A+ A A-

राष्ट्रिय मगरमाला सस्मरण(भाग २)

२०३९ साल फागुन १५ पछि निर्माण भएको नेपाल मगर संघको मञ्चबाट आधिकारिक रुपमा मगरहरुको भेला आमसभा, अन्तरक्रिया आदिमा उपस्थिति दिने क्रममा महाकालिको कञ्चनपुर, डडेलधुरा, डोटी पुग्नु पर्यो । डडेलधुरा आलितालका गणेश थापा मगर त्यसैगरि डोलका पदम डालामगरसंगको भेटघाट भुल्न सक्तिन । डोटिको बुँडरका भेटघाटमा सुनलाल मगर सम्झन्छु । गणेश थापाका सहोदर भाईको घरमा विहानको खाना खाँदाको सम्झना आलै छ । बन विचमा छाप्रो । बनकै जग्गा जोत-कोर गरि पारिवारिक जीवन खर्च गर्दै गरेको देंखे । त्यस्तोलाई जनकपुरको अंचलको तराई जंगलमा रहाङ्गबालि भन्ने चलन छ ।  एक पल्ट म ने.म.स.का केन्द्रिय सदस्य डोटीरुपस काँडाका प्रेम आले र वहाँका मामासँग भाडाको जीपबाट पनि डोटी पुगेको छु अतरियाबाट । त्यसैगरि कञ्चनपुर, महेन्द्रनगरका नरविर पुन र वहाँकी श्रीमती र छोरीसँग महाकालिको तिरैतिर भारतबाट डडेलधुरा, सिमलखेत साँझमा सोती जी.को घरमा बास बसेको छु । हाल वहाँ स्वर्गिय भइसक्नुभएको छ । त्यहाँको कार्यक्रममा स्थानिय व्यक्ति रामबहादुर घर्तिमगरको राम्रो सहयोग रहेको थियो । यसरी महाकालिको कार्यक्रममा नेपाल मगरसंघ केन्द्रिय समितिका स्वर्गिय विरबहादुर राना महासचिव सिवलाल थापा अनि यसैगरि ब्रिटिश आर्मिबाट अवकास प्राप्त कप्तान केशर पुन लगायत  केन्द्रिय र स्थानिय मगर मित्रहरुको सक्दो सहयोग पाएको छु । पदम डाला जी.को सक्रियतामा डोलाकै स्थानिय विद्यालयको प्राङ्गनमा खुला आमसभा मगरहरुको सम्पन्न भएको थियो । पदम जी.ले आफ्नै निवासमा मिठो खाना खुवाएर आथित्य सत्कार दिनुभएको अहिले पनि म सँग ताजै छ ।  कैलाली, टिकापुर, बनगाउँमा नेपाल मगर संघको जिल्ला सम्मेलन कार्यक्रम स्थनिय विद्यालयको प्राङ्गनमा सम्पन्न भएको थियो । सहभागिहरुको लागि मासु भातको व्यवस्था थियो । त्यो भेलाको ठिक अघिल्लो साँझ डाँडापारि घाम जानै लाग्दा बजारमा एकजना मगर कुर्ता, सुरुवाल, मफलर, टोपी र दोकाँधे झोलामा देखा परे । यो टिकापुर बजारको कुरा हो । वहाँ सम्मलेन अवलोकन गर्नुआउनु भएको रहेछ वहाँकै भनाई अनुसार । वहाँ पछि नेपाल मगर संघको केन्द्रिय सदस्य राप्ती अञ्चलबाट बन्न पुग्नुभो । यसवेला वहाँ स्वर्गमा हुनुहुन्छ । त्यसवखतको त्यो मानिस रुकुमका नरेन्द्र बुढामगर हुनुहुँदो रहेछ । नेपाल मगर संघ सँग एउटा  संस्कार थियो त्यो के भने जहाँ केन्द्रिय समितिको बैठक हुन्थ्यो त्यहाँ जिल्ला सम्मेलन अनिवार्य नै हुन्थ्यो । यसो गर्दा आफ्ना केन्द्रिय मगर नेताहरुसँग स्थानियहरुको देखादेख र भेटघाट सजिलै सँग हुने गथ्र्यो । बनगाउँको यो सम्मेलनमा स्थानिय व्यक्ति श्रद्धेय तेजबहादुर पुनको यथेष्ट सहयोग रहयो ।  त्यस भेगका वजिर सिं थापमगरको पनि प्रंसगबस सम्झना आईरहन्छ । त्यसैगरि मैले फुलबारि डिपोको केन्द्रिय बैठक र त्यसपछिको डिपो बजारको सम्पन्न आमसभा सम्झेको छु । जेठ महिना । यो सम्पन्न गर्न स्थानिय पूर्णबहादुर घर्तिमगरको पूर्ण हात छ । यसमा वहाँलाई आफ्नो परिवार र स्थानिय व्यक्तिहरुले पनि राम्रै सहयोग पुर्याएको बुझिन्छ ।  लामो समय पश्चात कलम चलाउनुपर्दा धेरै कुराहरु विस्मृतिमा परिणत भएका छन् । त्यसताका डिपो सुकुम्बासी बस्ति थियो । नेपाल मगर संघका केन्द्रिय कोषाध्यक्ष स्व. मनविर गर्बुजाको उठबसको कारण मेरो लागि डिपो बजार झनै सम्झनायोग्य भएको छ । मलाई वहाँले जसरी चिन्नु भएको थियो, थियो । समय आउँछ । म मनविर गर्बुजा जो ब्रिटिश आर्मिको अवकाश प्राप्त लेफ्टिनेन्ट हुनुहुन्थ्यो वहाँको सम्बन्धमा अप्ठेरो नमानि दुई शब्द खर्च गर्ने प्रण गर्दछु ।  यो लेख्दै गर्दाको वर्ष भित्र म कैलालीको सहजपुर कार्यक्रममा भाग लिन पुगें साथमा तेज तारामी । त्यहाँसम्म पुग्न जीपको खर्च स्थानिय लेक्चरर लालबहादुर थापामगरबाट भएको थियो । मगरहरुको सिलसिला चलाउँदा यि मगर व्यक्तित्वलाई भुल्न जाँदा सुदुर पश्चिमाञ्चलको सम्झना धमिलो हुनेछ । कैलालीकै मिनबहादुर दर्लामी जसको घर आंगनमा एक दिन एक रात मगर प्रशिक्षण कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो । यो गाउँको नाम कैलाशपुर । राजेश बुढामगर पनि अविष्मरणिय छन् । पुनः म सहजपुरको सम्झना गर्दै छु । यो सम्झनामा खड्गबहादुर सारु, लोकबहादुर सारु जहाँ म र म सँगैकाले विहानको खाना स्थानिय माछासँग लियौं ।  सुदुरपश्चिमाञ्चलको सम्झना गर्ने क्रममा नेपाल मगर संघको आठौं राष्ट्रिय महाधिवेशन मेरै सभापतित्वमा कैलालीको टिकापुर नगरपालिकामा स्थायि बरिष्ठ नागरिक श्रद्धेय मणिराम घर्तिमगरको प्रमुख आतिथ्यतामा सम्पन्न भएको थियो । प्रमुख अतिथि भारितिय गोर्खा राईफल्सका सिपाही हुनुहुन्थ्यो । वहाँ हाल स्वर्गिय हुनुहुन्छ । वहाँको एकमात्र छोरा देवबहादुर घर्तिमगर हुनुहुन्छ टिकापुरमै । त्यसठाउँका मगर व्यक्तित्व तेजबहादुर पुनमगर र के.एस. थापाको सहयोग महाधिवेशन सम्पन्न गर्न सराहनीय रह्यो । जिल्लाबासि युवा नेता तेज तारानी मगरको काँधमा व्यवस्थापनको जिम्मेवारि थियो । आठौं महाधिवेशन (२०६०) बाट मैले आफ्नो केन्द्रिय अध्यक्षताको स्वेच्छिक अवकाश प्राप्त गरें । यो महाधिवेशनले क्रमशः ब्रिटिश आर्मिका रिटायर्ड कप्तान यमबहादुर बुढाथोकी मगर र उस्तै देउबहादुर राना अध्यक्ष र वरिष्ठ उपाध्यक्षमा निर्वाचित हुनुभयो । यो महाधिवेशनले महासचिवमा रामचन्द्र थापालाई निर्वाचित गर्यो । यसमा अन्य निर्वाचित पदाधिकारि र सदस्यहरुको नामावली उल्लेख गर्न असमर्थ भएकोमा म क्षमा चाहन्छु । नेपाल मगर संघको ईतिहाँस लेख्ने क्रममा प्रारम्भदेखि वर्तमान सम्मका सम्पूर्णको नामावलि उल्लेख हुनेनैछ । महाधिवेशन सम्पन्न पश्चात लगत्तै डि.एफ.आई.डि.ले प्रोजेक्ट चलाउन दिएको रु. १० लाख को उचित व्यवस्थापन गर्न मगर युवा यमबहादुर झेंडी मगर, पाल्पा निवासीलाई कार्यकारिणिको अधिकार प्रदान गरियो । सुदुरपश्चिमाञ्चलमा सम्पन्न नेपाल मगर संघ केन्द्रिय समितिको गतिविधिलाई टुङ्ग्याउनु अघि यसको १७औं राष्ट्रिय सम्मेलनको थोरै चर्चा गर्न चाहन्छु । यो कार्यक्रम महाकालि नदिको पश्चिम किनाराको चाँदनि दोधारा गा.वि.स.मा सम्पन्न भएको थियो । यसको व्यवस्थापनमा नरविर पुन र डोटीका प्रेम आले मगरको भूमिका सराहनिय छ । सहभागिहरुसँगै मैले आफ्नो बास स्थानिय सामाजिक तथा राजनितिक व्यक्तित्व मानबहादुर विश्वकर्माको विशाल भवनमा राखेको थिएँ । त्यो सम्मेलनमा पुर्व मन्त्रि स्वर्गिय नारायण सिं पुनमगर आफ्नो निजि हेलिकप्टरमा नेपाल मगरसंघको पूर्व महासचिव सुरेश आलेमगर सहित उपस्थिति हुनुभो । सम्मेलनमा अनेकन बौद्धिक व्यक्तित्व मध्ये वि.के.रानाको पनि उपस्थितिले रौनकता ल्याएको थियो । यो सम्मेलनको सम्पन्नतापश्चात मेरो बास महेन्द्रनगर निवासी नरविर पुनमगरको होटलमा भयो । साथमा युवाहरु मध्ये रत्न सिंह राना पनि थिए । बजारका सथानिय व्यक्तित्व भारतिय गोर्खा सेनाका अवकाश प्राप्त कप्तान श्रद्धेय पदमबहादुर थापाको  सम्झिने लायकको आतिथ्य सत्कार रह्यो । म आफ्नी श्रीमति विद्यासँग र साथै अन्य साथिहरु पनि विवादित टनकपुर व्यारेज अवलोकन तर्फ लाग्यौं ।  म धेरैपल्ट सदुरपश्चिमाञ्चल पुगेको छु । यो क्रममा प्रायसः नेपालगञ्ज घरबारि टोलका रामचन्द्र थापाको साथ सहयोग रहँदै आएको सम्झना गर्दछु । पहिलोपल्ट कैलालीको धनगढि टेक्दा बर्दिया निवासी टोप थापालाई टप ईन टाउनमा कार्यरत पाएँ वहाँले त्यसवेला राम्रो खातिरदारि गर्नुभयो । वहाँसँगै स्थानिय धेरै युवाहरु परिचित भएका थिए । नेपाल मगर विद्यार्थी संघको राष्ट्रिय सम्मेलनको उद्घाटनार्थ प्रमुख अतिथिको रुपमा धनगढि पुगेको थिएँ । टोप जी.लाई भेटेको झन्डै झन्डै १५ वर्ष अघिको जस्तो लाग्छ र हालसम्म पनि वहाँसँगको भेटघाट निरन्तर छ । घनगढि गइरहँदा मेरा भान्जाहरु बजारमा कार्यरत थिए र छन् पनि वहाँहरु चन्द्रलाल क्याप्छाकी र जीतबहादुर हुनुहुन्छ । यो स्मरण गर्दै गर्दा नेपाल मगर संघ जिल्ला समिति कैलालीका वर्तमान अध्यक्ष टेक नाम्जालीका साथै दिपा थापा, चक्र अस्लामी, खड्गहरुको सम्झना आईरहन्छ, त्यसैगरि हसनपुरका कृष्ण थापमगर । एउटा विर्सनै नसकिने नाम हो –शक्ति श्रिस । वहाँको धनगढि निवासको आतिथ्य सत्कार मेरो लागि अविष्मरणिय छ । ने.क.पा. माओवादीबाट अलग भएर बसेका मोहन सिं सारु र नविन्द्र राना पनि मेरो सम्झनामा आइरहनुहुन्छ । सुदर पश्चिमाञ्चलको लागि मेरो भ्रमणले ल्याएको विभिन्न खाले गतिविधि जस्तै महाधिवेशन, जिल्ला अधिवेशनहरु, जिल्ला सम्मेलनहरु, गोष्ठिहरु, अन्तरक्रियाहरु, प्रशिक्षणहरु, समुह–समुहको भेटघाटहरुमा प्रत्यक्ष रुपमा हजारौं हजार मगरहरुको विचमा पुग्ने सौभाग्य मलाई नेपाल मगर संघले दिएको हो । यो वर्णन आफै पनि अन्तिम चाहिँ होईन आउने दिनमा मेरो आवश्यकता सुदुरपश्चिमाञ्चल र त्यहाँ बसोबास गरिरहेका मगर समुदायलाई परिनै रहला भन्ने आशा गर्दछु । मगरहरुको अवस्था थोरै भएपनि मैले बुझ्ने मौका पाएँ । मबाट आगामि दिनमा  मगरहरुले प्राप्त गरेको शिक्षा, ज्ञानबाट उनिहरुलाई मलाई विश्वास छ, अग्रगामि बन्न प्रेरित गर्लान् र बाटो नविराईकनै आफ्नो अन्तिम लक्ष्य सम्म पुग्न सफल होलान् ।

