A+ A A-

राजा मानसिङ खड्कामगर र दशैको टिकाको रहस्य ।

 शिवलाल थापा ,
गोर्खाका राजा मानसिङ खड्कामगरको बारेमा धेरैलाई थाहा नभएको हुन सक्छ। बि.स.१६०० तिर गोर्खामा मानसिङ खड्कामगरले राज्य गर्थे। लमजुङका राजा यशोब्रम्ह शाहका कान्छो छोरा द्रब्य शाहले मानसिङ खडकामगरको राज्यमा दुई पटक सम्म आक्रमण गर्‍यो। तर दुवै पटक हारेर भाग्नु परेको ईतिहास साक्षी छ्।मानसिङ खड्कामगर अत्यन्त वीर साहसी थिए। उनको वीरता र पराक्रमको अगाडी कसैको केही लाग्दैनथ्यो।आमने-सामने लड्दा जित्न नसकिने देखि द्रब्य शाहले कुटनीतिको सहरा लिने बिचार गरे।

मानसिङ खड्कामगर राजा भएकोमा त्यहाका खस आर्यहरुलाई मन परेको थिएन। त्यसबेला गोरखामा गंगाराम रानामगर् अत्यन्त प्रभावशाली ब्यक्ति थिए।उसको पक्षमा धेरै गोरखाली मगरहरु थिए। त्यहाका खस आर्यहरु नारायण अर्याल,सर्बेस्वर खनाल,भुसाल अर्याल,भगीरथ पन्त मिलेर गंगारामलाई पनि बिभिन्न प्रलोभन देखाइ आफ्नो पक्षमा पारे। यी षड्यन्त्रकारीहरुको सङ्गठन मजबुत भयो। अन्तमा द्रब्य शाह सङ्ग मोटो रकम लिएर राजा मानसिङ खड्का विरुद्धको अभियानमा यिनिहरु सकृय भए।

नारायण अर्याल र गङगाराम मिलेर गोर्खाली जनतालाई राजा मानसिङ् मगरको बिरुद्धमा उचाल्न थाले। आफु बिरुद्ध आफ्नै मगर भाईबन्धुहरुले धोका देला भनेर राजा मानसिङले कहिल्यै सोचेनन। चैत्र अष्टमीको दिन आफ्नै दरबारमा चेलीबेटी,इष्टमित्र,भाइभारदारहरुलाई बोलाई नाचगान,खानपिन गरी मनोरन्जन गरिरहेको अवस्थामा पूर्व योजना अनुसार द्रब्य शाहको फौजले चारैतिर घेरा हाली आक्रमण गर्‍यो।

गोरखाली सेनाले रातभरि बहादुरी साथ लडे। युद्धमा लड्दा लड्दै राजा मानसिङले वीरगति प्राप्त गरे। त्यसपछि द्रब्य शाह गोरखाको गद्दिमा बसे। यसरी षड्यन्त्र एवम कायरतापूर्ण तरिकाले गोर्खाली मगर राजाको राज्य लुटियो। बि.स.१६१६ चैत्र १७ गते नवमीको बिहान राजा मानसिङ मगरको हत्या भएपछि नारायण अर्याल र उनका मतियारहरु मिलेर मानसिङको गर्धन छिनालेर एउटा ठुलो कुडियामा रगत थाप्न लगाए। त्यसपछि चारपाच् पाथी चामल त्यही रगतमा भिजाएर राखे। त्यही चामल दशमीको दिन गोरखा दरबारमा राजा द्रब्य शाहको हातबाट सबै भारदार,सेनापति लगायत सर्बसाधारण सबैलाई टिका थाप्न बोलाइयो। गोरखाली मगरहरुले बिरोध गरेका थिए। तर जसले टिको लगाउन इन्कार गर्छ,उसलाई समातेर तुरुन्तै मारिहाल्थ्यो। त्यसबेला धेरै मगरहरुलाई मारियो।

भनिन्छ त्यसबेला मर्स्याङ्दी नदीमा पानी होइन गोर्खाली मगरहरुको रगत बगेको थियो। त्यसपछि आज सम्म मगरहरुलाई रातो टिका लगाउन वाध्य बनाइेको छ्।

पछिल्ला वर्षहरुमा हरेकले घरघरमा सुङ्गुर,बोका,खसी,रागो काटेर दसैं मनाउनु पर्ने वाध्य बनायो। पशुको बली दिएपछी रगतमा हात डुबाएर पाच् औलाको छाप भित्तामा लगाउनु पर्ने र राजाको सिपाहीहरु दशै मनायो कि मनाएन भनेर चेक् गर्न आउँदा जसको घरमा रगतको पाच् औलाको छाप देखिदैनथ्यो उसलाई तुरुन्तै कार्यबाही गरिन्थ्यो। राजा मानसिङ खड्कामगरको हत्यापछि चामलको टिका लगाउने चलन चलाएको र दसैं चैतमा मनाउने गरेकोमा गर्मी महिनामा उपयुक्त नहुने भन्दै असोज्,कार्तिकमा सारेको बुझिन्छ।

थापा पुर्व मन्त्री तथा ईतिहासकार हुन ।

Last Updated on Thursday, 28 September 2017 16:11

Hits: 2602

दसैं यस् कारण हिन्दू चाड

टि. बि पुन

दसै चाड नजिकिदै छ । दसैलाइ कसरी मनाउने वा नमनाउने ! यो चाडलाइ बुझ्ने र हेर्ने बारेमा हाम्रो समाजका कतिपय नव बौद्धहरुमा आशङका अन्योलता छाएको देखिन्छ । यस विसयमा समसामयिक सान्दर्भिकता ठानेर मेरो आफ्नो दृष्‍टिकोण पस्केको छु ।

दसैं हिन्दु चाड हो ।

नेपालमा प्रचलित चाडपर्वहरु कुनै न कुनै धर्म दर्शन संस्कृती र इतिहाससङ्ग जोडिएको पाइन्छ । दसै हिन्दु पौराणिक धर्मशास्त्रीय मान्यतामा आधारित विकसित हिन्दु सास्कृतिक पर्व हो । यो चाड भारत र नेपाल देशमा प्रचलित रहेको छ । दसै पर्वमा जोडिएको संस्कार संस्कृति मान्यता र विस्वासहरु नवदुर्गा पुजा, पशुपन्छि वलिपुजा, जमरा राख्ने दिन सुभारम्भ , कालरात्रि जगाउने, हातहतियार पुजा , फुलपाती उत्सव, टिका ग्रहण, दहिमा मुछिएको निधारमा लगाउने चामलको टीका, सिरमा सिउरिने जौको जमरा दुबो फुलपाती आदिका बारेमा हिन्दु धर्मसास्त्रिय मान्यता अनुसार व्याख्या बिबेचन गरिएको पाइन्छ । दसैको टीका कति बजे कुन घडी पलामा कुन दिशामा फर्केर लगाउने साइतको समय आदि इत्यादि कुराहरुको समेत सास्त्रीय बिधिबिधानमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ ।

