्चालित त्यो आन्दोलनमा सरकारी कर्मचारी सरहको सुविधा र पेन्सनको व्यवस्थाको मागले शिक्षकहरूलाई आन्दोलनमा अत्यधिक तानेको थियो । तत्कालीन पञ्चको सरकारले शिक्षकहरू फुटाउन ठूलो जोड गर्दा पनि निकै लामो अवधिसम्म सकेको थिएन । संघर्षका अनेक कार्यक्रम भइरहन्थे । हरेक कार्यक्रमको अग्रस्थानमा गोरेदाइको उपस्थिति हुने गथ्र्यो । उनी अगाडि उभिएको देखेपछि शिक्षकहरू सतिसाल भएर उनका पछाडि ताँती लाग्थे । एक पटक यस्तै कार्यक्रममध्ये ‘काठमाण्डौ जाऔँ’ कार्यक्रम राखिएको थियो  । यसमा देशभरबाट शिक्षकहरू काठमाण्डौमा ओइरिएका थिए । पूरानो बस पार्कको पछाडि एउटा सानो कोठामा शिक्षक संगठनको कार्यालय थियो । त्यहाँ पुग्नको लागि शिक्षकहरूको ताँती हेर्न लायक थियो । भित्र मानिस नअट्ने भएपछि गोरेबहादुर बाहिरै उभिएर सबैमा साहस भर्ने काम गर्न थाले  ।

काठमाडौंमा गरिने विभिन्न कार्यक्रममध्ये विभिन्न ठाउँमा धर्नाको कार्यक्रम पनि थियो । यसमा गोरेदाइको र मेरो स्थान भोटाहिटीको व्यस्त चोकमा परेको थियो । उनी र म त्यसतर्फ लाग्यौं । मेरो मुख केहि मलिन भएछ । कारण, धमाधम पुलिसले बसेको ठाउँबाट शिक्षहरूलाई उठाएर कुट्दै गाडीमा हालेर लाँदै थियो । केन्द्रिय नेता भएकाले हामीले जानै पथ्र्यो । मतर्फ फर्केर गोरेदाइले भने, ‘के हो गणेश तिमी त डराए जस्तो पो छौ त ? अब हामी यहाँबाट उठ्नै हुँदैन । हामीलाई उठाउन त्यो पुलिसले क्रेन ल्याउनु पर्छ, बुझ्यौ ?’ नभन्दै गोरेलाई एक दुईजना पुलिसले आँट्न पनि सक्तैनथे । ‘मलाई उठाउन क्रेन नै ल्याएछ भने तिमीले मेरो झोला समात्नु’ भनेर मलाई ढाडस दिए । उनको जिउडाल अनुसारको एउटा निकै ठूलै झोला काँधमा दोकाँधे पारेर बोक्ने बानी थियो । यसले उनको व्यक्तित्वलाई अझ ओजपूर्ण बनाएजस्तो लाग्थ्यो ।

टुँडीखेलको खुलामञ्चमा श्रद्धाञ्जलीका लागि राखेको गोरेदाइको पार्थिव शरीरमा एक थुँगा फुल चढाएर वरिपरि घुमेँ । टाउकापट्टि गएर गोरेदाइको अनुहार अन्तिम पटक हेरें । मेरो भित्रको मानिस रोयो । आँसु झर्न भरसक दिइनँ । तर मन उडेर भोटाहिटीको धर्ना कार्यक्रममा पुग्यो । नियतिको क्रेनले गोरेदाइलाई उठाइसकेको थियो । मलाई समात्नु भनेको झोला अब गोरेदाइसँग थिएन । भए पनि यतिखेर म त्यसलाई समातेर उनलाई रोक्न पनि सक्तिनथेँ र झोला समातेर सँगै जान पनि सक्तिनथेँ । नेपालमा यतिखेर लाखभन्दा माथि शिक्षकको संख्या छ । पचासौं हजारले पेन्सन पाउँदै छन् । त्यो सुविधाको लागि गोरेदाइले गरेको संघर्षको कति मूल्य छ ? त्यो आँकलन गर्न सकिँदैन । तर स्वयं गोरेदाइको पेन्सन थिएन । भएन ।

धेरैअघिको कुरा हो । सुरुमा गोरेदाइ विशुद्ध माक्र्सवादी लेनिनवादी थिए । शिक्षण पेसाबाट उनले राजनीति थालेपछिको कुरा हो । वर्गीय राजनीतिबाट उनले नेपालको परिप्रेक्ष्यमा वर्णको सुधार हुने देखेनन् । नत्र माले पार्टीले पञ्चायतको ‘आउटपोस्ट’ कब्जा गर्न जनपक्षीय राजनीति सुरु गरेका बखत उनी सर्लाहीतर्फको कुनै निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचन लडेर पराजित भएपछि ‘सर्वहारा राजनीतिको खाता अबदेखि नेपालमा खोलिएको छ’ भन्दै खुसीसाथ फर्किएका थिए । तर पार्टी नेतृत्वमा रहेको एकल जातीय परम्परा देखेपछि उनले वर्ण सुधारको नारा उठाए । खोटाङ जिल्लाको सिम्पानीबाट सदरमुकाम दिक्तेलतर्फ जाँदै थिएँ, एक दिन । मेरो लागि करिब डेढ दिनको पैदल, बाटैभरि ठूलाठूला ढुंगामा इनामेलले ‘वर्गभन्दा पहिले वर्णको सुधार गरौं’ भनेर लेखिएको नाराका मुनि ‘गोरेबहादुर खपांगी’ लेखिएको थियो ।