मितिः २०६९ पुस २८ गते तद्नुसार जनवरी १२,२०१३ धोविघाट, ललितपुर

क्रमशः

 

Last Updated on Tuesday, 29 January 2013 19:08

Hits: 1058

राष्ट्रिय मगर माला (संस्मरण)

गोरे बहादुर खपांगी मगर

४० वर्ष अघि मध्येमाञ्चल विकास क्षेत्र, जनकपुर अञ्चल, जिल्ला रामेछाप, सदरमुकाम रामेछाप वजार, गौरिशंकर हाइस्कूलको प्रधानाध्यापकमा नियूक्त भएँ । जनकपुरधाममा अवस्थित नेपाल सुर्ती विकास समितिको छँदोखाँदोको हाकिमको पद छोडेको थिएँ । जे लेखेको छ त्यही हुन्छ भनेझैं भयो । प्रधानाध्यापकको खवर रामेछाप वजारको छेउमा रहेको सुकजोर मगरवस्तीमा पुगेछ । केही दिनपश्चात विद्यालय समयमा एकजना झण्डैझण्डै मेरै उमेरका मानिस मलाई भेट्न आए । म त्यसवेला ३० वर्ष भइसकेको थिएँ । उनको हुलियाको कारणवाट उनलाई मसँग भेट्न निकै संघर्ष गर्नुपरेको रहेछ । कसोकसो पियन वा शिक्षकमध्ये कसैले उनलाई मसँग भेट्न अनुमति दिएछन् । उनी प्रधानाध्यापकको कार्यालयमा पसे ।

