A+ A A-

बुङ्कोटको ऐतिहासिक जनविद्रोह र लखन थापाको सहादत

–उमेश बहादुर राना


व्यक्तिगत स्वार्थ त्यागेर देश र जनताको निम्ति आफ्नो जीवनको आहुती दिनेहरू विरलै भेटिन्छन् । त्यसैले त्याग, तपस्या र वलिदानको मार्गमा निरन्तर हिड्नेहरू सवैका निम्ति प्रिय र पूज्य हुन्छन् । देशमा ठूलो आदर सम्मान पाउँछन् । राष्ट्रको सपुत, राष्ट्रको शान, राष्ट्रको धरोहर, राष्ट्रको गौरव, राष्ट्रको गहना जस्ता शब्दावलीहरूले विभूषित हुने सौभाग्य जो कोहीले पाउँदैनन् तर सहिदहरूले प्राप्त गर्दछन् र यो राजकीय सम्मान हो । निश्वार्थपूर्वक जीवनको वलिदान दिएर समाजमा महानता दर्शाउन त्यति सजिलो छैन । जङ्गबहादुरको शासनकालमा यस्तै महानता देखाउने पहिला व्यक्ति थिए – लखन थापा मगर, जसलाई निरङ्कुश राणाशासन विरुद्ध ठूलो जनलहर पैदा गर्दै जनविद्रोहको अगुवाई गरे बापत बि.सं.१९३३ फागुन २ मा झुण्ड््याएर मृत्युदण्ड दिइयो । उनी संगसंगै अन्य ६ जना सहयोद्धाहरू पनि एकसाथ वलिमा चढे । यसरी लखन थापाले देशमा राजनैतिक आन्दोलनको श्रीगणेश गरेर जनसङ्घर्षको पहिलो जग बसाले, जनतालाई संगठित हुन लगाए, निरङ्कुशता विरुद्ध लड्न सिकाए, हुकुमी शासनको बदलामा जनतन्त्र मागे अनि जनस्तरबाटै वीरतापूर्वक लडेर अमरत्व प्राप्त गरे । तर विडम्बना ! अनेकौं दवाव पश्चात् २ वर्षअघि मात्र उनलाई “प्रथम सहिद” को उपाधि मिलेको छ, यो खुशीको कुरा हो तर राष्ट्रिय विभूतिको सम्मान दिन राज्यबाट अझै कञ्जुस्याईं भइरहेको छ ।


इतिहासको अध्ययन गर्दा, लखन थापा मगर ‘पुरानो गोरख गण’ का होनहार सैनिक थिए । सानैदेखि तीक्ष्ण बुद्धि, दूरदर्शी र साहसी भएकाले उनी विलक्षण प्रतिभाका धनी थिए । मिजासिलो बोली, बचन र व्यवहारका कारण पल्टने साथीभाइहरू बीच उनी अत्यन्त लोकप्रिय थिए । सैन्य सेवामा साहस, पराक्रम र रणकौशल आदि कुरामा निपूर्ण भएका कारण उनी नेपाली सेनाको कप्तान दर्जामा पुगेका थिए । सोही पल्टनका अर्का व्यक्ति जयसिंह चुमीसँग उनको विशेष प्रकारको मित्रता थियो र विदा मनाउन पुख्र्यौली गाऊँ बुङ्कोट (गोरखा) आउँदा जयसिंहसंगै बस्ने गर्दथे । विदाको समय नेपाल र भारतका विभिन्न स्थानहरू घुमेर पनि बिताउँथे । यस्तो भ्रमणबाट उनले राणाकालीन नेपाल र ब्रिटिशकालीन भारतको भौगोलिक, ऐतिहासिक, आर्थिक, सामाजिक र राजनैतिक जनजीवनसँग राम्ररी घुलमिल हुने अवसर पाएका थिए ।