यी सबै धार्मिक बिधिहरु शास्त्र अनुसार धर्मगुरुहरु बाहुन पण्डित पुरोहितहरुले तय गर्ने गर्दछन दसै टीका पछि पुणिमाको दिन जमरा बिसर्जन गर्ने गरिन्छ । कुनै घरपरिवारमा मृत्यु भएको वा सुत्को परेको रहेछ भने पनि त्यो वर्ष जुठो हुन्छ । असुध्द हुन्छ भन्ने हिन्दु धार्मिक मान्यता अनुसार टीका लगाउन मिल्दैन । दसैको धार्मिक बिश्वास विधिबिधान हिन्दु धर्मसास्त्र हिन्दु क्यालेन्डर अनुसार चलेकोले यो हिन्दु चाड नै हो भन्ने कुरामा कुनै शंका छैन । दसै चाड मान्नेहरुले हामी हिन्दु चाड मानिरहेका छौँ भन्ने कुरा छर्लङ्ग हुनुपर्छ । चाहे ती जुनसुकै जातजाती सम्प्रदाय र भुगोलमा बस्ने मानिस किन नहुन । अर्कोतिर हामी हिन्दु होइनौं ।

तर, दसै चाड हाम्रो मौलिक हो भन्ने बिबादास्पद कुरा गर्ने छ्दम हिन्दुवादी हाम्रा केहि जनजातिहरुको कुरा भने अर्कै छ । उनीहरु काम उहीँ गर्दछन तर कुरो अर्कै ! दसैंमा जोडिएको अर्को जनजाति संस्कृति भनेको मदमान्स खाना, मोजमस्ती मनोरञ्जन र पिङ,चमच्चा खेल्ने नाचगान र रमाइलो गर्ने पक्ष भने आदिवासी जनजातिका संस्कार संस्कृती हुन ।

स्वाभाबैले जनजातिहरु धार्मिकआध्यात्मिक मनोवृत्तिका भन्दा रसरङ्ग गर्ने ढुंगा रातो पेटतातो गर्ने कुरामा अगाडि देखिन्छन् । दसैमा निधारमा लगाउने चामलको टीका र जमरा त आदिवासी जनजातिका लागि केवल देखाउने वाह्य रुप मात्रै हो । खाने पिउने अबसर बाहाना, पेट तताउने निहुँ मात्र हो भन्ने कुरा जनजाति मतुवालीका अव्यवस्थित पछौटे संस्कार संस्कृति खानपिनले पनि स्पष्ट पार्दछ । आदिवासी जनजातिका दसै सम्बन्धि जानकारी दिने कुनै लिखित दर्शन धर्म सास्त्रहरु पनि छैनन। त्यसैले पनि यो चाड हिन्दु हो ।

इतिहासको कुनै कालखण्डमा हिन्दु पण्डित बाहुनले आफ्नो हिन्दु सनातन धर्मको बिकास बिस्तार र यसको संरक्षण सम्बर्द्धनका लागि पौराणिक दसै कथाको परिकल्पना गरे । धर्म सास्त्रको सामाजिक कथा बिधिबिधान र क्यालेन्डर बनाइ दसै मान्ने प्रचलन चलाए । शासक वर्गले अनिवार्य रूपमा दसैं चाड मान्नु पर्ने बाद्य्यता सृजना गरेपछी यो चाड पछि सम्पुर्ण नेपालीहरुको रास्तृय चाड हुन गयो । सबै नेपालीहरुको महान र महत्वपूर्ण चाडको रूपमा विकसित हुनपुग्यो । जुन कुरो जहानिय राणासासन कालमा बिकसित हुन पुगेको हो । पन्चायती कालमा बाहुन पण्डित पुरोहित वर्ग र गाउँ घरका ठुलाठालु मुखिया जिम्मुवालहरुले हिन्दु धर्म संस्कृती र दसै तिहार तिज जस्ता हिन्दुचाड पर्वहरुलाइ नेपाली सामाजिक जीवन पद्धति बनाउने काम गरेको देखिन्छ ।

दसै चाड सम्बन्धमा बौद्ध दृष्‍टिकोण ?

दसै हिन्दु धार्मिक नेपाली मौलिक चाड हो । यो कुनै बौद्ध, क्रिश्चियन वा मुस्लिम धर्म सम्प्रदायको चाड होइन । तथापि गैर हिन्दुहरुले यो चाड मान्दैनन् । उनिहरुले दसै टीका लगाउदैनन । म आफूपनि हिन्दू रहदा दसै टीका लगाए पनि पछि बौद्ध धर्म ग्रहण गरेपछी टीका लगाउदिन । कतिपयले मलाई पनि टीका लगाएर दसै चाड मानिदिएन भनेर गुनासो गर्ने गरेको पाइन्छ । दसै मान्यो वा मानेन भनेर अरुको आलोचना गर्ने हिंसा गर्ने गर्नु पनि राम्रो कुरा होइन । उदाहरणका लागि स्व. गोरे बहादुर खपाङ्गी मगरले २०५७ सालमै मगर संघमा निर्णय गरेर घोषणा गरेकी :- मगरहरु बौद्ध हुन । हिन्दु होइनन् । दसै हिन्दु चाड भएको र मगर बौद्ध भएकोले हिन्दु चाड दसै बौद्ध मगरले मान्नु आबस्यक छैन दसै बहिष्कार परित्याग गर भनेका थिए । दसै चाडको अर्थ र यथार्थता नबुझेर वा बुझ पचाएर दसैप्रती तृष्णा जागेका हिन्दुवादिहरुद्वारा जब दसै आउदछ गोरे बहादुर खपाङ्गिको आलोचना बिरोधाभाष कुराहरू अधापि गरिन्छ्न । खपाङ्गिले त्यतिबेला नेपाली बौद्ध धर्म र सामाजिक बिकासका लागि नै बौद्धहरुले यो चाड मान्नु हुँदैन अबबोध गरि समाजलाई सम्झाएका मात्र हुन । कतिपय आफुलाइ बौद्ध हु भन्नेहरुले दसैमा रातो होइन सेतो टीका लगाउनु पर्दछ भन्ने गरेको पाइन्छ । आफू अनुकुल यसको कर्मकाण्डी अर्थ लगाउने ब्याख्या गर्ने गरेको पाइन्छ ।

बौद्ध धर्म सास्त्रमा निधारमा लगाइने रातो वा सेतो टिका दसै टिकाको चर्चा कतै गरेको पनि पाइदैन । बौद्ध देशहरु र त्यहाका बौद्धहरुले दसै चाड मान्दैनन् । दसै चाड र संस्कृतिलाइ कसरी किन मान्ने वा नमान्ने भन्ने कुरा बुद्धको शिक्षा :- पन्चशिल, अस्टशिल, चार आर्यसत्य, अस्टाङ्गिक मार्ग, शिल, समाधी, प्रज्ञा, अनित्य, अनात्मा र अनिश्वरवादको ज्ञान चच्छुले हेर्ने र बुझ्ने गर्नु पर्दछ । बौद्धहरुले अरुको धर्म संस्कार संस्कृतिको नक्कल आलोचना बिरोध गर्ने होइन । बास्तबिकता देख्ने देखाउने जिवनमा अनुभव गर्ने र मिथ्या धर्म संस्कार संस्कृतिमा नलाग्ने हो । उनीहरुको धर्म संस्कृतिको इज्जत मान सम्मान गर्दै आफ्नो धर्म संस्कार संस्कृतिलाइ अगाढ माया प्रेम र बिश्वास गरि त्यसैमा कटिबद्ध हुनु समर्पित भएर लाग्नु नै हामी बौद्धहरुको मध्यमार्गी धर्म हो ।

भवतु सब्बमङ्गलम !!!