त्यो मान्छे मेरो अगाडि ठिँङ उभियो । उनको त्यस अवस्थाको वयान म यहाँ गर्न चाहन्न । धुजाधुजा भएको स्टकोटको भित्री खल्तीवाट उनले थाङ्नाको पोको प्रअको टेवुलमाथि राखे । मैले बस्न भनें । उनी अप्ठेरो मानीमानी कुर्सीमा बसे । मैले शोधे,  ‘यो के ?’ जवाफ थियो हातको शोभा । ठूलालाई भेट्न रित्तो हात जानुहुन्न । मैले त्यो सानो पोको खोलें, ग्वारहु (कुखुराको अण्डा) रहेछ ।
उसको पहिरन । लुगामात्र मैला थिएनन् । ठाउँठाउँमा नमिठोगरि फाटेका पनि थिए । टोपीको फेरो च्यातिएको, टुपी निस्कने । कछार त्यस्तै । पाइतला नाङ्गै । उसको स्वभावमाथि गहिरिएँ । मैले शोधें उसले भेट्न आउनु मवाट कुनै काम उसको लागि थियो कि । विलकूल छैन भन्ने जवाफ पाएँ उवाट । सदरमुकामको हाइस्कूलमा मगर हेडसर आएको खवरको निक्र्योल मगर गाउँवाट सायद उनी म कहाँ आएका थिए । एकछिनको कुराकानीपश्चात उनी फर्के र कहिल्यै नविर्सने छाप ममा छोडेर गए ।

पञ्चायतकाल, मगर जाति सम्वन्धमा चिन्तन गर्न मलाई यो कालले रोकेन । यो जातिवारे भन्दापनि यसको अवस्था सम्वन्धमा सोंच्न थालें । समयले कोल्टो फेर्दै जानथाल्यो । तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले एक्कासी राष्ट्रिय जनमत संग्रहको घोषणा गरयो । नेपालको लागि यसप्रकारको शाही कदम आफैमा नौलो थियो । वि.सं.२०३७ वैशाख मसान्तमा यो सम्पन्न भयो । यसमा सुधारिएको पञ्चायत प्रणालीले जित्यो । वहुदलीय शासनप्रणाली पराजित भयो । त्यसवेलाको शक्तिशाली पार्टी नेपाली काँग्रेसको तर्फवाट वीपी कोइरालाले परिणामलाई स्वीकार र स्वागत गर्यो । म रामेछाप वजारमा गिरफ्तार गरिएँ । गिरफ्तार गरिएकै मध्यराति हड्कडीसहित चलान गरिएँ । कहाँ लगिदै छ थाहा थिएन । वाटैमा घाम झुल्कियो । दिशापिसावको लागि अनुरोध गर्दा पर नजाने आदेश भयो । देखिनेगरि बस्नुपर्ने भयो । त्यतिमात्र कहाँ हो ! मतिर वन्दुकको संगिन पनि तेर्सियो । प्रहरीको संख्या ६/७ थियो । त्यसवेला मलाई आभास भयो, प्रअको रुपमा के गर्दै रहेको रहेछु ६ वर्षसम्म । २०३६ मंसिर २६, २७ र २८ हेटौडाको भुटनदेवी माविमा कडाईका साथ विद्यालय शिक्षकहरुको प्रथम ऐतिहासिक राष्ट्रिय सम्मेलन सम्पन्न भयो । एउटा तदर्थ केन्द्रीय समिति त्यही विद्यालयका प्रअ वद्रिपसाद खतिवडाको अध्यक्षतामा गठन भयो । म संस्थापक केन्द्रीय सदस्य थिएँ । जनमत संग्रहताका रामेछाप दोलखाका शिक्षकहरु भेला गराएर भाषण गर्न थालें, वहुदलको पक्षमा । नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठन खोलिनु र त्यसको संस्थापक सदस्य हुनु राज्यलाई नपचेको वेला वहुदलको पक्षमा शिक्षकले राजनीतिक भाषण गर्दै हिड्नु जिल्ला प्रशासनको लागि अपराधै भएको रहेछ । यद्यपि राजा वीरेन्द्रको घोषणामा प्रत्येक नागरिकलाई यस विषयमा अभिव्यक्ति दिने पूर्ण छुट थियो । विडम्वना, व्यवहारमा यो निषेधित रहेछ । यो कार्य पञ्चायतको लागि देशद्रोह रहेछ, आफूलाई थाहै भएन । निश्चय पनि मेरो गिरफ्तारीको प्रधान पक्ष यही हुनुपर्छ । यसपछि कहिल्यै हाइस्कूल प्रअ हुने शौभाग्य पाइएन ।

१४ महिनाको जेलजीवन पश्चात वि.सं. २०४३ को आमचुनावमा नेकपा (माले) को तर्फवाट जनपक्षीय उम्मेदवार राष्ट्रिय पञ्चायतको लागि भइयो । त्यसताका जिल्ला नै निर्वाचन क्षेत्र हुने गथ्र्यो । पराजित भइयो । तत्पश्चात म पूर्णरुपले नेकपा (माले) को कार्यकर्ता भएँ । यो पञ्चायतकाल नै थियो । पार्टी प्रतिवन्धित रहेकै वेला पार्टीले मलाई ‘फुलटाइम वर्कर’ वनाएको थियो, वापतमा प्रत्येक महिना भरण पोषणको लागि रु. १४ सय पाउथें । सो रकम दिनआउने प्रदीप नेपाल । मसँग मेरी पत्नी विद्या र ४ वटा वालवच्चा थिए । सवैजना काठमाण्डौमा थिए । चिनी केजीको रु.१२ । मुसुरोको दाल रु. ८ । राँगाको मासु केजीको रु. १० । पञ्चयात शासनको अन्त्यतिर म चिकंमुगल बस्थें । 

किराँत याक्थुङ् चुम्लुङ्ले विक्रम सुव्वाको सक्रियतामा एउटा कार्यक्रम त्रिवि शिक्षाशास्त्रको सभाभवन किर्तिपुरमा आयोजना गरेको थियो । यसमा मैले वक्ताको रुपमा अव उपरान्त हामीले वोकेको वञ्चरोको धार पञ्चायततर्फ धेरै हान्यौं, आफ्नै कम्यूनिष्टतर्फ हान्नुपर्छ भनें । यसको जवाफ उक्त कार्यक्रममा मोदनाथ प्रश्रितले यसरी राख्नुभो, ‘गुरुङ, मगर, राई, लिम्वूले धरान, विराटनगर, भैरहवा, वुटवल आदिमा वनाएका भव्य घरहरु के वाहुनहरुले मागेका छन् ? यिनीहरुलाई पार्टीको पोलिटव्यूरो, केन्द्रीय समितिमा पद चाहिने ?’ मेरो रिस त्यस सभामा पोख्नु भो । मैले पञ्चायतको उत्तरार्धमा भन्नथालेको थिएँ कि देखिएका गैरतागाधारी पार्टी कार्यकर्तालाई प्रत्येक जातिवाट १/१ जनालाई नेकपा (माले) को केन्द्रीय समितिमा राखेमा पार्टीको गति दु्रत्तर हुदैजानेछ । यो कुरा बाहुनको नेतृत्वमा रहेको नेकपा (माले)लाई पचेको रहेनछ । पार्टीमा तागाधारी कार्यकर्ताहरुसँग गम्भीर प्रकृतिका सानातिना जातीय घटना भएको अनुभव मसँग डल्लै छन् । आवश्यकता नै आविष्कारकी जननी हुन् । घटनाहरु एकपछि अर्को ‘एक्सपोज गरिदै जालान’, आशा राखौं ।

