A+ A A-

के पि ओली बाहुन ,पुष्पकमल दाहाल बाहुन र बाबुराम भट्टराइ बाहुनको बाम एकता कि बृहद ब्राह्मण एकता सम्मेलन ?

तिन पार्टी बीच को एकीकरण लाई बृहद बाम एकता को संज्ञा दिएता पनि उल्लेखित कार्यक्रम विशुद्ध ब्राह्मण राजनैतिक एकता सम्मेलन भएको आभाष दिई रहे को थियो भन्दा अन्यथा हुनेछैन । 

अमरदीप मोक्तान,

 काठमाडौँ १७ गते मंगलबार २०७४ को साँझ ५ बजे काठमाडौ स्थित खचाखच भरिए राष्ट्रिय सभागृह हल मा एमाले ,माओवादी केन्द्र र नया शक्ति पार्टी बीच बृहद बाम एकता को अवधारणा लाई मुर्त रुप दिन तिन पार्टी बीच एकीकरण भएको छ । नेपाल मा स्थिरता विकाश शान्ति सुव्यवस्था स्थापित गर्न का लागि नया र फराकिलो विचार बोकेको राजनैतिक शक्ति को अत्यन्त आवस्यकता महसूस गरिए को बेला तिन पार्टी बीच एकीकरण पश्चात नेपाली राजनीति का विशालकाय शक्ति को एकजुटता ले सर्व हितचिन्तक राजनीतिक पार्टी को जन्म हुनु उदय हुनु एकजुट हुनु सकारात्मक कुरा हो तर दुर्भाग्य के छ भने आफ्नो पार्टी भित्र चर्चा परिचर्चा छलफल मन्थन चिन्तन नै न गरि तिन पार्टी का शिर्सस्थ ब्राह्मण बाहुल्य नेता को चौकड़ी द्वारा लोकमान सिंह कार्की विरुद्ध अविश्वाश को प्रस्ताव दर्ता गर्दा गरेको सर्जिकल स्ट्राईक जस्तै अचानक तीन पार्टी को एकीकरण को घोषणा हुनु पार्टी भित्र रहेको निरंकुशता लाई उजागर गरेको छ साथै यो एकीकरण ले राष्ट्र लाई भविस्य मा राम्रो परिणाम प्राप्ति हुनेछ भन्ने विषय मा सन्देह बनि रहने छ ।

तीन पार्टी एकीकरण कार्यक्रममा सबैभन्दा पहिला बोल्ने पालो पाएका नयाँ शक्तिका संयोजक डा. बाबुराम भट्टराईले पार्टीहरु बिचको एकतालाई इतिहासको आवश्यकताको संज्ञा दिए । उनले इतिहासका कालखण्डमा एउटा पुस्ताले भूगोल एकीकरण गरेको अर्को पुस्ताले लोकतन्त्र स्थापना गरेको भन्दै अबको पुस्ताले प्रगतिशील समुन्नत समाजवादतर्फ देशलाई लैजानपर्ने आवश्यकता रहेको बताए । त्यस्तै गरि पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड ले एकता ऐतिहासिक आवश्यतकताबाट निर्देशित भएको बताए । तीन दलबिचको सहमती घोषणा सभामा बोल्दै माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले एउटै कम्युनिष्ट पार्टी निर्माणका लागि निरन्तरतामा क्रमभंग गरेको ‘राजनीति धेरैहदसम्म संभावनाको खेल हो, राजनीतिमा सम्भव नदेखिएका कुराहरु पनि हुन्छन्, कतिपय संभव देखिने कुरा पनि हुनसक्दैन्, आज त्यही असम्भावना देखिएको कुरा संभव हुँदैछ भन्नु भयो ।एमाले अध्यक्ष केपी ओली ले कम्युनिष्ट दलहरुको एकता राष्ट्रियता, अखण्डतालाई माथि उठाउने उद्देश्य लिएर गरिएको र यसले राष्ट्रलाई एकजुट बनाँउने उद्घोष गरे । केपी ओली ले अबको राजनैतिक यात्रा सत्ता नभएर राष्ट्रको आर्थिक समृद्धि देशमा सुशासन, सदाचार, भौगोलिक एकता कायम गर्दै इन्द्रधनुषी राष्ट्रिय एकता गर्नुपर्ने औल्याए ।

एमाले माओवादी नया शक्ति पार्टी बीच राष्ट्रिय हित का लागि एकता एवं सहमति मा हस्ताक्षर गरिएको भनिएता पनि उल्लेखित कार्यक्रम ले सम्पूर्ण नेपाल को प्रतिनिधित्व गरेको थिएन संबिधान को मूल मर्म समावेशी समानुपातिक शब्द माथि क्रुर रुप मा प्रहार गरेको स्पस्ट रुप मा देखिन्थ्यो ।तिन पार्टी बीच को एकीकरण लाई बृहद बाम एकता को संज्ञा दिएता पनि उल्लेखित कार्यक्रम विशुद्ध ब्राह्मण राजनैतिक एकता सम्मेलन भएको आभाष दिई रहे को थियो भन्दा अन्यथा हुनेछैन । तिनै जना वरिष्ट नेता ले सम्बोधन को क्रम मा आदिवाशी जनजाती मधेसी दलित सबै को साझा हित गर्ने उद्घोष गरेता पनि मंच को अग्रपंक्ति मा दायाँबाट क्रमशः कृष्णबहादुर महरा, रामबहादुर थापा, नारायणकाजी श्रेष्ठ, बाबुराम भट्टराई, केपी शर्मा ओली प्रचण्ड, माधव कुमार नेपाल, वामदेव गौतम, झलनाथ खनाल र भीम गौतम बसेका दृश्य ले आगामी दिन को राजनीतक परिद्रिस्य को सहजै पूर्वानुमान गर्न सकिन्छ । तीन पार्टी एकीकरण को कार्यक्रम का संचालक एमाले का नेता विष्णु पौडेल ले गरेका थिए भने एकीकरण को दस्तावेज वाचन गर्ने कार्य माओवादी नेता जनार्दन शर्मा प्रभाकर ले गरेका थिए । एकीकरण कार्यक्रम मा आदिवासी, जनजाती, मधेशी दलित लाई हस्ताक्षर ,दस्तावेज वाचन ,कार्क्रम संचालन एवं सम्बोधन बाट वन्चित गरेर उक्त कार्यक्रम ले भविष्य को संकेत एवं घोर निरंकुशतन्त्र को स्मरण गराएको छ ।