Last Updated on Monday, 02 October 2017 14:13

Hits: 309

खस, आर्य र मङ्गोलबीच विद्रोह भए हामी आफ्नै देशमा शरणार्थी पक्का

नेरुता मोक्तान तामाङ्ग
Image may contain: 1 person, outdoor
काठमाडौं, साउन २८ - मङ्गोल नेशनल अर्गनाइजेसन को सदस्यता मात्रै मङ्गोल अरे अरू सबै बाहुन क्षेत्री हुन भन्नुहुन्छ उहाँ ” मङ्गोल हुँ तर मङ्गोल अर्गनाइजेसन को सदस्य होइन । हो म आदिवासी हुँ कुनै आदिवासी संस्थामा आबद्ध छुइन । जस्तै हिन्दू हुँदैमा सबै राप्रपाका हुन भन्ने हुँदैन । म आदिवासी हुँ कि मङ्गोल हुँ कि के हो मलाई  एउटै नामकरणमा अल्झिनु रहनु छैन विरोध गर्नुहोस् अथवा समर्थन जो भएपनि ‘म’ र “उ” त्यही समुदायको मान्छे हौं  जो २५० वर्ष पहिले देखि राज्य द्वारा शोषित र पीडित समुदायको नागरिक हौं । त्यसो भन्दै मा बाहुन लखेटौं भन्नू बुद्धिमानी ठानिँदैन किनकी यहाँ कसैले कसैलाई लखेट्ने अधिकार छैन न त हिम्मत छ न यो सम्भव नै छ ।

समग्रमा बाहुन लगायत आम जनतालाई समेटेर नलगे सम्म त्यो राजनीतिक दलले न त गन्तव्य नै निर्धारण गर्न सकिन्छ  न त भविष्य । जस्तै- आदिवासी जनजाति एवं मङ्गोल समुदायलाई परास्त गरेर जाँदा सफल हुन्थ्यो भने प्रचण्डले पनि हाम्रो समुदायको मुद्दा लाई डस्टबिनमा हालेर जान्थे होला तर यथार्थमा उत्पीडित जाती, वर्ग , समावेशी , समानुपातिक , जातीय समानता , धर्मसंहिता सहितको धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र , सँघिय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र , सँघिय कानुन सहितको सँघिय प्रदेश जस्ता थुप्रै परिवर्तनका मुद्दाहरू लाइ छोडेर गएको भए माओवादी को न गन्तव्य हुन्थ्यो न त कुनै भविष्य नै । इतिहासमा खस आर्यले जस्तै गल्ती गरे पनि वहाँहरूको पुर्खाको बद्ला वर्तमान खस आर्य सँग लीन खोज्नु एक मूर्खता बाहेक अरू केही होइन । लोकतान्त्रिक गणतन्त्र ल्याउनुमा बलिदान दिनेहरू खस आर्य पनि सयौं छन् ।

विगत जस्तै भएपनि परिवर्तनकारी बाहुनहरूको राष्ट्र प्रतिको योगदानलाई घृणा गर्न मिल्दैन । तर त्याग्नै पर्ने घमन्ड खस आर्यमा पनि प्रशस्तै छन् । जस्तैः धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रमा गाई काट्नेलाई जेल, धर्मको नाउमा महिलालाई शिवको बाहानमा लिङ्ग ढोग्न लगाउने, दलितलाई मन्दिर प्रवेश निषेध आदि, महिलाहरू महिनावारि मा छाउपडी प्रथा आदि । राष्ट्रको हरेक निकायमा खस आर्य नै हुनै पर्छ भन्ने जस्ता अहम् र घमण्डतालाई उनीहरूले त्याग्नै पर्छ । अनपढ अशिक्षित पुर्खाले त्यही मान्दै आएका हुन भन्दै अहिले एक्काइसौं शताब्दीका शिक्षित वर्गका परिवर्तनशील युवाहरूले पनि त्यही पुरातनवाद अंङ्गाल्दै बस्न सुहाउँछ ? खस आर्यले अनावश्यक घमन्ड त्यागेन भने भोलिका दिनमा बाहुन लाई पनि समेट्दै लगेर देशलाई समृद्धि तिर धकेल्नु पर्छ भन्नेहरू पनि मङ्गोल हु भन्दै अराजक सिद्धान्त डोर्याउन थाल्नेछ ।

अन्ततः जातीय विद्रोह नभई नश्लिय विद्रोह हुन सक्छ । त्यसो हुन पुगेमा, खस आर्य र मङ्गोल बीच विद्रोह हुँदा समग्रमा सिङ्गो देशलाई घाटा हुनेछ । त्यसपछि सार्वभौम सत्ता सम्पन्न र समृद्धि राष्ट्र होइन हामी आफ्नै देशमा फेरि पनि शरणार्थी हुने छौं । किनकी हामी र हाम्रो राष्ट्र कमजोर भएपछि छिमेकी राष्ट्रको हस्तक्षेप बढ्छ । अन्त देश नै छिमेकी राष्ट्रमा गाभियो भने हामी आफ्नै देशमा शरणार्थी हुन्छौं कि हुँदैनौं त प्रश्न तपाइँलाई ? अवगत नै होला अहिले पनि नेपालको कुनै राजनीतिक दल चोखो छैन ।  दार्जिलिङ देखि लिएर युरोप अमेरिका , संयुक्त राष्ट्र महासँघ सम्मको इसारामा चल्ने गर्छन् प्रत्येक राजनीतिक पार्टी । उनीहरू बीच के कस्ता गोप्य आन्तरिक सम्झौता भएका छन् म लगायत करोडौँ आम नागरिक अनविज्ञ छौं । त्यसैले दुबै पक्षहरूले आ-आफ्नो अहमता त्यागौं र देशको रक्षा गरौं ।

Last Updated on Sunday, 13 August 2017 02:55

Hits: 1052

थारू समुदायमा बढ्दैछ, अन्र्तजातिय विवाह

कमल चौधरी
Image may contain: 2 people, people sitting and fire
बुटवल - समाज परिवर्तनशिल छ । हिजोको समाज आज विलकुल फरक छ । त्यसैले होला थारु समाज शिक्षा र संचारको विकास संगै विस्तारै परिवर्तनका दिशामा अगाडी बढेको पाइन्छ । जसको असर थारु समुदायको विवाह संस्कार र पद्धातिमा पनि विस्तरै प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रुपमा परिवर्तन आउनु स्वभाविक हो ।

हुन त विगतमा अन्र्तजातिय विवाह गरेकै कारण सामाजिक संस्कारहरुमा सामेल हुन बन्देज लगाउने परिपाटी थियो । त्यतिबेलाको समाजमा आफ्नो खुसी र चाहना भन्दा पनि परिवार र समाजको हितको रुपमा विवाहलाई हेरिन्थ्यो । सो इच्छाले मनोमानी रुपमा विवाह गर्नुलाई परिवार र समाज विपरित मानिन्थ्यो तर आजको समाजमा परिवार र समाजभन्दा पनि विवाह स्वयम् व्यक्तिको चाहनामा हुनुपर्छ भन्ने मान्यताको विकसित हुँदै गएको देखिन्छ ।