वर्षौं पश्चात मैले रामेछाप वजारको हाइस्कूलको प्रअ गोरेवहादुर खपांगीको टेवलमाथि ग्वारहु राख्ने मगरलाई सम्झे । त्यसताका सम्भवतया जनकपुर अञ्चलमै म पहिलो ‘मगर हेडसर’ थिएँ । त्यही ग्वारहु राख्ने मगरको प्रेरणाले होला, २०३९ साल १५ फागुनमा ‘नेपाल लाङ्घाली परिवार सँघ’ खोल्ने मैले औकात पाएको हुनसक्छ । श्रद्धय हेमवहादुर पुनमगर यस संघको पहिलो अध्यक्ष हुनुहुन्थ्यो । उहाँ पोखरा रामवजार निवासी हुनुहुन्थ्यो । यो नवगठित संस्थाको माध्यमवाट मैले नेपाल दर्शन गरें । मगरको बसोबास पचहत्तरै जिल्लामा छ । यसको म संस्थापक सदस्य थिएँ । मगरको अवस्था प्रत्येक्षरुपमा बुझ्दैजादा साथसाथै यो समुदायलाई व्यूताउने कार्य पनि गर्न थालें । हिजोआज समुदायवाट समाज निर्माणतर्फ मगरहरु अघि बढ्दैछन् । व्यूतिन थालेका छन् । उठेका छन् । जागेका छैनन् । जाग्नेले आफ्नो विरुद्धमा आउन लागेको जोखिमको आभास, अन्देशा देख्न थाल्ने छन् ।
मैले यो कार्यमा लाग्न अघि वीए, डीप इन एड र ‘एमएड’सम्मको पढाइ सकेको थिएँ । अध्ययन थालें र साथ साथै व्यवहारिक क्षेत्रमा कार्यरत पनि हुनथालें । यसले मलाई म आफैले समेत रोक्न नसक्ने ज्ञानहरु ममा आउनथाले । ती थिए मेरा अनुभवहरु ।
मेरो घर महोत्तरीको रामनगरवाट गौशालावजारस्थित त्रिभुवन इङलिस हाइस्कूल पुग्न म विद्यार्थी छदाँ झण्डै आधा घण्टा लाग्ने गथ्र्यो । आमाले जौको रोटी भुसको मात्रा धेरै राखेर स्कूलमा खाजाको लागि दिने गर्नुहुन्थ्यो । मसँग अहिले कतै मेरो घर छैन । ज्ञानेन्द्रको पालामा राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीको सिफारिसवाट ‘महिला वालवालिका तथा समाज कल्याण मन्त्री’ वनाइदा एउटा छाप्रोसम्म थियो, त्यो पनि थोत्रो । हाल म ‘होमलेस’ छु । असंख्य मगरहरु अझै पनि ‘होमलेस’ नै छन् । अन्यथा अर्थ राख्ने छैन भनी इच्छा राख्छु ।

पचासको दशकतिर आउदै गर्दा थाहा पाएँ, तृष्णा दुःखको कारण रहेछ । वुद्ध दर्शनमा घोत्लिदा यो थाहा भयो । उनको दर्शन, सिद्धान्त र विचारधाराको सम्वन्धमा यो लेखनकार्यमा आवश्यकता परे सही र सटिक कुराहरु नराख्ने भुल गर्दिन । सर्पको खुट्टा सर्पले देख्छ भनेझैं मगरले मगरको मन देख्नैपर्ने हुन्छ भन्ने विश्वासमा म छु ।

‘आफ्नो इतिहास, उत्पत्ति र संस्कृतिवारे जानकारी नहुने व्यक्ति जराविनाको रुखजस्तै हो’–मार्कस गार्भे, जमैकन नेता । जमैकन नेताको सारगर्भिक भनाई उदृत गर्दागर्दै पनि म मगरको इतिहास, उत्पत्ति र संस्कृतिवारे जानकार व्यक्ति चाही पक्कै पनि होइन । मगर पछि पर्नु वा पारिनुको पछाडि यिनैवारे मगरमा अद्यावधि अज्ञानता व्याप्त रहनु नै हो । अज्ञानताको पर्दा लामो समयदेखि च्यात्ने क्रममा लखन थापामगर गोरखाका, नेपाल आर्मीका कप्तान प्रथम शहिद थिए नेपालका भनी नेपाल मगर संघको मञ्चवाट भन्दै हिडें २५ वर्षसम्म आधिकारिक रुपमा । मगर जातिसँग आदिकवि थिएनन् । स्याङ्जा कारिकोट जन्म भएका जीतवहादुर सिंजालीमगरलाई अघि ल्याइयो । नेपाल मगर संघले आफ्नो कार्यकालमा दशै परित्याग, मगरवाट कर्मकाण्ड गराउने र मगर जातीय धर्म वौद्ध भन्ने निर्णय अगाडि ल्याइसकेको छ । मौलिकताको कारणवाट ३ सय वर्ष अघिदेखि राजकाज चलाउदै आएका मगरहरुमा गौरवको अनुभूति हुनथालेको छ । मगर जातिवारे अध्ययन अनुसन्धान गर्नुहुने जोकोहिले राजहाँसको रुप धारण गर्नुभई पानीवाट दुध छुट्याउन सक्ने गुण राख्न सक्नुपर्छ भन्ने मेरो चाहाना हो, पूरा हुन नसक्ला तर मगरको आवश्यकता भने पूरा गरेकै हुनुपर्छ ।

मगर जातिवारे कलम चलाउनुहुने महानुभावले यसको साङ्गोपाङ्गोलाई छुनु, केलाउनु, उदृढ गर्नु, अध्ययन गर्नु, अनुसन्धान गर्नु आफ्नो धर्म मान्दा अत्युक्ति नहोला भन्ने ठान्छु । तथापि परोपदेशे पांदिताम हुनथाहन्न म । यो प्रक्रियावाट गुज्रिने क्रममा लेखकले धेरै लामो वाटो तय गर्नुपर्ने हुन्छ । वाटो लामो मात्रै नभई सोझो पनि छैन । आफूले चिताउदै नचिताएको लेखकले आफ्नो लेखन यात्रामा भेट हुने सम्भावना मात्र नभई मगर जातिका इतिहासलाई ठोस रुप दिन अथक प्रयास गरेर भेट्ने पनि गर्नुपर्छ । उदाहरणको लागि नेपालको शाहवंश ।

‘जात फेर्ने ठालुहरु’ लेखक प्रदीप थापामगर । उहाँले यसमा वडो रोचक ढँगवाट मगरहरुले जात फेर्दैगएको उल्लेख गर्नुभएको छ । इतिहासको अध्ययन गर्ने क्रममा म आफैले पनि कक्षा ५ मा पढ्दै गर्दा जंगवहादुर राणाका पिता वालनरसिंह कुंवर भन्ने पढ्थें । त्यसैगरि मुर्धन्य लेखक स्वर्गीय ऋषिकेश शाहवाट पनि लेख, रचना र प्रत्यक्ष भेटघाटमा शाहवंशको उद्गम थलो ‘मगर’ नै भएको उल्लेख गर्नुहुन्थ्यो र साथै, कुँवरको पहिलो रुप ‘मगर’ नै हो भन्ने गर्नुहुन्थ्यो । यो दावी वर्तमान नेपालमा मगर मात्रले गरेको पाउछौं । ‘प्राचीन मगर र अक्खालिपी’ लेखक एमएस थापामगरले ठोकुवा गरेर वुद्ध ‘मगर’ वंशकै थिए भनेका छन् । इतिहासको एउटा कालखण्डमा आइपुग्दा जात फेर्ने मगरहरु शाहवंशीय राजासमेत हुनपुगे । यसो हुनजादाँ पृथ्वीनारायण शाह आधुनिक नेपालको निर्मातासमेत हुनपुगे । शाह राजाहरु निरङ्कुश हुनपुग्दा वर्गीय चरित्रको देन हो भन्दा अत्यूक्ति नहोला । जातीयताको गौरववारे चर्चा गर्दा वर्गीय निरङ्कुशतालाई पन्छाएर अघि बढ्नसक्नु मुर्धन्य लेखकको धर्म हुनजानेछ ।  
क्रमश.....