एमाले माओवादी नया शक्ति को एकीकरण पहाडी ब्राह्मण को मात्र एकता न भई यसको विस्तार तराई मधेश मा पनि भएको छ भन्ने कुरा को पुष्टि एमाले माओवादी पार्टी लाई पहाडी ब्राह्मण बर्चस्व स्थापित गर्यो मधेशी लाई दास बनायो ,मधेश लाए उपनिवेश बनायो भनि पग पग मा गाली गर्ने राजपा का वरिष्ठ नेता हृदयेश त्रिपाठीसहित विके गुप्ता, पशुपतिदयाल मिश्र, ईश्वरदयाल मिश्र र जगदीश शुक्ला सहित बहुसंख्यक मधेशी ब्राह्मण ले सुर्य चिन्ह मा चुनाव लड्ने घोषणा मा हस्ताक्षर गरेर एमाले ,माओवादी ,नया शक्ति को एकीकरण बृहद बाम एवं राष्ट्रभक्त शक्ति को एकता न भई आगामी दिन मा हिमाल पहाड तराई मा हुने चुनाव पश्चात आफ्नो निहित स्वार्थ सिद्धि एवं राजनीतक भागबन्डा का निमित्त ब्राह्मण एकता गरिएको छर्लंग हुन्छ ।

निसन्देह नेपाल को विकाश समृद्धि का लागि राष्ट्रभक्त शक्ति को एकता अति आवस्यकता को रुप मा महसूस गरिएको छ र तिन पार्टी को एकीकरण को संदेश लाई पनि सकारात्मक रुप मा लिन सकिन्छ र लिन पनि जरुर छ तर नेपाली जनता ले बारम्बार छ्द्म्वेशी नेता बाट धोका पाएका हुनाले यो एकीकरण पनि सन्देह को दायरा मा रहेको छ । बिपी कोइराला को आव्हान मा शसस्त्र क्रान्ति मा होमिन्ने र सहादत दिने नेपाली ले के प्राप्त गरे ,४६ /४७ को जन आन्दोलन मा ज्यान गुमाएका अंगभंग भएका हरु ले के प्राप्त गरे ,माओवादी को आव्हान मा गरिएको जनयुद्ध मा ज्यान गुमाएका १७ हजार होनहार नेपाली को सहादत ले राष्ट्र ले के नै प्राप्त गर्यो ? नेपाली जनता को बलिदान ले राष्ट्र मा सुख समृद्धि त् आएन तर राणा शाह जस्तै परिवर्तन को प्रत्येक कालखण्ड मा जंग बहादुर जस्तै नया नया वंश को उदय भएको छ जस्तै काँग्रेस मा कोइराला , देउवा ,केसी ,महत वंश , एमाले मा खनाल ,ओली ,पोख्रेल, नेपाल वंश त्यस्तै गरि माओवादीमा दाहाल र भट्टराई वंश ।

एमाले माओवादी नया शक्ति पार्टी को एकीकरण को सफलता र असफलता चाल र चरित्र मा निर्भर हुने छ । नेता हरु का बहुरुपिया चरित्र ,भाषण र नीति नियम का कुरा नेपाली जनता ले धेरै भोगी सकेका छन् देखि सकेका छन् । अब उप्रान्त नेता हरु ले राष्ट्र लाई सहि पथ मा डोर्याउन र सफल हुन् का लागि मस्तिस्क ठुलो महल बनाएर बसेको पुरातनवादी निरङ्कुश चिन्तन रुपी विष बृक्ष लाई हमेशा का लागि जरा देखि उखालेर फ्याक्नु पर्छ । तीन पार्टी को एकीकरण को प्रारम्भिक चरण मा देखिएको जस्तो ब्राह्मण एकता सम्मेलन दृश्य पुनः न दोहोरियोस , समुन्नत नेपाल निर्माण को निमित्त सम्पूर्ण नेपाल प्रतिबिम्बित हुने संरचना वर्तमान समय को आवस्यकता हो ,एकीकृत पार्टी ले भविस्य मा नेपाल राष्ट्र आवस्यक ज्वलन्त विषय बारे चिन्तन मनन एवं कार्यवनयन गर्ने छन् कि छैनन् नेपाली जनता उत्सुकता पुर्वक प्रतिक्षा गरि रहेका छन् ?