त्यसैले थारु बहुल्यता भएको वडा, नगर, तथा जिल्लाहरुमा अन्र्तजातिय विवाह बढ्दै गएको देखिन्छ । जसको एउटा उदहरण हो कपिलबस्तु बाणगंगा नगरपालिका । कपिलबस्तुको बाणगंगा नगरपालिकाको विवाह दर्ताको रेकर्डमा हेर्ने हो भने, आर्थिक बर्ष २०७०/७१ देखि २०७३/७४ मा १ सय २८ जना थारुले अन्र्तजातिय विवाह गरेको देखिन्छ । विगतमा अन्र्तरजातिय विवाह कम हुने गरेको र पछिल्लो एक दशक यत थारु समुदायमा अन्र्तजातिय विवाहमा बृद्धि भएको बाणगंगा नगरपालिकाका अभिलेख शाखाका कार्मचारी दिपा जि.सीले जनकारी गराए । कुनै जमाना थियो बाबुआमाले नै इच्छाएको व्यक्तिसंग विवाह हुन्थ्यो । तर आजको युवापिढी जीवनसाथी आफ्नो ढंगले छनौट गर्न थालेका छन् । आप्mनो भावना र चाहना अनुसार जीवनसाथी रोज्ने प्रवृत्ति अधिक मात्रमा बढीरहेको छ । जसको कारण पनि पराम्परागत, ऐतिहासिक, मौलिक र परम्परागत संस्कारहरु विस्तरै हराउदै गएको पाउँन सकिन्छ । आजको समाजमा हरेक संरचना र मान्यताहरुमा अन्तविरोधहरु कायम छन् । पुराना पुस्ता र नयाँ पुस्ताका बीचमा बैचारिक द्धन्द्ध चलेको छ । पुराना पुस्ताले चलिआएको संस्कार र चलनलाई निरन्तरता दिन चाहन्छन् । भने आजको नयाँ पुस्ता यसलाई परिमार्जित गर्दै समयानुकुल बनाउन चाहन्छन् । त्यसैको एउटा उदाहरण हो अन्र्तजातिय विवाह पद्धति । छोराछेरीहरु समाज र परिवारभन्दा पनि आफ्नो जिवन आफ्नो हिसाबले आफुले मनपाराएको व्यक्तिसंग विताउन चाहन्छन् । त्यसैको कारण थारु समुदायमा अन्र्तरजातिय विवाह दिन प्रतिदिन बद्दै गएको देखिन्छ ।

अन्तरतजातीय विवाहले मान्यता पाउँदै
वर्तमान समयमा थारु समाजमा अन्र्तजातीय विवाहले मान्यता पाउँदै गएको देखिन्छ । परम्परागत रुपमा चलिआएको मागी विवाहको सट्टा युवा पुुस्तामा प्रेम विवाहको प्रचलन बढ्नका कारण शिक्षा चेतनाको बृद्धि भई स्वतन्त्रता पूर्वक आफुले मन पराएको जीवनसाथी छान्ने प्रवृत्तिको विकास भएको छ । वास्तमा सूचना एवम् विज्ञान प्रविधिको तिब्र विकाससंगै आफुले मन पराएको जीवनसाथी छान्ने प्रवृत्तिको विकासले गर्दा मन मिलेको खण्डमा जातभात नहेरी प्रेम गर्ने प्रवृत्ति बढेको कारणले यसको प्रभाव थारु समुदायमा पनि अन्र्तजातिय विवाह बढ्दै गएको थारु अगुवाहरु बताउँछन् ।

थारु कल्याणकारीणी सभा कपिलबस्तुका जिल्ला अध्यक्ष जन्जीर प्रसाद चौधरीले थारु समाज परिवर्तन हुँदै सकारात्मक दिशामा अगाडी बढ्दै गएकोले वर्तमान समयमा आएर जातभात छुवाछुत भन्ने कुरा विस्तारै हट्दै गएको बताउँनुभयो । हुन त शुरुमा विवाहको बेला स्वीकृति नदिने बाबुआमा पनि विवाह पछाडीको केही समयपछि सकारात्मक हुँदै जानु स्वभाविक हो । जनचेतनाको लागि भन्दै कतिले त मागेरै अन्तरजातीय विवाह गर्ने परिपाटी बसाल्दै गएको पनि देख्न सकिन्छ । जसकारण अझ अन्र्तजातीय विवाहलाई प्रोत्साहन गरेको पाईन्छ । कानुनी रुपमै पनि जातभातको आधारमा छुवाछुत र भेदभाव गर्नेलाई सजायको व्यवस्था गर्नुको साथै अन्र्तजातीय विवाह गर्नेलाई विभिन्न किसिमको प्रोत्साहन सहित रकमको व्यवस्था गरेको देखिन्छ । जसले गर्दा थारु समुदायमा पनि अन्र्तरजातिय विवाहले मान्यता पाउदै गएको देख्न सकिन्छ ।

विवाह पद्धातिमा आएको परिवर्तन
विवाह पुरुष र स्त्री दुई आत्माहरुको पारस्परिक मिलन गराउने एउटा महापवित्र सामाजिक बन्धन हो । यो प्रायः हरेक मानिसको जीवनमा हुने गर्छ । यो अत्यन्त महत्वपूर्ण बन्धन हो तर यो जति महत्वपूर्ण तथा अत्यावश्यक उत्सव हो त्यतिकै जटील काम पनि हो । किनकि दुई आत्माहरुको जीवनभरिको सुख र दुःखको साधारणत यही विवाह रुपी बन्धनमा भर पर्दछ । असल गुणयुक्त केटा र केटी (बेहुला र बेहुली) को छनौट भई विवाह उत्सव सम्पन्न हुन सक्यो भने दाम्पत्य जीवन सफल हुने विश्वास गरिन्छ अर्थात् ती दम्पतिहरु जीवनभरि सुखी र खुशी हुन्छन् भने नमिलेका कुराहरु भएका बेहुला बेहुली बीचमा विवाह भएमा ती जोडीहरु आजीवन दुःखी हुन्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ ।