Last Updated on Tuesday, 29 January 2013 19:09

Hits: 1161

राष्ट्रपतिले सहमतिका लागि आह्वान गर्दैमा केही हुने वाला छैन : प्रा. लोकराज बराल

संविधानसभा विघटन हुनु पनि राजनीतिक सहमति कायम नहुदाकै परिणाम थियो । अहिले सहमति नजुट्नुको मुख्य कारण पनि संविधानका अन्तर बस्तुमा दलहरुबीच मतभेद नै हो । शासकीय स्वरुप, संघीयता, निर्वाचन प्रणाली आदिमा सहमति हुन सकिरहेको छैन भने यता दलहरु बीच सरकार सञ्चालनको विषयमा पनि तिव्र मतभेत कायम छ । यसमा प्रतिपक्ष र सत्ता पक्षको आ – आफ्नो अडानमा लागेका छन् । बाबुराम भट्टराई प्रधानमन्त्री स्वीकार गदैनौ भन्दै निषेधको राजनीति अगाडि बढेको छ । संविधानसभा विघटन हुनुमा सबै दलहरु माथि उतिकै दोष लागेको अवस्थामा व्यक्ति किटेरै सरकार स्वीकारदैनौ भन्नु राजनीतिक दलहरुकै मुर्खता हो । भोली वर्तमान सरकारमा अर्काे व्यक्ति आए पनि यो नेतृत्व हामीलाई स्वीकार्य छैन भनेर सरकार बाहिर रहेका राजनीतिक शक्तिले आवाज घन्काउने छन् । वर्तमान समयमा सहमतिको राजनीति अगाडि बढाउनु पर्नेमा निषेध गरि अगाडि बढ्न खोज्नु राजनीतिमा दुर्भाग्य बनेको छ । त्यस कारण पनि संविधानका सैद्धातिक भतभेद भन्दा अहिले को प्रधानमन्त्री हुने त्यस कुराले सिंगो राजनीतिको गाँठो कसिलो बनेको छ । मुलुकको राजनीतिमा यी कुरा बाधक बनिरहेको छ ।
राजनीतिक दलहरु बीच सहमति नजुट्दा निर्वाचन कहिले हुने भन्ने टुंगो लागेको छैन । दलहरु बीचमा रहेको अविश्वास र हिलो छयापाछाप गर्ने प्रवृति आदिका कारण पनि पुस महिनासम्म सहमति जुट्न गाह्रो छ । पुस सम्म राजनीतिक दलहरु बीच सहमति कायम भएन भने बैशाखमा निर्वाचन हुन नसक्ने निर्वाचन आयोगले स्पष्ट गरिसकेको छ । सरकारले निर्वाचनका लागि आवश्यक पर्ने ऐन कानुन अध्यादेश मार्फत् अगाडि बढाउँन खोजे तापनि राष्ट्रपतिले ती अध्यादेश पारित गरिरहेको अवस्था छैन जसका कारण पनि निर्वाचनका धेरै प्रकृया अगाडि बढ्नै सकेको छैन । राजनीतिक सहमति नहुदा ती सबै काम रोकिएका छन् ।
सहमतीय सरकार गठन गर्नका लागि राष्ट्रपति आफैले पहल गर्न सक्ने अवस्था अहिले  देखिन्न । किन भने राष्ट्रपति अन्तरिम संविधान भन्दा बाहिर जान मिल्दैन । यदि सहमतीय सरकार गठनका लागि राष्ट्रपतिले पहल गर्ने हो भने पहिले देशको कार्यकारी शक्ति आफैले लिनु पर्ने हुन्छ, तव मात्रै त्यस्तो राजनीतिक कदम चाल्न उनले सक्छन् । यता राष्ट्रपतिले पाँच पटक सम्म दलहरुलाई पटक– पटक गरि सहमतिको सरकार गठन गर्न समय सीमा दिएका छन् तर त्यसरी सहमतिका लागि आह्वान गदैमा केही हुने वाला छैन । राजनीतिक सहमतिको विषय राष्ट्रपतिको भन्दा पनि दलहरुको बिषय हो । राष्ट्रपति पनि यस्तो प्रकृयामा अगाडि बढ्नु हुदैन । दलहरुको राजनीतिक सहमति भन्दा अरु विकल्प छैन । राष्ट्रपतिले संविधानको दफा ३८ लाई उल्लेख गरेर सरकारबाट तिमी जाउ भन्ने र ३८ को २ अनुसार पनि जान अरुले प्रेरित गर्ने आदि कुरा गर्न मिल्दैन्थ्यो । संसद् हुदा मात्रै यस्तो दफा उल्लेख गरि एउटा विकल्प नभए अर्काेमा जान सकिने अवस्था रहन्छ । राजनीतिक रुपमा सहमति जुटाउँन उनले छलफल गर्न सक्छन् तर अहिले जस्तो संविधानका धारा उल्लेख गदै अगाडि बढ्न उचित थिएन । अहिले राष्ट्रपतिको भूमिका माथि मात्रै होइन उनका सल्लाहाकार माथि पनि गम्भीर प्रश्न तेस्सिएको छ ।
बर्तमान सरकार काम चलाउ भए पनि लामो समय सम्म टिकिरहनु पछाडि भारतको समर्थन र साथ रहेको भन्ने चर्चा चले पनि त्यस्तो वास्तविकता होइन । मधेशवादी दलहरुको साथ सरकारलाई भएकाले त्यो भन्न सकिने अवस्था हो, तर भारतले चाहेर मात्रै सबै कुरा हुदैन । भारतले संवैधानिक राजतन्त्र राख्न चाहे पनि त्यो संभव नभएको वास्तविकता लुकाएर लुक्दैन ।
डा.बाबुराम भट्टराई प्रधानमन्त्री भएयता भारतसंग उनको राम्रो सम्बन्ध कायम छ । पहिले प्रचण्ड प्रधानमन्त्री हुदा भारतसंग विग्रिएको सम्बन्ध अहिले सुध्रिएको पक्का हो । तर भारतकै हस्तक्षेपका कारण राजनीतिक गतिरोध लम्वियो र सत्तामा बाबुराम टिकिरहे भन्नु गलत कुरा हो । राजनीतिक दलहरु नै कुर्चीको लडाइँमा लागेका कारण गतिरोध लम्बिदो छ । राजनीतिक अस्थिरताका कारण भारतको  भूमिका देखिएको नै छ  । जनताको विकास भएमा मात्रै राष्ट्रियता बलियो हुन्छ । हामी कमजोर हुदा विदेशी हस्तक्षेप बढ्नुलाई स्वभाविक मान्न सकिन्छ ।
माओवादी भित्र सत्ता सञ्चालनको विषयलाई लिएर अध्यक्ष प्रचण्ड र उपाध्यक्ष तथा प्रधानमन्त्री बीच द्वन्द्व पनि बाहिर आएको छ । सरकारको नेतृत्व गरिरहेको व्यक्तिको पनि आफ्नो अडान राख्नुलाई नराम्रो मान्न मिल्दैन । विश्वका राजनीतिक अनुभव हेर्दा जसले संसद् विघटन गराएको छ उसैले नै निर्वाचन गराएको इतिहास छ । त्यसैले बाबुराम नेतृत्वको सरकारले निर्वाचन गराउँदा कुनै फरक पदैन । प्रतिपक्ष दलहरुले सहमतिका लागि पहल गदै संविधान संशोधन गर्न र निर्वाचनका लागि कानुनी व्यवधान पनि हटाउँने भन्ने कुरामा ध्यान नै छैन केवल सत्ता छाडेर कांग्रेसलाई देउ भन्नु तर्क संगत छैन । कांग्रेसले पनि पहिले मुद्धामा सहमति गरेर निर्वाचन गराउँछौ भन्न सक्नु पर्दछ ।
राष्ट्रपतिले भारत भ्रमणको क्रममा भारतीय नेताहरुसंग राजनीतिक भेटघाट गरे पनि ती भेटले राजनीतिमा खासै प्रभाव पर्ने देखिन्न । किन कि कसैले भन्दैमा वा सल्लाह दिएर राष्ट्रपति अगाडि बढ्ने अवस्था नै छैन । भारतका राजनीतिज्ञहरुले यही सरकारलाई नै सहमतिको सरकार बनाउँन पहल गर्न र आफूले सक्दो सहयोग गर्ने कुरा उनीसंगको भेटमा भन्न सक्छन् । तर भारतमा भारतीय नेताहरुसंग राष्ट्रपतिको राजनीतिक भेटघाटले नेपालको राजनीतिमा उथलपुथल ल्याउने बाला छैन । राष्ट्रपतिले सहमतिका लागि अन्य दलहरुलाई पनि यही सरकारमा आउ भनेर आह्वान गर्न सक्छन् । अहिले राष्ट्रपतिले दिएको समय सीमा सबै गुज्रिदै गएको अवस्थामा त्यो परिस्थिति सृजना हुन सक्छ ।
कांग्रेसले आफ्नो नेतृत्वको सरकार हुनु पर्ने अडान अगाडि सारे पनि उसले चाहे अनुरुप आफैले सरकार बनाएर अगाडि बढ्छु भनेर एक्लै केही गर्न सक्ने अवस्था छैन । अन्य दलहरुको साथ र  सहयोग विना अहिले कसैले केही गर्न सक्दैन । त्यसैले पनि राजनीतिक सहमतिका आवश्यकता परेको हो ।
आफ्नो नेतृत्वमा सरकार गठन गरेर निर्वाचन गराउँन खोज्नुको पछाडि कांग्रेसको खेल एउटै छ त्यो हो राज्यको स्रोत र साधन प्रयोग गरि निर्वाचनमा प्रभाव पार्न सकिन्छ भन्ने सोच उसमा हावी छ । केही सीटमा तल माथि भए पनि सरकारको नेतृत्व भयो भन्दैमा पूरै निर्वाचन आफ्नो अनुकूल बनाउन निकै गाह्रो हुन्छ । संकीर्ण सोचका साथ आफूले निर्वाचन गराएको शाख लिनलाई कांग्रेसले निर्वाचनको सरकार आफैले चाहेको स्पष्ट हुन्छ ।
दलहरुले आफ्नो पकड कति छ भनेर नाडी छाम्दै निर्वाचनमा जान ढिलाढाला गरे पनि निर्वाचनमा नगइकनै सुख छैन । निर्वाचन देखि डराएर भाग्न त दलहरु सक्दैनन् अब । निर्वाचनमा हाम फाल्नै पर्दछ । निर्वाचनमा नगएको खण्डमा उपलब्धी सबै गुम्दै जान्छ ।
अहिलेको संक्रमणकाललाई सामान्यकालमा रुपान्तरण गर्न दलहरु जिम्मेवार देखिनन् । अहिले अप्ठ्यारो परिस्थितिबाट गुज्रिएको राजनीतिलाई सही अवतरण गराउन त्यति गाह्रो पनि छैन, तर दलहरुले गर्न नचाहँदा समस्या खडा भएको हो । नेपालको समस्या जटिल हुदै होइन जटिल बनाइको छ । दलहरुले चाहेको भए १४ जेठमा संविधान पनि आउन सक्थ्यो ।
अहिले राष्ट्रपतिको भूमिका पनि विवाद परेको छ । राष्ट्रपतिले प्रधानमन्त्रीलाई कामचलाउ भन्नु पर्ने विषय नै थिएन । त्यसरी भन्नु प्रतिपक्ष एमाले  र कांग्रेसको भावनामा अनुरुप थियो । अहिले सहमतिका लागि दलहरुलाई आह्वान गरि समय सीमा दिनु पनि एमाले र कांग्रेस पार्टीकै निर्देशन अनुरुप भएको थियो । दलहरुले नै  राजनीतिक सहमति निकाल्ने हो । राष्ट्रपतिले दलहरुको आसय अनुरुप चल्नु उचित थिएन । पहिले राष्ट्रपतिले राजनीतिक नेता जस्ता भाषण गदै हिडे भने अहिले आफ्नो धरातल बुझ्न थालेको आभास हुन्छ । आफूलाई जे उचित हुन्छ त्यही गर भन्ने र राजनीतिक एजेण्डामा छलफल गरि सहमति नगर्ने दलीय चरित्रले नेपालको राजनीति अप्ठ्यारोमा पर्ने निश्चित छ ।