अमरदीप मोक्तान, डाडा खर्क ,दोलखा

Last Updated on Monday, 09 October 2017 14:23

Hits: 554

राजा मानसिङ खड्कामगर र दशैको टिकाको रहस्य ।

 शिवलाल थापा ,
गोर्खाका राजा मानसिङ खड्कामगरको बारेमा धेरैलाई थाहा नभएको हुन सक्छ। बि.स.१६०० तिर गोर्खामा मानसिङ खड्कामगरले राज्य गर्थे। लमजुङका राजा यशोब्रम्ह शाहका कान्छो छोरा द्रब्य शाहले मानसिङ खडकामगरको राज्यमा दुई पटक सम्म आक्रमण गर्‍यो। तर दुवै पटक हारेर भाग्नु परेको ईतिहास साक्षी छ्।मानसिङ खड्कामगर अत्यन्त वीर साहसी थिए। उनको वीरता र पराक्रमको अगाडी कसैको केही लाग्दैनथ्यो।आमने-सामने लड्दा जित्न नसकिने देखि द्रब्य शाहले कुटनीतिको सहरा लिने बिचार गरे।

मानसिङ खड्कामगर राजा भएकोमा त्यहाका खस आर्यहरुलाई मन परेको थिएन। त्यसबेला गोरखामा गंगाराम रानामगर् अत्यन्त प्रभावशाली ब्यक्ति थिए।उसको पक्षमा धेरै गोरखाली मगरहरु थिए। त्यहाका खस आर्यहरु नारायण अर्याल,सर्बेस्वर खनाल,भुसाल अर्याल,भगीरथ पन्त मिलेर गंगारामलाई पनि बिभिन्न प्रलोभन देखाइ आफ्नो पक्षमा पारे। यी षड्यन्त्रकारीहरुको सङ्गठन मजबुत भयो। अन्तमा द्रब्य शाह सङ्ग मोटो रकम लिएर राजा मानसिङ खड्का विरुद्धको अभियानमा यिनिहरु सकृय भए।

नारायण अर्याल र गङगाराम मिलेर गोर्खाली जनतालाई राजा मानसिङ् मगरको बिरुद्धमा उचाल्न थाले। आफु बिरुद्ध आफ्नै मगर भाईबन्धुहरुले धोका देला भनेर राजा मानसिङले कहिल्यै सोचेनन। चैत्र अष्टमीको दिन आफ्नै दरबारमा चेलीबेटी,इष्टमित्र,भाइभारदारहरुलाई बोलाई नाचगान,खानपिन गरी मनोरन्जन गरिरहेको अवस्थामा पूर्व योजना अनुसार द्रब्य शाहको फौजले चारैतिर घेरा हाली आक्रमण गर्‍यो।

गोरखाली सेनाले रातभरि बहादुरी साथ लडे। युद्धमा लड्दा लड्दै राजा मानसिङले वीरगति प्राप्त गरे। त्यसपछि द्रब्य शाह गोरखाको गद्दिमा बसे। यसरी षड्यन्त्र एवम कायरतापूर्ण तरिकाले गोर्खाली मगर राजाको राज्य लुटियो। बि.स.१६१६ चैत्र १७ गते नवमीको बिहान राजा मानसिङ मगरको हत्या भएपछि नारायण अर्याल र उनका मतियारहरु मिलेर मानसिङको गर्धन छिनालेर एउटा ठुलो कुडियामा रगत थाप्न लगाए। त्यसपछि चारपाच् पाथी चामल त्यही रगतमा भिजाएर राखे। त्यही चामल दशमीको दिन गोरखा दरबारमा राजा द्रब्य शाहको हातबाट सबै भारदार,सेनापति लगायत सर्बसाधारण सबैलाई टिका थाप्न बोलाइयो। गोरखाली मगरहरुले बिरोध गरेका थिए। तर जसले टिको लगाउन इन्कार गर्छ,उसलाई समातेर तुरुन्तै मारिहाल्थ्यो। त्यसबेला धेरै मगरहरुलाई मारियो।

भनिन्छ त्यसबेला मर्स्याङ्दी नदीमा पानी होइन गोर्खाली मगरहरुको रगत बगेको थियो। त्यसपछि आज सम्म मगरहरुलाई रातो टिका लगाउन वाध्य बनाइेको छ्।

पछिल्ला वर्षहरुमा हरेकले घरघरमा सुङ्गुर,बोका,खसी,रागो काटेर दसैं मनाउनु पर्ने वाध्य बनायो। पशुको बली दिएपछी रगतमा हात डुबाएर पाच् औलाको छाप भित्तामा लगाउनु पर्ने र राजाको सिपाहीहरु दशै मनायो कि मनाएन भनेर चेक् गर्न आउँदा जसको घरमा रगतको पाच् औलाको छाप देखिदैनथ्यो उसलाई तुरुन्तै कार्यबाही गरिन्थ्यो। राजा मानसिङ खड्कामगरको हत्यापछि चामलको टिका लगाउने चलन चलाएको र दसैं चैतमा मनाउने गरेकोमा गर्मी महिनामा उपयुक्त नहुने भन्दै असोज्,कार्तिकमा सारेको बुझिन्छ।

थापा पुर्व मन्त्री तथा ईतिहासकार हुन ।

Last Updated on Thursday, 28 September 2017 16:11

Hits: 2740

थारू समुदायमा बढ्दैछ, अन्र्तजातिय विवाह

कमल चौधरी
Image may contain: 2 people, people sitting and fire
बुटवल - समाज परिवर्तनशिल छ । हिजोको समाज आज विलकुल फरक छ । त्यसैले होला थारु समाज शिक्षा र संचारको विकास संगै विस्तारै परिवर्तनका दिशामा अगाडी बढेको पाइन्छ । जसको असर थारु समुदायको विवाह संस्कार र पद्धातिमा पनि विस्तरै प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रुपमा परिवर्तन आउनु स्वभाविक हो ।