कोतपर्व र भण्डारखालपर्वबाट सत्ता हत्याएर सर्वेसर्वा बनेका जङ्गबहादुर राणाका कुकृत्यहरूले सीमा नाघिरहेको थियो । राणाहरूको शोषण, दमन र अत्याचारका विरुद्ध बोल्ने कसैको पनि आँट थिएन । राणाहरूलाई अङ्ग्रेजको संरक्षण थियो । जङ्गबहादुरले उच्च प्रशासनिक ओहोदा र सैन्य सेवाको क्षेत्रमा सर्वसाधारणलाई जर्नेलसम्म हुन दिंदैन थिए । त्यसैले योग्य र सक्षम नेपाली युवाहरू भित्रभित्रै क्रुद्ध थिए । सन् १८५७ मा भारतीय सैनिकहरूले विद्रोह गर्दा त्यसलाई दबाउन जङ्गबहादुरले नेपाली सेना पठाएर विध्वंश मच्चाउन लगाएका थिए । यस घटनाबाट गोर्खालीहरू एकातिर जङ्गबहादुरप्रति रूष्ट भए भने अर्कातिर अङ्ग्रेजप्रतिको वर्षौ पुरानो विद्वेषलाई झलझली सम्झन पुगे । फलतः गोर्खालीहरू जङ्गबहादुरको रवैया विरुद्ध संगठित बन्न पुगे । लखन थापा लगायत कैयौं गोर्खालीहरू त्यसबेला लखनऊ खटिएका कारण उनीहरूले अङ्ग्रेजको दासताबाट मुक्ति पाउन वलिदान हुने सयौं भारतीय सहिदहरूको सङ्घर्ष र उनीहरूप्रति गरिएका दुव्र्यवहारहरू आफ्नै आँखाले देखेका थिए । नेपाली सेनामा देखा परेको यस्तो असन्तोष शान्त पार्न लखनऊ युद्धको सफलतापछि टुँडिखेलमा सम्मान कार्यक्रमको आयोजना गरियो । त्यहाँ जङ्गबहादुरप्रति भड्केका श्रीपद गुरुङको तत्कालै हत्या गरियो । अव जङ्गबहादुरको शासनकालमा राणाहरू विरुद्ध बोल्ने कसैको हिम्मत भएन र उनको सर्वसत्तावादी शासनकालमा देखा परेका यस्ता अनेकौं अन्याय, अत्याचार विरुद्ध लड्न जनस्तरबाटै संगठितरूपले आँधीबेहरी सृजना गर्ने निष्कर्षमा लखन पुगे ।


बि.सं.१९२७ मा घर विदा मनाउन बुङ्कोट आएका लखन थापा जागिरमा फर्केनन् बरु जयसिंहसँगै गाउँमा बसे र सो ठाउँलाई विद्रोही भूमि वनाए । स्थानीय व्यक्तिहरूको आर्थिक, भौतिक सहयोग र श्रमदानमा बुङ्कोटमा विद्रोहीहरूको निम्ति भव्य किल्ला बनाए र २००० जति युवाहरूलाई लडाकु सेना बनाई सैन्य तालिम दिए । यसरी विद्रोही मिलिसियाहरूको फौज तयार भयो । विद्रोही सेनासंग पर्याप्त बन्दूक, तरवार, खुँडा, भाला, धनुकाँड, खुकुरी जस्ता हातहतियारहरू पनि थिए । आफ्ना सेनाहरूको आग्रहमा विद्रोही सरकार बन्यो र लखन थापा त्यसका मुख्तियार बनाइए । विद्रोही सेनामा ठूलो संख्यामा निवृत्त सैनिक र स्थानीय युवाहरूको उपस्थिति थियो ।