म त्यो दिनभरि उकालो ओरालो हिँड्दै गोरेदाइका नारामा विचार गर्दै गएँ । वास्तवमा वर्णमा सुधार नल्याई वर्गीय नारा मात्रै दिइएको राजनीतिले आजको राजनीतिलाई नै गन्तव्यहीन बनाए जस्तो देखिँदैछ नेपालमा । सर्लाहीको लालबन्दीमा एकपटक एउटै वसमा यात्रा गर्न पुगेछौं । ‘मेरो राजनीतिको झण्डा उठाऊ गणेश ’ भने उनले । ‘जातीय राजनीति नभए त मान्थेँ’ भनेँ मैले । ‘नेपालको एउटा मगर एउटा बाहुनकोमा गोठालो बसेको छ, तर तिमी जति नै गरिब भए पनि छोरो कुनै मगरकोमा गोठालो रख्न सक्छौ ?’ गोरेको यस प्रश्नले मेरो छातिमा ठूलो तुफान उब्जाइदियो । सामाजिक असमानताको यो खाडल वास्तवमा पुरिसक्नु थिएन । सायद गोरेदाइले त्यसै वर्ष ‘दसैं बहिष्कार’

को नारा  दिएका रहेछन् । त्यो नारा गाउँघरमा यस्तो आगोसरी फैलियो कि मलाई दसैंको टीका लगाएर हिँड्न संकोच लाग्यो । यति मात्र होइन, गोरेबहादुर खपांगी  जनजातिका माझमा यति प्रख्यात र उच्च आदर्शको नारा बन्यो कि मैले कसैसँग पनि ‘गोरेदाइ मेरो साथि हो’ भन्ने आँटै गर्न सकिनँ । किनभने मैले त्यसो भन्दा कसैले पनि पत्याउने देखिन । खोटाङ, उदयपुर, भोजपुरका प्रत्येक गाउँमा र गाउँका प्रत्येक जनजातिका घरमा गोरेबहादुरको नाम लिन थालिएको थियो ।

गोरेबहादुर खपांगीको एकल संगठन यति द्रुत गतिमा गाउँमा फैलिएको थियो कि पछि त्यस गतिमा जनयुद्ध पनि फैलिएको देखिएन । पूर्व शिक्षामन्त्री देवी ओझासँगै  श्रद्धाञ्जली सभामा जाने सल्लाह भए पनि उनी पहिला नै पुगेर पनि फर्किसकेकाले म एक्लै गोरेदाइको पार्थिव शरीर नजिकै उभिएर टोलाउन पुगेछु । त्यहाँ मानिस धेरै थिए । मलाई चिन्ने कोही थिएन र म पनि कसैलाई चिनिरहेको थिइनँ ।

‘नर्भिक अस्पतालमा ‘गोरेदाइ बेहोस छन्’ भन्ने सुनेर एक दिन त्यहाँ पुगेको थिएँ । छोरीले धेरै पटक बुबालाई बोलाइन् । ‘गणेश अंकल आउनु भएको छ, बाबा आँखा हेर्नु न’ भनेर धेरै पटक भन्दा पनि गोरेदाइको आँखा खुलेन । अन्त्यमा, नानी छोरी अव भयो बाबालाई नबोलाऊ भनेर केहि क्षणपछि कोठाबाट बाहिर निस्केर हिँडेको पनि सम्झिएँ ।

राजतन्त्रले पनि गोरेबहादुर खपांगीमाथि खेल खेलिसकेको थियो । त्यो सम्झेर पनि एकछिन टोलिएँ । के राजाको मन्त्री बन्न गोरेबहादुरले गल्ती गरेका थिए त ? त्यसो पनि होइन । त्यो राजतन्त्रको चरित्र थियो । उसले विगत अढाइ सय वर्षको इतिहासमा कसमाथि खेल खेलेन ? उसको खेलमा को गएन ? गोरेबहादुर खपांगीको मूल्यांकन त्यस कोणबाट गरिनु अन्याय हुन्छ । नेपालको सत्तरी प्रतिशत जनसंख्यामा रहेको जनजातिलाई गोरेबहादुर खपांगीले घोर निद्राबाट ब्युँझाइदिएका छन् । गणतन्त्र नआउँदै गोरेबहादुरले आफ्ना भागमा पर्ने काम गरिसकेका थिए । गोरेबहादुरलाई कसले कसरी प्रयोग गरे, त्यो अब महत्त्वको कुरा होइन । गोरेबहादुर आपूm सदाका लागि निदाए । तर उनले ब्युँझाएका मानिस अब पुनः निद्रामा पर्नु हुँदैन । मुख्य कुरा यो हो ।

यति सोच्दै गर्दा मैले सामुन्नेमा राखेका तीनवटा श्रद्धाञ्जली पुस्तिकामा हस्ताक्षर गरिसकेको थिएँ । पुनः गोरेदाइको अनुहार अन्तिम पटक हेरेर खुलामञ्चबाट बाहिर निस्कें । मनले भन्दै थियो, ‘गोरेदाइ ' म पनि बाँचुन्जेल यो असमानताको विरोध गरिरहने छु ।’

२४ भदौ, २०७३ तदनुसार ९ सेप्टेम्बर २०१६ को राजधानी राष्ट्रिय दैनिकमा  छापिएको लेख हुबहु यँहा पोस्ट गरिएको छ ।

 

 

Last Updated on Sunday, 11 September 2016 02:46

Hits: 1817

Error: No articles to display