हुन त विगतमा अन्र्तजातिय विवाह गरेकै कारण सामाजिक संस्कारहरुमा सामेल हुन बन्देज लगाउने परिपाटी थियो । त्यतिबेलाको समाजमा आफ्नो खुसी र चाहना भन्दा पनि परिवार र समाजको हितको रुपमा विवाहलाई हेरिन्थ्यो । सो इच्छाले मनोमानी रुपमा विवाह गर्नुलाई परिवार र समाज विपरित मानिन्थ्यो तर आजको समाजमा परिवार र समाजभन्दा पनि विवाह स्वयम् व्यक्तिको चाहनामा हुनुपर्छ भन्ने मान्यताको विकसित हुँदै गएको देखिन्छ ।

त्यसैले थारु बहुल्यता भएको वडा, नगर, तथा जिल्लाहरुमा अन्र्तजातिय विवाह बढ्दै गएको देखिन्छ । जसको एउटा उदहरण हो कपिलबस्तु बाणगंगा नगरपालिका । कपिलबस्तुको बाणगंगा नगरपालिकाको विवाह दर्ताको रेकर्डमा हेर्ने हो भने, आर्थिक बर्ष २०७०/७१ देखि २०७३/७४ मा १ सय २८ जना थारुले अन्र्तजातिय विवाह गरेको देखिन्छ । विगतमा अन्र्तरजातिय विवाह कम हुने गरेको र पछिल्लो एक दशक यत थारु समुदायमा अन्र्तजातिय विवाहमा बृद्धि भएको बाणगंगा नगरपालिकाका अभिलेख शाखाका कार्मचारी दिपा जि.सीले जनकारी गराए । कुनै जमाना थियो बाबुआमाले नै इच्छाएको व्यक्तिसंग विवाह हुन्थ्यो । तर आजको युवापिढी जीवनसाथी आफ्नो ढंगले छनौट गर्न थालेका छन् । आप्mनो भावना र चाहना अनुसार जीवनसाथी रोज्ने प्रवृत्ति अधिक मात्रमा बढीरहेको छ । जसको कारण पनि पराम्परागत, ऐतिहासिक, मौलिक र परम्परागत संस्कारहरु विस्तरै हराउदै गएको पाउँन सकिन्छ । आजको समाजमा हरेक संरचना र मान्यताहरुमा अन्तविरोधहरु कायम छन् । पुराना पुस्ता र नयाँ पुस्ताका बीचमा बैचारिक द्धन्द्ध चलेको छ । पुराना पुस्ताले चलिआएको संस्कार र चलनलाई निरन्तरता दिन चाहन्छन् । भने आजको नयाँ पुस्ता यसलाई परिमार्जित गर्दै समयानुकुल बनाउन चाहन्छन् । त्यसैको एउटा उदाहरण हो अन्र्तजातिय विवाह पद्धति । छोराछेरीहरु समाज र परिवारभन्दा पनि आफ्नो जिवन आफ्नो हिसाबले आफुले मनपाराएको व्यक्तिसंग विताउन चाहन्छन् । त्यसैको कारण थारु समुदायमा अन्र्तरजातिय विवाह दिन प्रतिदिन बद्दै गएको देखिन्छ ।

अन्तरतजातीय विवाहले मान्यता पाउँदै
वर्तमान समयमा थारु समाजमा अन्र्तजातीय विवाहले मान्यता पाउँदै गएको देखिन्छ । परम्परागत रुपमा चलिआएको मागी विवाहको सट्टा युवा पुुस्तामा प्रेम विवाहको प्रचलन बढ्नका कारण शिक्षा चेतनाको बृद्धि भई स्वतन्त्रता पूर्वक आफुले मन पराएको जीवनसाथी छान्ने प्रवृत्तिको विकास भएको छ । वास्तमा सूचना एवम् विज्ञान प्रविधिको तिब्र विकाससंगै आफुले मन पराएको जीवनसाथी छान्ने प्रवृत्तिको विकासले गर्दा मन मिलेको खण्डमा जातभात नहेरी प्रेम गर्ने प्रवृत्ति बढेको कारणले यसको प्रभाव थारु समुदायमा पनि अन्र्तजातिय विवाह बढ्दै गएको थारु अगुवाहरु बताउँछन् ।

थारु कल्याणकारीणी सभा कपिलबस्तुका जिल्ला अध्यक्ष जन्जीर प्रसाद चौधरीले थारु समाज परिवर्तन हुँदै सकारात्मक दिशामा अगाडी बढ्दै गएकोले वर्तमान समयमा आएर जातभात छुवाछुत भन्ने कुरा विस्तारै हट्दै गएको बताउँनुभयो । हुन त शुरुमा विवाहको बेला स्वीकृति नदिने बाबुआमा पनि विवाह पछाडीको केही समयपछि सकारात्मक हुँदै जानु स्वभाविक हो । जनचेतनाको लागि भन्दै कतिले त मागेरै अन्तरजातीय विवाह गर्ने परिपाटी बसाल्दै गएको पनि देख्न सकिन्छ । जसकारण अझ अन्र्तजातीय विवाहलाई प्रोत्साहन गरेको पाईन्छ । कानुनी रुपमै पनि जातभातको आधारमा छुवाछुत र भेदभाव गर्नेलाई सजायको व्यवस्था गर्नुको साथै अन्र्तजातीय विवाह गर्नेलाई विभिन्न किसिमको प्रोत्साहन सहित रकमको व्यवस्था गरेको देखिन्छ । जसले गर्दा थारु समुदायमा पनि अन्र्तरजातिय विवाहले मान्यता पाउदै गएको देख्न सकिन्छ ।