त्यसकारण यो विवाह प्रक्रियालाई सफल बनाउने उद्देश्यले थारु जातिमा बेहुला बेहुलीको छनौट देखि विवाह उत्सव सम्पन्न गर्न विभिन्न सामाजिक तथा धार्मिक विधिहरु अपनाउने गर्नेगरिन्छ । यी महत्वपूर्ण प्रक्रियाहरुमध्ये सबैभन्दा पहिले केटा र केटीको छनौट प्रक्रियालाई यो समाजले अति महत्वपूर्ण प्रक्रियाको रुपमा लिने गरेको पाईन्छ । थारु जातिमा प्रायः अभिभावक आयोजित (मांगी) विवाह परम्परा कायम छ अर्थात् अभिभावकहरुले नै केटीको लागि केटा तथा केटाको लागि केटीको छनौट गर्ने र विवाहका लागि महत्वपूर्ण निर्णयहरु लिने र विवाह गरिदिने चलन छ । शायद पहिला पहिला थारु जातिमा बालविवाहको चलन रहेको हुनाले अहिले पनि अभिभावकहरुले नै केटा केटीको छनौटदेखि लिएर विवाहको सम्पूर्ण व्यवस्था मिलाउने गर्दछन् । समाजशास्त्री डोर बहादुर विष्टले “सवै जातको फुलबारी ” पुस्तकमा १८–१९ बर्षकी तरुनी केटीले १०–८ बर्षको केटासंग विवाह गर्ने कुरा उल्लेख गरेका छन् । त्यस्तै उनले विवाह गर्दा वा अरु पारिवारिक र समाजिक पर्व मनाउदा आफ्नै जातिको पुरोहित, गुर्वासंग पुजा पाठ गरेको कुरा उल्लेख गरेको पाईन्छ । पहिले थारु समुदायमा पनि दाजुको मृत्युभएमा भाउजूलाई देवारले श्रीमातीको रुपमा स्याहार्नुपथ्यों । यसरी भाउजू विवाह, बहुपत्नी विवाह लगायत थारु समुदायमा पनि समाजिक प्रर्थाहरु नभएको होईन । तर समय परिवर्तन संगै आजभोली थारु समुदायमा विवाह पद्धातीमा परिवर्तन आएको छ । उनीहरु मागी विवाह गरे पनि आफुभन्दा कम उमेरका युवाती संग विवाह गर्न थालेका छन् । त्यस्तै शिक्षा, संचार माध्यमको विकास र विस्तार संगै पछिल्लो समयमा थारु समुदायमा अन्र्तरजातिय विवाह बढ्दै गएको देखिन्छ । आफ्नै समुदाय भित्र मात्रै विवाह गर्नुपर्छ भन्ने यी थारु समुदायहरु अन्य ग्रैह थारु संग विवाह गर्ने परिपाटीले गर्दा थारु समुदायको जिवन पद्धातीमा सकरात्मक तथा नकरात्मक दुवै पक्षाबाट प्रभाव परेको देखिन्छ ।

विवाहपछिको प्रभाव
अन्र्तजातिय विवाहमा बृद्धि भए पनि अझै हाम्रो थारु समाज परापूर्व कालदेखि नै पितृसत्तात्मक पुरुष नै सर्वोसर्वा ठान्ने प्रवृत्ति आजको दिनसम्म पनि रहेको देखिन्छ । जसको कारण महिलाहरुलाई सानो गल्तीमा पनि दोषि ठान्ने अनि उसको व्यक्तिगत स्वतन्त्रता माथि पनि पुरुषहरुले अंकुश लगाउने हुँदा यसबाट पनि महिलाहरु अछुतो हुन सकेका छैनन । त्यही समाजले अन्र्तजातिय विवाह गर्दा पुरुषलाई सजिलै छुट दिएको हुन्छ भने, महिलालाई अनेक लान्छना लगाई दोषी देखाएको पाइन्छ । यसरी अझै पनि अधिकांश महिलाहरुलाई विवाह पछाडी धेरै समय सम्म पनि परिवारमा प्रवेश नदिएको देखिन्छ । त्यस्तै विवाह पछाडी जातिय हैसियत कम गर्ने प्रबृत्ति आजको दिनसम्म पनि देखिन्छ । कुनै पनि धार्मिक संस्कारमा अरु सरह प्रवेश नदिने गरेको पाईन्छ । हुन त कतिपय शिक्षित परिवार अन्र्तजातिय विवाहको पक्षमा देखिएता पनि सामाजिक मान, प्रतिष्ठामा आच आउने डरले गर्दा आफ्नो छोराछोरीलाई यो विवाहमा सोझै स्वीकृति दिन नसकेको पनि देखिन्छ । विवाह पछाडीको पारिवारिक सन्तुष्टीलाई हेर्दा विवाह लगत्तै स्वीकार नगर्ने तर केही समय पछी परिवार सामान्य बन्ने गरेको धेरै देखिन्छ भने केहीको भने आजको दिनसम्म पनि पारिवारिक सम्बन्ध नसुध्रिएको पाइन्छ जो विवाह पछाडी संघर्ष गरेर नाम र दाम कमाउने हुन्छन् । उनीहरुलाई समाज र परिवारले त्यसपछि हेर्ने दृष्टिकोण राम्रो बन्दै गएको छ ।

यसरी समाजमा राम्रो सफलता प्राप्त गर्ने जोडीलाई समाजले हेर्ने दृष्ट्किोण सकारात्मक भए पनि उत्पीडित, गरिव समुदायले अन्र्तजातिय विवाह गरेकोमा हाम्रो थारु समाजले नकारात्मक दृट्रिकोणले हेर्ने परिपाटी कायम नै छ । हुन त अन्र्तजातीय विवाह परम्परागत संस्कारलाई बिस्तारै परिमार्जित गर्दै नयाँ संस्कृतिको विकास हुँदै जानु पक्कै पनि सर्हानीय कुरा हो । तर थारु समुदायको भेष भुषा, भाषा, धर्म संस्कृति यी यस्ता विवाह पद्धतीमा आएको परिवर्तन संगै भुल्दै जानु राम्रो होइन ।

Last Updated on Wednesday, 06 September 2017 04:43

Hits: 453

बहुधार्मिक ,बहु सास्कृतिक देश नेपालमा गाई काटेर खादा हिन्दुलाई आपत्ति किन ?

 जीवन मंगोल,

आजभोलि मात्र होइन, गाई काट्न प्रतिवन्धको प्रारम्भ मसिना राज्यहरु गोरखा राज्यमा गाभिए पछिदेखि नै हो । खासगरी चाहि गिवार्णयुद्ध बित्रम शाहको पालामा गोवद्ध नगर्न कडा आदेश भएको थियो । तर यस्तो आदेश जारी गरेपनि गोवद्ध भने रोकिएको अहिले सम्म थाहा छैन ।

नेपालमा गोहत्या निषेध गरे पछि गोहत्या गर्ने र गोमासांहार गर्नेलाई “पातकी’ “नरपिसाच” भनियो र कानुनी व्यवस्थाद्वारा कठोर सजायको व्यवस्था गरिएको छ । र, गोवद्ध गरेका नागरिकलाई १२ वर्षको जेल सजाय त अहिले सम्म पनि जारी नै छ । तामाङ र सार्कीहरुलाई मरेको गाई गोरुको मासु खान अलि–अलि छुट थियो । त्यस बापत बाहुन क्षेत्रीले सिनो खाने भोटेहरु भनेर तामाङलाई घृणा गर्ने गर्थे, भने सार्कीहरु सिनो खाने गिद्ध, गन्धे भनेर घृणा अपमानको सिकार भएकै हो । तर अहिले परिस्थिति बदलिएको छ र लडेर मरेको गाईको मासु समेत खानेलाई सजाय दिन थालिएको छ । यस्तो अवस्था आइ पुग्यो कि मान्छे मार्दा सजिलो छ गाई काट्दा गोलिले चिसिनु पर्ने भयो । त्यस्तै भएको थियो गोरखाका लाक्पा तामाङलाई । आजभन्दा ३ वर्ष अघि गाई काटेर खाएको भन्दै गोलि ठोकेर लाक्पा तामा्ङलाई मा¥यो । तामाङलाई मार्नेले राज्यबाट माफ पायो । मान्छे मार्ने उद्योगमा लागेकाहरु यसरी नै निर्धक्क साथ हिडि रहेका छन् । तर गाई गोरुको मासु खाने अहिले पनि जेलमा कच्रिनु परेको छ । यो कस्तो कानुन हो ? यो कस्तो संस्कार हो ? यो कस्तो राज्य हो ? मान्छे भन्दा गाई महान मंगोलहरु गाईको मासु खान्छन् मंगोलहरुको अधिकारको कुरा हो ।