सैनिक सेवामा संलग्न आदिवासी जनजातिहरू पहिले युद्धजीवीवर्ग मानिन्थे । उनीहरू क्षत्रीय समाजका समकक्षी थिए र सोही अनुरूप सामाजिक व्यवहारहरू पनि चल्ने गर्दथ्यो । तर बि.सं. १९१० मा मुलुकी ऐन ल्याइएपछि जनै लगाए उच्च जाति मानिने र उपल्लो दर्जा पाउनयोग्य हुने थिति बसालियो । जनै नलाउने युद्धजीवीवर्गलाई शुद्रको रूप दिइयो । समाजमा उनीहरूको पानी चले तापनि गैर–तागाधारीहरू निच जातिसरह मानिन्थे । यसरी नङ–मासु जस्तो मिलेर बसेको नेपाली समाज तागाधारी र मतवाली वर्गमा विभक्त भयो । नेपाली समाजमा उचनिच र छुवाछूत जस्ता अमानविय विभेदहरू बढ्दै गयो । तत्कालीन नेपाली समाज अशिक्षित भएकोले जनताहरूलाई राजनैतिकरूपले जागरुक बनाउन त्यति सरल थिएन । मुलुकी ऐनले तागाधारी र मतवाली बीच खडा गरेको यस्तो विभेदको पर्खाल भत्काई समाजमा व्याप्त कुरीति र अन्धविश्वासलाई हटाउन अति जरुरी थियो । यस्तो रुढीवादी, धार्मिक, सामाजिक प्रवृत्तिहरूका विरुद्ध अशिक्षित जनतालाई चेतना बाँड्न र राजाप्रजा दुवैलाई एकसमान पार्न सकिने सर्वमान्य धर्मको खोजी गर्दा तत्कालीन समयमा जोसमनी सन्तपरम्परा देखा प¥यो । विद्रोही लखन थापाले यही सरल र सात्विक धर्मको बाटो रोज्न पुगे ।



जोसमनी मतमा एक प्रकारको सिद्धि प्राप्त गरेर लखन थापाले समाजमा जनचेतना फैलाउन आरम्भ गरे । जोसमनीहरूले मूर्तिपूजा र जातीय भेदभाव, छुवाछूतमा पटक्कै विश्वास गर्दैनन् । निर्गुण उपासना उनीहरूको मूल दर्शन हो । लखनको तर्क र मधुरवाणीले समाजमा एक प्रकारको जादू चलायो । ठूलो संख्यामा मानिसहरू एकत्रित हुन थाले । त्यसबेलाको धर्मभीरु समाजमा उनले – “म सिद्ध लखन थापाको अवतार हूँ र मलाई भगवती मनकामना माईले जङ्गबहादुरलाई मार्नू र नेपालको शासनसत्ता आफ्नो हातमा लिनू भनी आशिर्वाद दिएकी छिन्” भनेर आपूmलाई मनकामना देवीले सपनामा वरदान दिएको बताउँदै जनएकता र बृहत् सङ्घर्षका लागि युद्धघोष गरे — “जङ्गबहादुरले नेपाल म्लेच्छ(अङ्ग्रेज)लाई बेच्यो, दुनियाँलाई त्राही–त्राही पारिरहेछ । जातपात, छुवाछूत झन चर्काएको छ । जङ्गेलाई हटाई नेपाल आमालाई पापको बोझबाट हल्का पार्नु पर्छ । नेपालमा सत्य युग फिराऊँ । लौ भाइ हो ! तयार होऔं ।”

नवनिर्मित दरवार परिसरमा जनसमूह भेला गराई जोसमनी मतको प्रवचन दिएर उनले नेपाली समाजको जातीय एकता र सद्भावलाई जोगाउन सर्वसाधारणलाई आफूतिर आकर्षित गर्न थाले । जङ्गबहादुरको अन्याय, अत्याचार विरुद्ध एकजुट हुन उत्प्रेरित गरे । निरङ्कुश राणाशासनलाई सदाको लागि समाप्त पारेर स्वतन्त्रतापूर्वक बाँच्न पाउने सत्ययुगको जस्तो उदार र भेदभावरहित शासन व्यवस्था (प्रजातन्त्र) ल्याउन उनले नयाँनयाँ विचार प्रवाह गर्न थाले । यसरी राणाशासन विरुद्ध उनले रणनीतिक हिसाबले दैवी शक्ति र अवतारवादको समेत आड लिएको देखिन्छ । त्यसबेला मनकामना देवीको ठूलो प्रभाव रहेकोले लखन थापाको उद्घोष देववाणीको रूपमा आयो र उनले पाएको प्रचारित वरदानकोे जनमानसमा सकारात्मक प्रभाव पर्न गयो ।