विवाह पद्धातिमा आएको परिवर्तन
विवाह पुरुष र स्त्री दुई आत्माहरुको पारस्परिक मिलन गराउने एउटा महापवित्र सामाजिक बन्धन हो । यो प्रायः हरेक मानिसको जीवनमा हुने गर्छ । यो अत्यन्त महत्वपूर्ण बन्धन हो तर यो जति महत्वपूर्ण तथा अत्यावश्यक उत्सव हो त्यतिकै जटील काम पनि हो । किनकि दुई आत्माहरुको जीवनभरिको सुख र दुःखको साधारणत यही विवाह रुपी बन्धनमा भर पर्दछ । असल गुणयुक्त केटा र केटी (बेहुला र बेहुली) को छनौट भई विवाह उत्सव सम्पन्न हुन सक्यो भने दाम्पत्य जीवन सफल हुने विश्वास गरिन्छ अर्थात् ती दम्पतिहरु जीवनभरि सुखी र खुशी हुन्छन् भने नमिलेका कुराहरु भएका बेहुला बेहुली बीचमा विवाह भएमा ती जोडीहरु आजीवन दुःखी हुन्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ ।

त्यसकारण यो विवाह प्रक्रियालाई सफल बनाउने उद्देश्यले थारु जातिमा बेहुला बेहुलीको छनौट देखि विवाह उत्सव सम्पन्न गर्न विभिन्न सामाजिक तथा धार्मिक विधिहरु अपनाउने गर्नेगरिन्छ । यी महत्वपूर्ण प्रक्रियाहरुमध्ये सबैभन्दा पहिले केटा र केटीको छनौट प्रक्रियालाई यो समाजले अति महत्वपूर्ण प्रक्रियाको रुपमा लिने गरेको पाईन्छ । थारु जातिमा प्रायः अभिभावक आयोजित (मांगी) विवाह परम्परा कायम छ अर्थात् अभिभावकहरुले नै केटीको लागि केटा तथा केटाको लागि केटीको छनौट गर्ने र विवाहका लागि महत्वपूर्ण निर्णयहरु लिने र विवाह गरिदिने चलन छ । शायद पहिला पहिला थारु जातिमा बालविवाहको चलन रहेको हुनाले अहिले पनि अभिभावकहरुले नै केटा केटीको छनौटदेखि लिएर विवाहको सम्पूर्ण व्यवस्था मिलाउने गर्दछन् । समाजशास्त्री डोर बहादुर विष्टले “सवै जातको फुलबारी ” पुस्तकमा १८–१९ बर्षकी तरुनी केटीले १०–८ बर्षको केटासंग विवाह गर्ने कुरा उल्लेख गरेका छन् । त्यस्तै उनले विवाह गर्दा वा अरु पारिवारिक र समाजिक पर्व मनाउदा आफ्नै जातिको पुरोहित, गुर्वासंग पुजा पाठ गरेको कुरा उल्लेख गरेको पाईन्छ । पहिले थारु समुदायमा पनि दाजुको मृत्युभएमा भाउजूलाई देवारले श्रीमातीको रुपमा स्याहार्नुपथ्यों । यसरी भाउजू विवाह, बहुपत्नी विवाह लगायत थारु समुदायमा पनि समाजिक प्रर्थाहरु नभएको होईन । तर समय परिवर्तन संगै आजभोली थारु समुदायमा विवाह पद्धातीमा परिवर्तन आएको छ । उनीहरु मागी विवाह गरे पनि आफुभन्दा कम उमेरका युवाती संग विवाह गर्न थालेका छन् । त्यस्तै शिक्षा, संचार माध्यमको विकास र विस्तार संगै पछिल्लो समयमा थारु समुदायमा अन्र्तरजातिय विवाह बढ्दै गएको देखिन्छ । आफ्नै समुदाय भित्र मात्रै विवाह गर्नुपर्छ भन्ने यी थारु समुदायहरु अन्य ग्रैह थारु संग विवाह गर्ने परिपाटीले गर्दा थारु समुदायको जिवन पद्धातीमा सकरात्मक तथा नकरात्मक दुवै पक्षाबाट प्रभाव परेको देखिन्छ ।

विवाहपछिको प्रभाव
अन्र्तजातिय विवाहमा बृद्धि भए पनि अझै हाम्रो थारु समाज परापूर्व कालदेखि नै पितृसत्तात्मक पुरुष नै सर्वोसर्वा ठान्ने प्रवृत्ति आजको दिनसम्म पनि रहेको देखिन्छ । जसको कारण महिलाहरुलाई सानो गल्तीमा पनि दोषि ठान्ने अनि उसको व्यक्तिगत स्वतन्त्रता माथि पनि पुरुषहरुले अंकुश लगाउने हुँदा यसबाट पनि महिलाहरु अछुतो हुन सकेका छैनन । त्यही समाजले अन्र्तजातिय विवाह गर्दा पुरुषलाई सजिलै छुट दिएको हुन्छ भने, महिलालाई अनेक लान्छना लगाई दोषी देखाएको पाइन्छ । यसरी अझै पनि अधिकांश महिलाहरुलाई विवाह पछाडी धेरै समय सम्म पनि परिवारमा प्रवेश नदिएको देखिन्छ । त्यस्तै विवाह पछाडी जातिय हैसियत कम गर्ने प्रबृत्ति आजको दिनसम्म पनि देखिन्छ । कुनै पनि धार्मिक संस्कारमा अरु सरह प्रवेश नदिने गरेको पाईन्छ । हुन त कतिपय शिक्षित परिवार अन्र्तजातिय विवाहको पक्षमा देखिएता पनि सामाजिक मान, प्रतिष्ठामा आच आउने डरले गर्दा आफ्नो छोराछोरीलाई यो विवाहमा सोझै स्वीकृति दिन नसकेको पनि देखिन्छ । विवाह पछाडीको पारिवारिक सन्तुष्टीलाई हेर्दा विवाह लगत्तै स्वीकार नगर्ने तर केही समय पछी परिवार सामान्य बन्ने गरेको धेरै देखिन्छ भने केहीको भने आजको दिनसम्म पनि पारिवारिक सम्बन्ध नसुध्रिएको पाइन्छ जो विवाह पछाडी संघर्ष गरेर नाम र दाम कमाउने हुन्छन् । उनीहरुलाई समाज र परिवारले त्यसपछि हेर्ने दृष्टिकोण राम्रो बन्दै गएको छ ।