बाहुन क्षेत्रीले गाईको मासु खान्छन् उनीहरुको अधिकारको कुरा हो । गाई उनीहरुको आमा हुन सक्छ त्यो मान्नु र भन्नु अधिकारको कुरा हो । तर हिन्दुको आमा भन्दैमा अहिन्दुको पनि आमा हो, जसरी पनि आमा मान्नु पर्छ भन्ने अधिकार चाँहि पक्कै नहुनु पर्ने हो ।

यो हप्ताको पहिलो दिन पोखरामा गाई काटेर खाएको आरोपमा २ जना पक्राउ परे । १ गते दिउसो पोखरा लेखनाथ २४ स्थित सेरागाउँको जंगलमा गाई काटेर खाएको आरोपमा सेरागाउँका राम बहादुर नेपाली र कृष्ण नेपालीलाई प्रहरीले पक्राउ ग¥यो । गाइ काटेकै अपराध अन्तर्गत साउन ५ गते पक्राउ पर्नेमा पोखरा लेखनाथ महानगरपालिका वडा नम्बर २५ का ५८ बर्षीय राम बहादुर नेपाली, सोहि स्थानमा बस्ने ६४ बर्षीय बद्रिका नेपाली, ४८ बर्षीय पुतली नेपाली र ३१ बर्षीय कल्पना नेपाली रहेका छन् । गुल्मि जिल्लामा गाई काटेर खाएको आरोपमा प्रहरीले तीन जनालाई पक्राउ गरेको थियो । रुरु गाउँपालिका ५ बम्घा सौरकोटका ५२ वर्षीय डम्बर सार्की, ६३ वर्षीय सन्तबहादुर नेपाली र उनका छोरा २६ वर्षीय अम्मरबहादुर नेपालीलाई प्रहरीले पक्राउ ग¥यो । यसरी पक्राउ पर्नेलाई मुलकी ऐनको चौपाया सम्बन्धी महलको ११ अनुसार १२ बर्ष कैद सजायँ हुने कानुनी व्यवस्था छँदैछ । यी पक्राउ पर्ने सप्पै अछुत, दलित भनिएका अपमानित मंगोलहरु नै हुन् । नेपालको मूल कानुन, मुलुकी ऐनमा मान्छे मार्नेलाई पनि यति वलियो कानुन छैन । यहाँ मान्छे भन्दा गाई प्राणी महान छ । जहाँ मान्छे–मान्छेको रुपमा बाँच्न पाएको छैन । गाई त आमा भएर राज्यले नै संरक्षण गरेको छ । अब यो देशमा सम्मानपूर्वक बाँच्न गाईको जुनि लिएर जन्मनु पर्ने समय आएको छ । मान्छेले मान्छेको सम्मान पाउदो हो त अछुत भनेर कानको जालि फुटाउनु पर्ने थिएन । मान्छेलाई बलिको बोका झै बनाइन्छ र मान्छेको बलि दिइन्छ । कुन कानुनले छेकेको छ र ? २०७३ माघ २४ गते रामेछाप जिल्लाको बेताली गाविस–३ मा रहेको शेराकाली मन्दिरमा पूजा गरेको विषयमा एक दलित युवा स्थानीय कृष्णकुमार विश्वकर्मालाई मन्दिरमा पूजा गरेको भन्दै पुजारीद्वय छत्रबहादुर बुढाथोकी र भीमबहादुर बुढाथोकीले मन्दिरमा रुद्री लगाएर चोखो नगरी पूजा गर्न नमिल्ने भन्दै पुजारीले कृष्णकुमारसँग पाँच हजार रुपैयाँ माग गरे । उनले पुजारी भीमबहादुर बुढाथोकीलाई पाँच हजार दिए ।


यसरी मान्छेलाई कुकुर भन्दा पनि तल्लो दर्जामा राख्ने समाज अनि गाई राज्यमा बस्दा गाई जस्तो कानुनले सुसज्जित भएर बस्नु पाउनु गाई अवतार लिनु पर्ने देखिएन र ? बाहुनवादी कानुनी राज्यमा मान्छे मार्नु ठूलो कुरा होइन । गाईको मासु खानु महा अपराध हुन्छ । गाई मंगोलको पक्वान हिन्दुहरुले गाईलाई लक्ष्मि अवतार अर्थात आमा मान्दछन् । गाई हिन्दुको आमा भए गोरु बाबु हो । बाबुलाई जोत्नु मिल्दैन । बेच्न पनि मिल्दैन । गोरु भए बुढो हुन्जेल जोत्ने गाई भए दुध दिन्जेल दुध खाने बेच्ने पैसो कमाउने र अन्तमा भारततिर बेचि दिने । यदि साच्चीकै आमा भए, आमालाई जस्तै घरमा ल्याएर पाल्नु पर्ने हो । कानुनी हिसावले आमाको दुध वेच्न पनि गैरकानुनी हो । गाई आमा भएपछि दुध बेच्न पाइन्छ ? तर नेपाल र भारतका बाहुन क्षेत्रीले आफ्नो आमाको दुध बेचिरहेका छन् ।


गाईले बाहुन क्षेत्री भगौडा भएको र कहिले युरोप हुँदै भारत र कहिले भारत हुँदै नेपाल प्रवेश गर्दा गुण लगाएको कारण आमा मानेका हो । त्यसमा आपत्ति छैन तर मंगोलको आमा नभएर पक्वान हो । मंगोलहरुको सस्कारगत हिसावले पनि गाईको मासु खान वन्देज थिएन । मंगोल राई समुदायले उधौली–उभौली या पित्र माङ गर्दा नाक्छोङले पित्र पुर्खालाई गाईको मासु बक्साउनु पर्ने चलन छ । जहाँ नाक्छोङले फलाक्दा गाईको मासु चढाउदैछु, भन्दै सुँगुर, कुखुराको मासु चढाइरहेको हुन्छ । नाक्छोङले पित्र पुर्खालाई ढाट्ने क्रममा गोरुको मासु (पाक्पासा) भनेर सुँगुर र कुखुरा दिने चलन जव गाइ काट्न प्रतिवन्ध भयो, त्यसपछि यो ढाट्ने क्रम शुरुवात भयो र अहिले पनि निरन्तर जारी छ । राईभित्रकै कुलुङहरुमा गाई पित्र बुझाउदा टाउको अनिवार्य चाहिन्थ्यो । अहिले पनि गाई काट्ने मौलोहरु पूर्वी भेगमा पाइन्छन् । त्यसकै उदाहरण ताप्लेजुङको लिङ्खीममा गाई काट्ने मौलो अझै छँदैछ । भिन्न भिन्न मंगोल समुदायका मानिसहरुले गाई खाइल्याएको र पृथ्वीनारायनको साम्राज्य विस्तारको अभियान समाप्त भए लगतै प्रतिवन्ध गर्न सुरुवात भएको इतिहासले पुष्टी गर्छ ।