जङ्गबहादुरले यसबारे निकैपछि सुइको पाए । वि.सं.१९३३ को फागुनमा विद्रोही फौजलाई दमन गर्न काठमाडौंबाट देवीदत्त पल्टन आइपुग्यो र बुङ्कोटमा भिडन्त भयो । किल्ला भित्रका गोलीगठ्ठा र अन्य हातहतियार सिद्धिएपछि १२ विद्रोहीहरू पक्राउ परे । उनीहरूलाई थापाथली दरवारमा पु¥याएर माफी माग्न लगाइयो, कसैले माफी मागेनन् । ७ जना निर्दोष ठह¥याई छाडियो भने ५ जनालाई विद्रोह स्थलमै मृत्युदण्ड दिने आदेश भयो । बुङ्कोट किल्लाको परिशरमा मनकामना मन्दिर अगाडि लखन थापालाई र सँगसँगै जयसिंह(जहरे) चुमी, विराज थापा, जुठ्या थापा, जितमान गुरुङ्ग, अजपसिंह मगर र अच्छामी मगरलाई निर्ममतापूर्वक झुण्ड््याएर मारियो । भनिन्छ, सेनाको घेराबन्दी तोडेर विद्रोहीहरू भाग्न सक्थे तर भागेनन्, माफी माग्दा छुट्कारा पाउन सक्थे तर माफी मागेनन् । किनकि उनीहरू सच्चा देशभक्त थिए र ती सपुतहरूले हाँसीहाँसी मृत्युलाई स्वीकारे, कसैसँग कुनै प्रकारको याचना गरेनन् । झुण्ड््याइनु अघि लखन थापाले त्यहाँ उपस्थित ठूलो जनसमूहलाई अन्तिम पटक सम्बोधन गर्दै भने— “मेरो लाशसँग सति जाने जङ्गबहादुर त होला नि !.......म मरेको सात दिनभित्र यो जङ्गे पनि मर्नेछ । मलाई झुण्ड््याइएको बेला कोही पनि नरुनू र पीर पनि नगर्नू ...”
जहिलेसुकै सत्ताधारीहरूकै पक्षमा इतिहास लेखिन्छ, उनीहरूनै इतिहासमा हावी हुने गर्छन् । जङ्गबहादुर जस्ता क्रुर शासकको अस्वभाविक मृत्युलाई रहस्यकै रूपमा लुकाइएको छ भने सहिद लखन थापाको योगदान र वलिदानबारे सत्यतथ्य लेख्नु त परै जाओस् उनको सहादतबारे प्रशस्त भ्रम छरिएको छ । बुङ्कोटको चेतनामूलक विद्रोहलाई “लखन थापाको उत्पात” र “हाँस्यास्पद विद्रोह” भनेर खिल्ली उडाइएको छ, यो सहिदको अवमूल्यन र सहादतको अपमान हो । जातपात, उचनिच, छुवाछूत, अन्याय, अत्याचार, शोषण र दमनविरुद्ध उनले चलाएको विद्रोहले राजनैतिक र सामाजिक क्षेत्रमा पु¥याएको योगदानलाई सिंगो नेपाली समाजले बुझेर त्यसैबेला साथ दिन सकेको भए शायद राणाहरूको १०४ वर्षे कालरात्री यो देशमा कसैले व्यहोर्नु पर्दैनथ्यो !