यसरी समाजमा राम्रो सफलता प्राप्त गर्ने जोडीलाई समाजले हेर्ने दृष्ट्किोण सकारात्मक भए पनि उत्पीडित, गरिव समुदायले अन्र्तजातिय विवाह गरेकोमा हाम्रो थारु समाजले नकारात्मक दृट्रिकोणले हेर्ने परिपाटी कायम नै छ । हुन त अन्र्तजातीय विवाह परम्परागत संस्कारलाई बिस्तारै परिमार्जित गर्दै नयाँ संस्कृतिको विकास हुँदै जानु पक्कै पनि सर्हानीय कुरा हो । तर थारु समुदायको भेष भुषा, भाषा, धर्म संस्कृति यी यस्ता विवाह पद्धतीमा आएको परिवर्तन संगै भुल्दै जानु राम्रो होइन ।

Last Updated on Wednesday, 06 September 2017 04:43

Hits: 605

दसैं यस् कारण हिन्दू चाड

टि. बि पुन

दसै चाड नजिकिदै छ । दसैलाइ कसरी मनाउने वा नमनाउने ! यो चाडलाइ बुझ्ने र हेर्ने बारेमा हाम्रो समाजका कतिपय नव बौद्धहरुमा आशङका अन्योलता छाएको देखिन्छ । यस विसयमा समसामयिक सान्दर्भिकता ठानेर मेरो आफ्नो दृष्‍टिकोण पस्केको छु ।

दसैं हिन्दु चाड हो ।

नेपालमा प्रचलित चाडपर्वहरु कुनै न कुनै धर्म दर्शन संस्कृती र इतिहाससङ्ग जोडिएको पाइन्छ । दसै हिन्दु पौराणिक धर्मशास्त्रीय मान्यतामा आधारित विकसित हिन्दु सास्कृतिक पर्व हो । यो चाड भारत र नेपाल देशमा प्रचलित रहेको छ । दसै पर्वमा जोडिएको संस्कार संस्कृति मान्यता र विस्वासहरु नवदुर्गा पुजा, पशुपन्छि वलिपुजा, जमरा राख्ने दिन सुभारम्भ , कालरात्रि जगाउने, हातहतियार पुजा , फुलपाती उत्सव, टिका ग्रहण, दहिमा मुछिएको निधारमा लगाउने चामलको टीका, सिरमा सिउरिने जौको जमरा दुबो फुलपाती आदिका बारेमा हिन्दु धर्मसास्त्रिय मान्यता अनुसार व्याख्या बिबेचन गरिएको पाइन्छ । दसैको टीका कति बजे कुन घडी पलामा कुन दिशामा फर्केर लगाउने साइतको समय आदि इत्यादि कुराहरुको समेत सास्त्रीय बिधिबिधानमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ ।

यी सबै धार्मिक बिधिहरु शास्त्र अनुसार धर्मगुरुहरु बाहुन पण्डित पुरोहितहरुले तय गर्ने गर्दछन दसै टीका पछि पुणिमाको दिन जमरा बिसर्जन गर्ने गरिन्छ । कुनै घरपरिवारमा मृत्यु भएको वा सुत्को परेको रहेछ भने पनि त्यो वर्ष जुठो हुन्छ । असुध्द हुन्छ भन्ने हिन्दु धार्मिक मान्यता अनुसार टीका लगाउन मिल्दैन । दसैको धार्मिक बिश्वास विधिबिधान हिन्दु धर्मसास्त्र हिन्दु क्यालेन्डर अनुसार चलेकोले यो हिन्दु चाड नै हो भन्ने कुरामा कुनै शंका छैन । दसै चाड मान्नेहरुले हामी हिन्दु चाड मानिरहेका छौँ भन्ने कुरा छर्लङ्ग हुनुपर्छ । चाहे ती जुनसुकै जातजाती सम्प्रदाय र भुगोलमा बस्ने मानिस किन नहुन । अर्कोतिर हामी हिन्दु होइनौं ।

तर, दसै चाड हाम्रो मौलिक हो भन्ने बिबादास्पद कुरा गर्ने छ्दम हिन्दुवादी हाम्रा केहि जनजातिहरुको कुरा भने अर्कै छ । उनीहरु काम उहीँ गर्दछन तर कुरो अर्कै ! दसैंमा जोडिएको अर्को जनजाति संस्कृति भनेको मदमान्स खाना, मोजमस्ती मनोरञ्जन र पिङ,चमच्चा खेल्ने नाचगान र रमाइलो गर्ने पक्ष भने आदिवासी जनजातिका संस्कार संस्कृती हुन ।

स्वाभाबैले जनजातिहरु धार्मिकआध्यात्मिक मनोवृत्तिका भन्दा रसरङ्ग गर्ने ढुंगा रातो पेटतातो गर्ने कुरामा अगाडि देखिन्छन् । दसैमा निधारमा लगाउने चामलको टीका र जमरा त आदिवासी जनजातिका लागि केवल देखाउने वाह्य रुप मात्रै हो । खाने पिउने अबसर बाहाना, पेट तताउने निहुँ मात्र हो भन्ने कुरा जनजाति मतुवालीका अव्यवस्थित पछौटे संस्कार संस्कृति खानपिनले पनि स्पष्ट पार्दछ । आदिवासी जनजातिका दसै सम्बन्धि जानकारी दिने कुनै लिखित दर्शन धर्म सास्त्रहरु पनि छैनन। त्यसैले पनि यो चाड हिन्दु हो ।