(भारतका पूर्व राजदूत तथा (त्रिवि) राजनीतिशास्त्रका प्राध्यापक लोकराज बरालसंग गोविन्द लुइँटेलले गरेको कुराकानीमा आधारित)


 

Last Updated on Saturday, 29 December 2012 11:21

Hits: 1010

जनगणनामा जनजाति किन छुटे चित्त बुझदो जवाफ दिनु पर्छ : डा. ओम गुरुङ

तथ्याङक विभागले हालै सार्वजनिक गरेको जनगणनाको नतिजामा पहिले भन्दा धेरै तथ्याङक घटवढ देखिएको छ । दश बर्षको अवधिमा गरिएको जनगणनामा धेरै जातिको संख्या  घटेको मात्रै छैन केही जातिको त जनगणनामा सूचि नै छैन् । त्यो कसरी र किन भयो भन्ने कुरा विश्लेषणको खाँचो छ । त्यसको कारण पनि आम जनताले थाहा पाउनु पर्छ । 
जनगणनामा समूह छुट्याएर - को दलित को मधेशी र को बाहुन क्षेत्री हो त्यस अनुसार बर्गीकरण गरिएको छैन । आदिवासी जनजाति सूचिकरण उच्चस्तरीय आयोगले सिफारिस गरेका धेरै जाति मध्य पहाडका राईहरु यसमा समावेश भएका छन् । सूचिमा नपरेको पनि त्यसमा समावेश गरिएको छ । त्यो राम्रै कुरा हो । सुनुवार र गुरुङको संख्या अहिले ह्वातै घटेको देखिन्छ । सुनुवारको ४० हजार र गुरुङको करीब २२ हजार जति संख्या घटेको तथ्याङकले देखाउँछ । गुरुङ किन घटे त भन्नेमा यो जाति धेरै विदेश गए भन्ने सहजै अनुमान गर्न सकिएला, तर गुरुङबाट घले, लोपा आदि छुट्याएका कारण पनि त्यो संख्या घटेको तर्क गरिएको छ । त्यो किन घट्यो अहिले विश्लेषण गर्न गाह्रो छ । 
विदेशमा जाने नेपालीहरु नेपालमै गणना गर्ने नीतिगत व्यवस्था गर्नु पर्ने हो, तर त्यसो गरिएको छैन । विदेशबाट नेपालीले पठाएको रेमिट्यास्ले नेपाली समाज धानिएको छ, तर उनीहरु राष्ट्रिय जनगणनामा छुट्नु दुर्भाग्य हो । रेमिट्यासको गणना हुने  र मानिसको टाउको गणना नहुने नीतिगत व्यवस्था व्यवहारिक देखिन्न ।
मातृभाषा भनेको आमाले जे बोल्छ त्यो भाषा होइन । आमाले बोल्दैमा त्यस जातिको मातृभाषा त्यो कायम हुन सक्दैन । गुरुङ जातिले नेपाली बोल्छ भने उसको मातृभाषा नेपाली होइन । मातृभाषा समुदायले जे बोल्छ त्यो भाषा हो । जनगणना हुन अगाडि पनि यस विषयमा छलफल गरिएको  थियो । जनजातिका केही विज्ञहरु पनि जनगणनाको अनुगमनमा सहभागी थिए, तर जातिहरु किन हटे भन्ने कुरा उनीले समेत चित्त बुझदो जवाफ दिन सकेनन् । जनगणनाको तथ्याङकीय विधि अनुरुप २०० भन्दा कम संख्या रहेका जातिलाई हटाएको उनीहरुले बताएका छन् । त्यो भन्दा कम रहेका कुसुण्डा भने त्यसमा समावेश छन् । कोही त्यहा हुने कोही नहुने त्यो न्याय संगत देखिएन ।
वास्तवमा जनगणनाले देशको समग्र र वास्तविक चित्र देखाउने काम गर्दछ । तर अहिलेको जनगणनामा भएका जाति समेत छुटेका छन् । भएका जातिहरु जनगणनामा नसमेटिनु उनीहरुको अस्तित्व मेटिनु हो । हिमालका शेर्पा जति भोटेमा समावेश गरिएको छ ।  थोरै संख्यामा हुदैमा हटाउदा उनीहरु राज्यको सेवा सुविधाबाट पनि हट्न सक्छन् । त्यसकारण पनि जनगणनाको विश्वसनीयता माथि प्रश्न तेर्सिएको हो ।  राज्यका जिम्मेवार निकायमा बसेकाहरु समेत यस्तो त्रुटि हुदा समेत गम्भीर देखिनन् त्यसकारण थप आशंका पैदा भएको छ । यदि जनगणनाको नतिजालाई सुधार्न सकिने अवस्था हो भने त्यसलाई बेलैमा सच्याउनु उचित देखिन्छ ।  मनोग्राफ सुधार्नमा के कस्तो सहयोग चाहिन्छ त्यसमा सहयोग गर्न हामी तैयार छौ । जनगणनालाई विश्वसनीय र उपयोगी बनाउन बेलैमा सबै लाग्नु पर्ने भैसकेको छ ।
(राज्यसत्ता डटकमले पुसको पहिलो हप्ता काठमाडौंमा आयोजना गरेको जनगणना बहसमा आदिवासी जनजाति सूचिकरण कार्यदलका संयोजक डा. ओम गुरुङले व्यक्त गर्नु भएको विचारको सम्पादित अंश)
राज्यसत्ता नेपाल व्युरो