नेपालमा प्रजातन्त्रको सुनौलो विहानी ल्याउन बि.सं. १९९७ मा आफ्नो जीवनको आहुति दिने शुक्रराज जोशी शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, गंगालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्द ठकुरीसमेत चार अमर सहिदहरूको नाम हामी सवैलाई कण्ठ भएझैं जङ्गबहादुर राणाको निरङ्कुश शासन सत्तालाई ठाडो चुनौती दिंदै जनस्तरबाट संगठितरूपले बुङ्कोट (गोरखा) मा प्रजातन्त्रको लागि सशस्त्र सङ्घर्ष गर्ने क्रान्तिकारी लखन थापालाई सोही आरोपमा उनका सहयोद्धाहरूका साथ बि.सं.१९३३ मा मृत्युदण्ड दिइएको इतिहास पनि दिनको घामझैं छर्लङ्ग छ । बुङ्कोट विद्रोहले जङ्गबहादुरको शोषण, दमनका विरुद्ध आम नेपाली जनतालाई पहिलो पटक जागरुक बनाएको र राणाहरू विरुद्ध आन्दोलित हुन उत्प्रेरित गरेको देखिन्छ । यस घटनाक्रमले नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको इतिहासमा अग्रणी स्थान ओगटेको देखिन्छ । राजनैतिक वा सामाजिक वा धार्मिक जुनसुकै रूपले भनौं लखन थापाले चलाएको जनविद्रोह एउटा सशक्त क्रान्ति थियो, जो केवल देश, देशवासीहरूको मुक्तिको लागि रहेको प्रष्ट छ । उनले राष्ट्रबाट उच्चकोटीको सम्मान स्वरुप राष्ट्रिय विभूतिको स्थान पाउनु पर्ने कुरा आफ्नो ठाउँमा विचारणीय त छँदैछ । तथापि जनस्तरबाट संगठितरूपले उठेको यो जनविद्रोहलाई कतिपय विद्वानहरूले उच्च मूल्याङ्कन गर्दै पहिलो जनआन्दोलनको संज्ञा दिएका छन् । तर दुःखको कुरा ! उनको त्याग, तपस्या र योगदानप्रति अझै प्रश्न उठाइएको छ । जबकि लखन थापाले गरेको विद्रोहमा स्पष्ट राजनीतिक दृष्टिकोण, सशस्त्र तयारी, भारी जनसमर्थन र स्थानीय जनसहभागिता जस्ता सवल पक्षहरू नभएका होइनन् । उनको योग्यता, बौद्धिकता र दूरदर्शिताको सच्चा दिलले कदर गर्नु पर्दछ, उनलाई देशभक्तहरूको सूचीमा अग्रपंक्तिमा राख्नु पर्दछ ।
यसअघि देशमा हत्या, षड्यन्त्र र संघर्षहरू नभएका होइनन् तर देशको राष्ट्रियता, स्वाधिनताको रक्षा, जनअधिकारको माग गर्ने सवालमा पृथक देखिन्छन् । तथापि बुङ्कोटको घटना अपूर्व र ऐतिहासिक छ । घटना अत्यन्त योजनावद्ध, संगठित र बृहत रहेको देखिन्छ ।


विशेषतः राणाकालमा पद, प्रतिष्ठा र प्रतिशोध जस्ता निजी स्वार्थको लागि अनेकौं षड्यन्त्र र संघर्षहरू भएका थिए जो देश र जनताको हित, भलाईसंग जोडिन सकेनन् । त्यसैले लखन थापा नेपालका प्रथम जनविद्रोही, प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका प्रणेता, जननायक, अग्रदुत, सुत्रधारका रूपमा समेत चिनिन्छन् । उनको निश्वार्थ त्याग, तपस्या र वलिदान नेपालकै इतिहासमा अद्वितीय रहेकोले बुङ्कोट विद्रोहका महानायक लखन थापा यस धर्तीका सच्चा सपुत, महान देशभक्त र निर्विवादरूपले देशका प्रथम सहिद पनि हुन् । यति हुँदाहुँदै पनि पोखरामा निर्मित लखन थापाको भव्य सालिक राज्यले किन हटायो ? उनलाई राष्ट्रिय विभूतिको सम्मान दिन राज्य किन चुकेको ? स्पष्ट छैन तर जनता यसको जवाफ चाहान्छन् ।


अन्त्यमा लखन थापा संगै मृत्युदण्ड पाएका अन्य ६ जनालाई पनि सहिदको सम्मान दिइयोस्, प्रथम सहिद लखन थापा मगरलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरियोस् र साथसाथै सन्तानब्बे सालका चार सहिदहरूका साथ सहिदगेटमा प्रथम सहिदको सालिक पनि राखियोस् भन्ने जोड्दार माग राख्दै १४१ औं स्मृति दिवसको अवसरमा राष्ट्रका लागि समर्पित सम्पूर्ण बुङ्कोटे सहिदहरूप्रति हार्दिक श्रद्धासुमन अर्पण गर्दछु ।
(उपाध्यक्ष, प्रथम सहिद लखन थापा मगर स्मृति प्रतिष्ठान, काठमाडौं )