इतिहासको कुनै कालखण्डमा हिन्दु पण्डित बाहुनले आफ्नो हिन्दु सनातन धर्मको बिकास बिस्तार र यसको संरक्षण सम्बर्द्धनका लागि पौराणिक दसै कथाको परिकल्पना गरे । धर्म सास्त्रको सामाजिक कथा बिधिबिधान र क्यालेन्डर बनाइ दसै मान्ने प्रचलन चलाए । शासक वर्गले अनिवार्य रूपमा दसैं चाड मान्नु पर्ने बाद्य्यता सृजना गरेपछी यो चाड पछि सम्पुर्ण नेपालीहरुको रास्तृय चाड हुन गयो । सबै नेपालीहरुको महान र महत्वपूर्ण चाडको रूपमा विकसित हुनपुग्यो । जुन कुरो जहानिय राणासासन कालमा बिकसित हुन पुगेको हो । पन्चायती कालमा बाहुन पण्डित पुरोहित वर्ग र गाउँ घरका ठुलाठालु मुखिया जिम्मुवालहरुले हिन्दु धर्म संस्कृती र दसै तिहार तिज जस्ता हिन्दुचाड पर्वहरुलाइ नेपाली सामाजिक जीवन पद्धति बनाउने काम गरेको देखिन्छ ।

दसै चाड सम्बन्धमा बौद्ध दृष्‍टिकोण ?

दसै हिन्दु धार्मिक नेपाली मौलिक चाड हो । यो कुनै बौद्ध, क्रिश्चियन वा मुस्लिम धर्म सम्प्रदायको चाड होइन । तथापि गैर हिन्दुहरुले यो चाड मान्दैनन् । उनिहरुले दसै टीका लगाउदैनन । म आफूपनि हिन्दू रहदा दसै टीका लगाए पनि पछि बौद्ध धर्म ग्रहण गरेपछी टीका लगाउदिन । कतिपयले मलाई पनि टीका लगाएर दसै चाड मानिदिएन भनेर गुनासो गर्ने गरेको पाइन्छ । दसै मान्यो वा मानेन भनेर अरुको आलोचना गर्ने हिंसा गर्ने गर्नु पनि राम्रो कुरा होइन । उदाहरणका लागि स्व. गोरे बहादुर खपाङ्गी मगरले २०५७ सालमै मगर संघमा निर्णय गरेर घोषणा गरेकी :- मगरहरु बौद्ध हुन । हिन्दु होइनन् । दसै हिन्दु चाड भएको र मगर बौद्ध भएकोले हिन्दु चाड दसै बौद्ध मगरले मान्नु आबस्यक छैन दसै बहिष्कार परित्याग गर भनेका थिए । दसै चाडको अर्थ र यथार्थता नबुझेर वा बुझ पचाएर दसैप्रती तृष्णा जागेका हिन्दुवादिहरुद्वारा जब दसै आउदछ गोरे बहादुर खपाङ्गिको आलोचना बिरोधाभाष कुराहरू अधापि गरिन्छ्न । खपाङ्गिले त्यतिबेला नेपाली बौद्ध धर्म र सामाजिक बिकासका लागि नै बौद्धहरुले यो चाड मान्नु हुँदैन अबबोध गरि समाजलाई सम्झाएका मात्र हुन । कतिपय आफुलाइ बौद्ध हु भन्नेहरुले दसैमा रातो होइन सेतो टीका लगाउनु पर्दछ भन्ने गरेको पाइन्छ । आफू अनुकुल यसको कर्मकाण्डी अर्थ लगाउने ब्याख्या गर्ने गरेको पाइन्छ ।

बौद्ध धर्म सास्त्रमा निधारमा लगाइने रातो वा सेतो टिका दसै टिकाको चर्चा कतै गरेको पनि पाइदैन । बौद्ध देशहरु र त्यहाका बौद्धहरुले दसै चाड मान्दैनन् । दसै चाड र संस्कृतिलाइ कसरी किन मान्ने वा नमान्ने भन्ने कुरा बुद्धको शिक्षा :- पन्चशिल, अस्टशिल, चार आर्यसत्य, अस्टाङ्गिक मार्ग, शिल, समाधी, प्रज्ञा, अनित्य, अनात्मा र अनिश्वरवादको ज्ञान चच्छुले हेर्ने र बुझ्ने गर्नु पर्दछ । बौद्धहरुले अरुको धर्म संस्कार संस्कृतिको नक्कल आलोचना बिरोध गर्ने होइन । बास्तबिकता देख्ने देखाउने जिवनमा अनुभव गर्ने र मिथ्या धर्म संस्कार संस्कृतिमा नलाग्ने हो । उनीहरुको धर्म संस्कृतिको इज्जत मान सम्मान गर्दै आफ्नो धर्म संस्कार संस्कृतिलाइ अगाढ माया प्रेम र बिश्वास गरि त्यसैमा कटिबद्ध हुनु समर्पित भएर लाग्नु नै हामी बौद्धहरुको मध्यमार्गी धर्म हो ।

भवतु सब्बमङ्गलम !!!