राजेन्द्र बिक्रम शाहले गाई गोरुको सट्टा रागाको मासु खान आदेश दिएका थिए । विभिन्न ऐतिहासिक तथ्यको आधारमा मंगोलहरु गौभक्षक थिए तर हिन्दुहरुले जवरजस्ती लादेको देखिन्छ । गाईको मासुको असली पारखी अहिले पनि गाईको मासु खाने बाहुन क्षेत्री प्रसस्त छन् । नेपालका ठूला–ठूला होटलहरु गाईको मासु बिना चल्दैनन् । नेपालका चर्चित सुपरमार्केटमा गाईको मासु बिक्रि वितरण भइरहेको छ । ठमेलतिरका अधिकांश रेस्टुरेन्ट, होटलमा गाईको मासु नभए होटल चल्दैन । ति ठूला होटलमा लुकी लुकी ह्वीस्की र बियर सँग गाइ गोरुको सितनसँग मस्ति गर्ने ठालू मंगोल भन्दा बाहुन क्षेत्र वेसी छन् । यस हिसावले पनि बाहुन क्षेत्री गाई गोरुको मासुको पारखी हुन् । अबोध प्राणीमाथि राजनीति हिन्दु राष्ट्रवादको नारा लगाउनेहरुले बिशेष गरि अवोध जनावरलाई राजनीतिकरण गरेका छन् ।


भारतमा हिन्दुवादी संस्था हिन्दु महासभाले चर्को गोरक्षाको स्लोगन ल्याएको थियो । राष्ट्रिय स्वंयम सेवक सभा, भाजपा, शिवसेनाहरु गाई राजनीति गरिरहेका छन् । भारतमा हिन्दु अतिवादकै कारण विश्वसंग दुस्मन पैदा गरिरहेको छ भने नेपालका हिन्दु अतिवादी साम्राज्यवादीले हिन्दुु राष्ट्रवादको नारालाई प्रचार गरि नै रहेका छन् । राप्रपा नेपालले गाईलाई आफ्नो आमा भनेपनि उसले चुनाव चिन्ह बनाएको छ । नेपालको संविधान २०७२ मा पनि गाईलाई राष्ट्रिय जनावर बनाइ मूलुकलाई हिन्दु राष्ट्रकै रुपमा उभ्याउने बाहुन क्षेत्रीहरुको प्रयास एक पटक सफल भएको छ । गाईकै कारण प्रतिक्रान्तिको खतरा पनि उतिकै बढेको छ । अवोध प्राणीको नाममा राजनीति गर्ने खेलाडीहरुले प्रायः हिन्दु अतिवादका मतियारहरु हुन । जस्ले बहु–धार्मिकता स्वीकारर्न तयार छैनन् । जसले धर्मनिरपेक्ष स्वीकार गर्न तयार छैनन् । तिनीहरुको राजनीतिक हतियारको रुपमा अघि सार्दै अवोध गाईको राजनीति गरिरहनु तत्काललाई लाभदायक नै भएपनि भविष्यमा गाई राजनीतिले निकै शंकट निम्त्याइरहेको देखिन्छ । आर्य पुर्खा गोभक्षक कि गोरक्षक ? भारतका संविधानविद बाबा साहेव अम्बेडकरले हिन्दुहरुले गाई खान्थे कि खादैन थिए भन्दा पनि किन छाडे भन्ने खोजको बिषय बताएका थिए । यसकारण आर्यन बाहुन क्षेत्रीहरुको पुर्खा गाई खान्थे भन्दा आश्चर्य मान्नु पर्दैन ।


पछिल्ला सुत्र साहित्य र पुराणहरु भन्दा अघि लेखिएका कथित धर्म ग्रन्थले हिन्दु समाजमा गौहत्या र गोमांसाहारको व्यापक प्रचलन भएको कुरा प्रमाणित भइ सकेको कुरा हो । त्यसताका हिन्दु समाजमा गाई गोरु मारेर त्यसको मासु नखाने व्यक्ति एउटा असल हिन्दु ठहरिदैनन्थ्यो र गाई गोरुको मासु नखाने कुनै ब्रम्हाण हुँदैनथ्यो । सिन्धु गंगाको मुहान जम्बूद्विपको क्षेत्र दशपुर निवासी राजा रन्तीेदेव ब्राह्मण संस्कृतिका पुत्र थिए । उनको कथा महाभारत शान्तिपर्व र बनपर्वमा उल्लेख भएको यो तथ्यलाई हेरौ ः

राज्ञो महान से पूर्व रन्तीदेवस्य वै द्वित ।

अहत्यहनि वध्येते द्वे सहस्रे गर्वा तथा ।

समोर्स ददतोह्यन्नं रन्तीदेवस्य नित्यशः ।

अतुला कीर्तिरभत्रृवपस्य द्विजसत्तम ।

–वनपर्व, २०८ः८–१० महानदी चर्मराशेरुक्लेदात् संसृजे यतः ।

ततश्चर्मण्वतीत्येवं विख्याता सा महादनी ।

शान्ति पर्व २९–१२३ अर्थ ब्राह्माणपुत्र संस्कृतिका छोरा राजा रन्तीदेव अतिथि सेवाको निम्ति प्रसिद्ध थिए । रन्तीदेवको भोजनालयमा ब्राह्मणहरुलाई दैनिक भोजन गराउन दुइ हजार गाई गोरु मारिन्थ्यो । ती वध गरिएका गाई–गोरुको छाला स्याहार्न नसक्दा कुनै एक ठूलो खाल्डोमा फ्याँकिन्थ्यो । त्यो छाला कुहेर त्यहाँबाट दुर्गन्धित पानी बग्दै–बग्दै त्यहाँबाट एउटा सानो खोलाको रुप लिन्छ । अन्त्यमा त्यस नदीको नाउँ चर्मवती(अर्थात छालाबाट उत्पन्न भएको नदी) कहलाइयो । त्यस नदीको शिरलाई नै त्यहाँका मानिसहरुले चम्बल घाटी –(चम्वेदा) भन्न थाले । यसरी चर्मवतीको नाम न्वारान गरेर पवित्र गंगा राखियो । त्यसैगरी राजा रन्तीदेवको भान्साघरमा भोजन बनाउने भान्सेहरु प्रायः दुइ हजार जना थिए । ब्राह्मण अतिथिहरुको धुइरो यति साह्रो हुन्थ्यो कि भान्सेहरुलाई मासु प्¥याउन धौ–धौ परेर दया गरी आज सूपमात्र ग्रहण गर्नुहोस भनी अनुरोध गर्नु पथ्र्यो । द्रोणपर्व ६७ः१–२, द्रोणपर्व ६६ः१५–१७, शान्तिपर्व २७–२८ । “नामोंसो मधुपर्को भवती” अर्थात मासु बिनाको मधुपर्क हुन सक्दैन । अतिथि सत्कारको लागि मधुपर्क अति उत्तम मानिन्थ्यो । (बृहदारण्यक उपनिषद ६।४।१८) मा गोमांस भक्षण गर्नाले उपल्लो तहको सन्तान प्राप्त हुने सुझाएको छ ः