Last Updated on Sunday, 06 January 2013 04:43

Hits: 984

रामबहादुर थापा (बादल) र प्रधानमन्त्री

गोरे बहादुर खपांगी मगर

विश्व परिवर्तनशील छ । यसो भन्नुको अर्थ यो धर्तीमा भएका सबैथोक परिवर्तनशील छन् । यहाँसम्मकी यो धर्तीबाट देखिने क्षितिज लगायत सम्पूर्ण खगोल नै परिवर्तनशील छ भने विश्व मानव समाज लगायत नेपाली मानव समाज त्यसमा पनि जातीय आधारमा निर्मित जातपातहरु तिनै जातपात भित्रका बाहुनहरु झनै दु्रत्तर गतिमा ब्राह्मण समाज परिवर्तन भइरहेको कारणबाट आजको नेपालमा एकलौटी सत्ता ओगट्न पुग्दा उनीहरुको हरेक क्षेत्रमा हरेक रङ्गढङ्ग झनै परिवर्तनशील देखिएको छ । यस्तो परिवर्तनशील परिवेशमा क. प्रचण्डजीले कहिले बादल, कहिले झलनाथ खनाल, कहिले भट्टराई, कहिले शुशील कोइराला र कहिले अप्ठ्यारो माने झैं गरी आफ्नै पक्षमा पनि कुनै अदृश्य शक्तिको सहयोग खोजिरहेको अभिव्यक्ति छापा–खाना र कान–कानहरुबाट मैदान पुगिरहेको नेपाली जगतले संकेत पाइरहंदा प्रचण्ड समेत खगोलशास्त्र भित्रकै एकजना प्राणी हुन् भनेर हामी ढुक्क भइदिदा अन्यथा नहोला । म यिनैलाई मध्येनजर राखेर दिल्लीमा सम्पन्न १२ बुंदे सम्झौतापश्चात् वालुवाटारमा सम्पन्न वृहत शान्ति सम्झौता २००६ इस्वी सम्वत पश्चात् तत्कालीन नेकपा माओवादी नेपाली सत्तामा प्रवेश गर्यो । जनताले आफूलाई चाहेवमोजिम माथि लेखिएको राजनीतिक पार्टीबाट प्राप्त हुदैजाला भन्ने लागेको थियो, त्यस्तो हुन सकेन ।

स्पष्ट रुपमा म एकल जातिवादको सत्ता समाप्त होस्, त्यो अदृश्य प्रभुसंग प्रार्थना गरेर मात्र चित्त नबुझाउने मान्छे हुं । तसर्थ, यसलाई व्यवहारिक रुपमै कार्यरुपमै समाप्त गर्ने बाटोमा लाग्दैआएको छु । गल्ती गर्नु पनि मान्छेको काम भएको हुदा मैले पनि यहासम्म आउदा गल्ती गरेको हुनसक्छु र गरेको पनि छु, तथापि शव्दभन्दा काम कुरो नै श्रेयष्कर हुने कुरामा विश्वास राख्दै जातिवाद अन्त्य गर्न जातीय जनसङ्ख्याको आधारमा समानुपातिक प्रतिनिधित्व र संघीय सरकारलाई कार्यनीतिको रुपमा लगभग ३० वर्षअघि एमएस थापाको अध्यक्षतामा निर्मित राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीले यसलाई जनमुक्ति विधारचाराको रुपमा ग्रहण गर्दै आइरहेको थियो । पुग नपुग एकदशक अघिवाट एमएस थापाको नेतृत्वमा रहेको राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीले यो विचारधाराको गुदी फालेर खोलमात्रै राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीलाई ओढाइराखेको देखें । पार्टीभित्र आन्तरिक संघर्ष गर्ने क्रममा एमएस थापा र म (संस्थापक महासचिव राजमुपा) निकै दुरीमा रहन थाल्यौं तथापि दुई वर्ष अगाडि सम्पन्न पार्टीको चौथो राष्ट्रिय महाधिवेशन (कावासोती नवलपरासी) मा सम्पन्न भयो र त्यसमा म पराजित भएं । तथापी पार्टीमै रहने प्रतिवद्धता नवनिर्मित संघीय परिषद् अगाडि प्रतिबद्धता जनाउदा जनाउदै पनि राजमुपाले आफ्ना सम्पूर्ण दैलाहरु मेरो लागि एअर–टाइट रुपमा बन्द गरेर पार्टीले मेरो प्रवेश निषेध गरेको छ । जे भएता पनि नेपालको राजनीतिमा पहिलो शर्त जातीय मुक्ति कै हो भन्नेमा विश्वस्त छु । वर्तमानमा म जसरी बढिरहेको भएता पनि जातीय मुक्तिकै लागि समाजिक–राजनीतिक चिन्तनमा लागिरहेको छु ।

यसरी जातीय मुक्तिको लागि चिन्तनशील अवस्थामा आफुलाई निरन्तर राखिरहदा चिन्तनमात्र नभई यदाकदा चिन्ता पनि हुनजादो रहेछ । हुन त हर्ष वा विष्मात् मान्छेको लागि मात्र हो । यसैलाई मध्येनजर राख्दा अन्धकारमा आफ्नो बाटो हिडिरहेको वटुवाले धूमकेतुको प्रकाश पाउदासमेत लाभ लिन चुक्दैन । कसले के सोच्छ, के भन्छ, के गर्छ त्यसमा ज्यादै अलमलिएर खराब असर केलाई राख्नुभन्दा आफूलाई असल लाग्ने कार्य गर्दै रहनु उत्तम छ । यही शिलशिलामा राज्यको एउटा अङ्ग जो सर्वथा स्थायी हो, त्यसमा कुवेरसिंह राना प्रमुख हुनजादा समेत मेरो जातीय मुक्तिको निरन्तर चिन्तनमा धुमकेतुको रुपमा पाउछु l यो मेरो अनुभुति हो ।