Last Updated on Monday, 02 October 2017 14:13

Hits: 472

खस, आर्य र मङ्गोलबीच विद्रोह भए हामी आफ्नै देशमा शरणार्थी पक्का

नेरुता मोक्तान तामाङ्ग
Image may contain: 1 person, outdoor
काठमाडौं, साउन २८ - मङ्गोल नेशनल अर्गनाइजेसन को सदस्यता मात्रै मङ्गोल अरे अरू सबै बाहुन क्षेत्री हुन भन्नुहुन्छ उहाँ ” मङ्गोल हुँ तर मङ्गोल अर्गनाइजेसन को सदस्य होइन । हो म आदिवासी हुँ कुनै आदिवासी संस्थामा आबद्ध छुइन । जस्तै हिन्दू हुँदैमा सबै राप्रपाका हुन भन्ने हुँदैन । म आदिवासी हुँ कि मङ्गोल हुँ कि के हो मलाई  एउटै नामकरणमा अल्झिनु रहनु छैन विरोध गर्नुहोस् अथवा समर्थन जो भएपनि ‘म’ र “उ” त्यही समुदायको मान्छे हौं  जो २५० वर्ष पहिले देखि राज्य द्वारा शोषित र पीडित समुदायको नागरिक हौं । त्यसो भन्दै मा बाहुन लखेटौं भन्नू बुद्धिमानी ठानिँदैन किनकी यहाँ कसैले कसैलाई लखेट्ने अधिकार छैन न त हिम्मत छ न यो सम्भव नै छ ।

समग्रमा बाहुन लगायत आम जनतालाई समेटेर नलगे सम्म त्यो राजनीतिक दलले न त गन्तव्य नै निर्धारण गर्न सकिन्छ  न त भविष्य । जस्तै- आदिवासी जनजाति एवं मङ्गोल समुदायलाई परास्त गरेर जाँदा सफल हुन्थ्यो भने प्रचण्डले पनि हाम्रो समुदायको मुद्दा लाई डस्टबिनमा हालेर जान्थे होला तर यथार्थमा उत्पीडित जाती, वर्ग , समावेशी , समानुपातिक , जातीय समानता , धर्मसंहिता सहितको धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र , सँघिय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र , सँघिय कानुन सहितको सँघिय प्रदेश जस्ता थुप्रै परिवर्तनका मुद्दाहरू लाइ छोडेर गएको भए माओवादी को न गन्तव्य हुन्थ्यो न त कुनै भविष्य नै । इतिहासमा खस आर्यले जस्तै गल्ती गरे पनि वहाँहरूको पुर्खाको बद्ला वर्तमान खस आर्य सँग लीन खोज्नु एक मूर्खता बाहेक अरू केही होइन । लोकतान्त्रिक गणतन्त्र ल्याउनुमा बलिदान दिनेहरू खस आर्य पनि सयौं छन् ।

विगत जस्तै भएपनि परिवर्तनकारी बाहुनहरूको राष्ट्र प्रतिको योगदानलाई घृणा गर्न मिल्दैन । तर त्याग्नै पर्ने घमन्ड खस आर्यमा पनि प्रशस्तै छन् । जस्तैः धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रमा गाई काट्नेलाई जेल, धर्मको नाउमा महिलालाई शिवको बाहानमा लिङ्ग ढोग्न लगाउने, दलितलाई मन्दिर प्रवेश निषेध आदि, महिलाहरू महिनावारि मा छाउपडी प्रथा आदि । राष्ट्रको हरेक निकायमा खस आर्य नै हुनै पर्छ भन्ने जस्ता अहम् र घमण्डतालाई उनीहरूले त्याग्नै पर्छ । अनपढ अशिक्षित पुर्खाले त्यही मान्दै आएका हुन भन्दै अहिले एक्काइसौं शताब्दीका शिक्षित वर्गका परिवर्तनशील युवाहरूले पनि त्यही पुरातनवाद अंङ्गाल्दै बस्न सुहाउँछ ? खस आर्यले अनावश्यक घमन्ड त्यागेन भने भोलिका दिनमा बाहुन लाई पनि समेट्दै लगेर देशलाई समृद्धि तिर धकेल्नु पर्छ भन्नेहरू पनि मङ्गोल हु भन्दै अराजक सिद्धान्त डोर्याउन थाल्नेछ ।

अन्ततः जातीय विद्रोह नभई नश्लिय विद्रोह हुन सक्छ । त्यसो हुन पुगेमा, खस आर्य र मङ्गोल बीच विद्रोह हुँदा समग्रमा सिङ्गो देशलाई घाटा हुनेछ । त्यसपछि सार्वभौम सत्ता सम्पन्न र समृद्धि राष्ट्र होइन हामी आफ्नै देशमा फेरि पनि शरणार्थी हुने छौं । किनकी हामी र हाम्रो राष्ट्र कमजोर भएपछि छिमेकी राष्ट्रको हस्तक्षेप बढ्छ । अन्त देश नै छिमेकी राष्ट्रमा गाभियो भने हामी आफ्नै देशमा शरणार्थी हुन्छौं कि हुँदैनौं त प्रश्न तपाइँलाई ? अवगत नै होला अहिले पनि नेपालको कुनै राजनीतिक दल चोखो छैन ।  दार्जिलिङ देखि लिएर युरोप अमेरिका , संयुक्त राष्ट्र महासँघ सम्मको इसारामा चल्ने गर्छन् प्रत्येक राजनीतिक पार्टी । उनीहरू बीच के कस्ता गोप्य आन्तरिक सम्झौता भएका छन् म लगायत करोडौँ आम नागरिक अनविज्ञ छौं । त्यसैले दुबै पक्षहरूले आ-आफ्नो अहमता त्यागौं र देशको रक्षा गरौं ।

Last Updated on Sunday, 13 August 2017 02:55

Hits: 1142

 हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - ज्ञान बहादुर गाहा मगर