“ये इच्छेत पुत्रोमे पण्डितो विगीतः समितिंगमः शुश्रूषितां वाचं भाषिता जायेत, सर्वान वेदा अनुव्रतीत, सर्वमायुरियादिती, मासोदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तथ अश्वनीयताम् इश्वरी जनयितवा औक्षेण वाऽऽर्ष मेण वा ।। अर्थात, यदि कोही आफ्नो छोरा प्रख्यात विद्वान, सबै वेदका ज्ञानी, सभाहरुमा प्रियभाषी एवं पूर्ण जीवनको रसास्वादन गर्न सक्ने जन्मियोस् भन्ने चाहना गर्छ भने उसले घ्युमा पकाएको तन्नेरी वा अझ उमेर छिप्पिएको साढेको मासु र भात खानुपर्छ जसबाट त्यस्तो सन्तान प्राप्त हुन्छ ।

ऋग्वेद पाचौ मण्डलमा –इन्द्रले एक सय साढेको मासु र सोमपान गरेर राक्षशहरुको बध गरेको उल्लेख छ । ऋग्वेद ८ औ र दशौं मण्डल क्रमशः –“अग्नीलाई गाई गाई र गोरु चढाइन्थ्यो ।” इन्द्रले तिम्रो साढे भक्षण गरिदेलान ।”, र बिवाहमा गोरुहरु काटिए” यसबाहेक वेदमा “गौमेदयज्ञ” को बलि चढाउने चलन थियो । सस्कृतको पुरानो विश्वकोषमा भनिएको छ–“शब्द कल्प दुधमा” गोवधयज्ञ र त्यसमा गाई काटिने गाईको विवरण दिदै “गौ” शब्दबाट गाई भन्ने बुझिने र यस्तो गाई सात खुरे वा नौ खुरे नभएको हुनुपर्ने साथै यज्ञको फल यज्ञराजका निमित्त स्वर्ग प्राप्ति हुने लेखिएको छ । ऋग्वेदमा इन्द्रले भनेका छन्, “इन्द्रणी द्वारा प्रेरणा पाउदा भएको यज्ञकर्ताहरुले मारेर पकाएको गाईको मासु खाएर म मोटाछु । उनीहरु मेरो पात्रलाई सोमले भर्ने गर्दछन्” इन्द्र– जसरी गाईहरु काटिन्छन त्यसरी नै तिम्रा आयुधले मित्रदोषी राक्षषहरु काटिए र पृथ्वीमा सदाका निमित्त लम्पसार परुन” विवाह सस्कारको प्राचीनतम स्वरुप प्रष्ट्याउने वैदिक सुक्तहरुमा सुअवसरमा काटिएका गाईहरुको मासु पस्किने प्रचलनको उदाहरण पनि भेट्टाउन सकिन्छ । ऋग्वेद दशौ मण्डल ८५ वा सुरुत र १३ औं मन्त्रको हवाला दिदै–वैदिक कोष”ले ऋग्वेदिक युगमा विवाह सस्कारमा गाई काटिने र गाईको मासुद्वारा भोज लगाउने प्रचलन रहेको थियो । दुलाहाको मर्यादाको निमित्त विवाहको दिन गाई काट्नु पर्दछ” –गृहशुत्र । दुलहा दुलहीलाई गोरुको काचो छालामाथि राख्ने परम्परा रहेको थियो । अपस्वम्भलृ आफ्नो धर्मशुत्रमा –श्राद्धमा काटिएको गाई एक वर्षसम्मका निमित्त मृतकलाई तृप्ती गर्दछ” यर्जुवेदमा गाईको वोसोले पितृहरु तृप्त हुने र यसको परिणाम स्वरुप कर्ताको सवै मनारथ पूर्ण हुन सक्ने विवरण पाइन्छ । महिधरमा–“टाढा रहेका पितृहरुलाई गाईको छाला ल्याउ जसबाट निस्केको बोसोको बादी पितृहरुतिर बगोस र कर्ताका सबै मनोरथहरु पुरा होउन” । “हे इन्द्र यज्ञमनले तयार पारेको सोमरस र पकाएको गोरु तिमी खान्छौ ।” त्यतिमात्र होइन महाभारतमा पनि यस्तो प्रसंग पाइन्छ । जस्तैः युधिष्ठिर र पीतामह भिष्मबीच छलफल चल्दा पितृलाई के खानेकुरा श्राद्धमा चढाए पितृहरु सन्तुष्ट होलान् भन्ने कुरा आउँछ । र जवाफमा भिष्म भन्छन– “मेरो कुरा सुन, पितृको श्राद्ध गर्दा जे–जे खाने कुरा चढायो सोहीअनुसार पितृलाई फल प्राप्त हुनेछ । जस्तैः “तिलको बिजन, भात, जौ, पानी र फलफूल चढाए पितृहरु १ महिना सन्तुष्ट रहने छन् । यसैमा माछाको परिकार पनि थपेर पितृलाई चढाए २ महिना सन्तुष्ट रहने छन् । भेडाको मासु चढाए ३ महिना सन्तुष्ट हुनेछन् । खरायोको मासुसँग खाना चढाए ४ महिना सन्तुष्ट हुनेछन् । बोकाको मासुसँग खानेकुरा चढाए ५ महिना सन्तुष्ट रहनेछन् । सुँगुरको मासुसँग खानेकुरा चढाए ६ महिना सन्तुष्ट रहनेछन् । चराको मासुसँग खानेकुरा चढाए ७ महिना सन्तुष्ट हुनेछन् । पृशात नामक हरिणको मासुसँग खानेकुरा चढाए ८ महिना सन्तुष्ट रहनेछन् । रुरुको मासुसँग खानेकुरा चढाए ९ महिना सन्तुष्ट हुनेछन् । गाभानाको मासुसँग खानेकुरा चढाए १० महिना सन्तुष्ट हुनेछन् । यदि राँगाको मासुसँग खानेकुरा चढाए ११ महिना सन्तुष्ट हुनेछन् भने गाईको मासुसँग खानेकुरा श्रद्धापूर्वक चढाए पूरै १ वर्षभरि सन्तुष्ट हुनेछन् ।” “पभास गाईको मासु र घ्यू मिसाएको परिकार अत्यन्तै स्वादिष्ट हुन्छ ।

भद्रीनास नामक गोरुको मासु चढाए पितृहरू १२ वर्ष सन्तुष्ट रहनेछन् । श्राद्धका दिन पितृलाई गैँडाको मासु वा रातो बोकाको मासुसँग कलस्क नामक फुलका पत्ती चढाए उनीहरु अजम्बरी हुनेछन् । अर्थात, तिमी तिम्रा पितृलाई अजम्बरी भएर रहिरहोस् भन्ने चाहन्छौ भने रातो बोकाको मासु श्राद्धका दिन चढाउनू ।” (महाभारत अनुशासन पर्व भाग ८८) सथपथ ब्राह्मण ३.१.२.२१ मा ऋषि यज्ञवल्क्यले म त यो –गाईको मासु) खान्छु, किनभने यो अत्यन्तै स्वादिस्ट छ” भनेका छन् । यस्तै मज्झिमनिकाय (३।४।५), ऋग्वेद (१०।७९।६ गोमांस भक्षण भएको उल्लेख छ । सबै जसो प्राचिन हिन्दु साहित्यमा गाईको मासुको प्रयोग भएको कुरा उल्लेख भएबाट यो प्रष्ट छ कि हिन्दुहरुले गाई खान्थे ।

Last Updated on Tuesday, 25 July 2017 17:20

Hits: 786

हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - गोरे बहादुर खपांगी