यो स्टाटस प्रारम्भमा थोरै भए पनि नेकपा माओवादीको चर्चा गरेको छु । हाल एकीकृत नेकपा (माओवादी) मा रुपान्तरित भएपश्चात् धेरै उथलपुथल नेपाली राजनीतिमा आए, आउदैछन् । यस क्रममा त्यस पार्टीका तत्कालीन नेता मोहन वैद्य (किरण) ले पार्टीका महासचिव रामबहादुर थापा (वादल) को तस्वीर अंङ्कित तासको एक्कामा देखाउदा ममा अर्को अर्थ नलागेमा बादलको तस्वीरले नेपाली प्रधानमन्त्रीको संकेत गर्दा धुमकेतुको आभाष भएको थियो । लामो समयपश्चात पुनः केन्द्रीय सत्ताको लागि किन हो किन एनेकपा (माओवादी) अध्यक्षले नेकपा–माओवादीका महासचिव रामवहादुर थापा (वादल) लाई पूर्ण सहमतीय अर्थात् बहुमतीय प्रधानमन्त्रीको चर्चा चलाउदा मेरो लागि पुनः धुमकेतुको रुपमा बादल देखापर्नु भएको छ । प्रधानमन्त्रीको पद लिने, दिने र दिलाउनेमा सर्वोपरी भूमिका बादल स्वयम् र उहां रहनु भएको राजनीतिक पार्टीकै रहनेछ । यसमा हृद्य साक्षी राखिनु अपरिहार्य छ ।

एकल जातीवादी सत्ता समाप्त गर्नको लागि लागिपरेको यो खपाङ्गीले जातीय रुपमा रामवहादुर थापा (बादल) र क. पुष्पकमल दाहाल (प्रचण्ड) बीचको अन्तरसंघर्षको स्वरुप जातीय वा वर्गीय के देखेको वा अनुभव गरेको हुनसक्छ ? यतातिर यसलाइ केलाउन मसंग यसवेला यथेष्ट समय पक्कै छैन, र यसलाई तर्क बितर्क भित्र राखेर खगोलशास्त्रको नियम विपरित कहिल्यै देखा नपर्ने धुमकेतु बनाएर दोष लिन चाहन्न पनि, हुन त मेरो औकातले प्रचण्ड र बादलबीचको अन्तर सम्बन्धलाई निर्णयको त कुरै छोडौ, सामान्य प्रभाव पनि पार्छ होलाजस्तो लाग्दैन ।

प्रधानमन्त्री हुन पद मात्र यथेष्ट होइन त्यसको लागि ठाउं, स्थान वा भनौ विरासतको पनि अपरिहार्यता यदा–कदा हुनजान्छ । नेकपा–माओवादीमा रामबहादुर थापा (बादल) ले प्राप्त गर्दैआएको पदको हैसियतमात्र प्रधानमन्त्री हुन निश्चय पनि प्रयाप्त छैन, तसर्थ अब म रामवहादुर थापाको नेकपा–माओवादीभित्र रहेका पदहरुसंगको सम्बन्धमा मात्र सीमित नरहेर केही अगाडि बढ्न चाहान्छु ।

नेपालको सन्दर्भमा बाहुनहरु आफ्नो ठाउबाट अगाडि बढिनै रहे, बढ्दैछन् र बढिरहने छन् । बाहुनको तुलनामा मगरहरु बढेनन् यद्यपि इतिहासले मगरलाइ यो देशको आदिवासी पनि करार गर्यो । हुन त मगर नेपालको आदिवासी हुनुअगावै यसले मगर जातिको रुप ग्रहण गरिसकेको थियो । मगर भएकै कारणबाट मलाई लाग्छ रामबहादुर थापा (बादल) नेकपा–माओवादीमा महासचिवको पद ओगट्न सफल भए । पार्टी र सिंहदरबार नितान्त फरक फरक चरित्र बोक्ने भएको कारणवाट सिंहदरवारमा पद (प्रधानमन्त्री) को ओगट्न पार्टीभन्दा फरकै छ । यो पदले आफैंले पनि धेरै स्यालाइन्ट फिचर बोकेको छ । उसैगरी यो पदमा आसिन हुने व्यक्तिसंग पनि धेरै विशेषता (स्यालाइन्ट फिचर) हुन आवश्यक छ । बाहुनहरु अगाडि हिडिरहेकै कारणबाट आज उनीहरु सिंहदरवारमा प्राप्त हुने पदको लागि लाइन्मा छन् । एकपछि अर्को बाहुनै हुन्छन् । रामबहादुर थापा (बादल) मगर जाति हुनुभएको कारणले उहाँ व्यक्तिगत रुपमा उठ्नुमात्र नभई जाग्नु पनि भएको छ । मेरो लगभग ४० वर्षको अवधि यही मगर जातिको समाजलाई उठाउनेमा लागेको छ । मलाई लाग्छ यो समाज उठ्दैछ तर जागिसकेको छैन । यो समाजको यूवाजगत जुन दिन जाग्ने छ त्यो दिन सिंहदरवारको मालिक पनि वन्ने भन्नेमा रत्तिभर शंका छैन । वादलजीले बुझ्नु पर्ने हो । यसो त म अर्ती उपदेश उहालाई दिएर पण्डित पनि बन्न चाहन्न । साच्चै भन्ने होभने यो अर्ती उपदेश उहांको लागि नभई मगर समाज र मगर जातिको लागि हो ।

बादलजीसंग त्यो पद प्राप्त गर्नको लागि धेरै विशेषताहरु छन् । पहिलो उहांको जातीय बिरासत आधुनिक नेपालको निर्माणमा मगर जातिको भुमिका अविष्मरणीय छ । यो जातिले विश्वका महान युद्धहरुमा देखाएको महत्वपूर्ण भुमिका पनि हो । नेपालको राष्ट्रिय जनगणनामा यसको संख्या अतुलनीय मात्र नभई नेपालको हरेक भूभागमा यसको बसोवासले सामरिक महत्व पनि राख्दछ, अनि फेरि नेपालको जनजातीय राजनीतिमा अग्रगामी भूमिका रहेको छ, आदि इत्यादी । नेपालको सन्दर्भमा ४०∞ को हाराहारीमा रहेका जनजातिहरुसंग मगर सापेक्षित छ । यो अवस्थामा रहेको रामवहादुर थापा (वादल) लाई निकट भविष्यमा रिक्त हुने प्रधानमन्त्रीको पदमा आसीन गराउन नेपाली काङ्ग्रेस, नेकपा (एमाले) दुईओटा माओवादी पार्टीहरु र बृहत मधेसी मोर्चालाइ अप्ठ्यारो नपर्नुपर्ने हो र ती पार्टी तथा मोर्चामा रहेका आदिवासी जनजाति तथा अन्य संख्याले रामबहादुर थापा (बादल) लाई प्रधानमन्त्रीको पदमा आसीन गराउन बाधकको भूमिका नखेलिदेलान् भन्ने ममा विश्वास छ । यसले नेपालको राजनीतिक धर्तीमा नौलो सूर्यको उदय हुनेछ ।

 

Last Updated on Tuesday, 29 January 2013 19:09

Hits: 1773

 हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - भिमी देवी राना

मिग मिडिया प्रा.ली द्धारा संचालित

www.rajyasatta.com

सुचना तथा प्रसारण बिभाग

दर्ता नम्बर १६८७/०७६-७७

ठेगाना

ललितपुर १४, ललितपुर

संचालक/प्रधानसम्पादक

हुम बहादुर थापा मगर

मोबाईल ९८४१५९३६०६