Last Updated on Thursday, 15 February 2018 11:29

Hits: 430

बीबीसी साझा सवालमा रोल्पाली जीवन ः एक चर्चा

नन्द घर्ती मगर ,रोल्पा 

२०७४ पौष २ गते कान्तिपुर टिभीवाट बीबीसी साझा सवाल अङ्क ५२४ रोल्पाली जीवन प्रसारण भयो । रोल्पाको कुना कन्दराको सामाजिक जीवन र त्यसमा खेलिरहेको राजनीति उत्खनन गरी इलेक्ट्रोनिक मिडियावाट सार्वजनिक गर्ने साहस बीबीसी साझा सवालले ग–यो । यो आफैमा घतलाग्दो मननीय छ जो नेपालको सत्ताधारीवर्गले यसलाई जवरजस्ती दबाएर लुकाई छिपाई राखेको थियो ।

रोल्पाजस्तो भू–सामाजिक अवस्थितिलाई कुनै शक्तिले नियाल्यो र त्यसमा खेल्ने काम ग–यो । कम्युनिष्ट पार्टीको आवरणमा गाँस, बास, कपास, शिक्षा र स्वास्थ्य गरी जम्मा ५ निर्देशक सिद्धान्त तय भयो । रोल्पाका बर्षमानदेखि सवैभन्दा तल सामान्य कार्यकर्ता तहसम्म यहि निर्देशक सिद्धान्त घोक्न लगाइयो । भ्mवाट्ट हेर्दा मिठो पनि उत्तिनै छ । यहि प्राप्तिको लागि १० वर्षे जनयुद्ध पनि चलाउन लगाइयो । कैयन मान्छेहरुको सहादत भयो । ०६३ पछि त्यो जनयुद्धको अध्याय समाप्त भयो । नयाँ अध्यायमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्र प्रारम्भ भयो । तर, यी दुवै अध्यायले रोल्पाली जीवनलाई तताउन सकेन, फत्रक्क गलाउन सकेन । तताउन र गलाउन नसकेपछि सामाजिक जीवनले गतिशिलता पाउन सकेन, जहाँको तँहि रहिरह्यो । वरफजस्तो जमिरहेको रोल्पाली सामाजिक जीवन बीबीसी साझा सवाल अंक ५२४ ले उजागर गरिदिएपछि अव लुकाउने वा छिपाउने कुनै ठाउँ रहेन ।


भौतिक र मानवीय विकास यी दुई भिन्न कुरा होलान । यो कुरा वुभ्mन मान्छेको ऐतिहासिक भौतिकवादलाई खोतल्न जरुरी छ । हामी कविला समाजको कुरा गर्छौं । यो कविलाले आफ्नो समुदायले स्वीकारेको लाज लाग्ने अङ्ग कुनै वस्त्रले छोप्न त सक्ला तर त्योभन्दा अगाडि नबढेको हुनसक्छ । जसलाई हामी जनजाती भन्छौं त्यो समुदाय समाजको आकार ग्रहण नगरेको हुनसक्छ । मान्छेको विभिन्न अङ्गहरुमध्ये नाक पनि एक हो । नाकले शरीरको स्वभायमान दिनका लागि मात्र होइन यसको धर्म गन्ध थाहा पाउने पनि हो । तर, नाकले गन्ध थाहा पाएनभने त्यो अपुरो नै हो । जनजाती यहि अवस्थामा हुनसक्छ जसले सत्ताको गन्ध थाहा पाउन सकेको छैन । जसलाई हामी राष्ट्रियता भन्छौं त्यो समाजले सामाजिक जीवन रुपान्तरणको लागि शक्तिको सहारा खोज्छ । चित्त नदुख्नु वा कुनै माग नराख्नुमा रोल्पाली जीवन राष्ट्रियतामा नपुगेको सहजै ठोकुवा गर्न सकिन्छ ।

कविलामा रहेको रोल्पाली जीवनलाई राष्ट्रियताको सिढी टेक्न न द्धन्द्ध पीडित राहतले सहयोग पु–याउँछ न सांसद बर्षमान पुनले वचनवद्ध गरेको टिनको छानाले । ती सवै भ्रमजाल हुन । भ्रमजाल जहिले पनि गुलियो हुन्छ । यो उसको धर्म हो ।


के कम्युनिष्टले रटान गर्दैआएको गाँस, बास, कपासले रोल्पाली जीवनलाई राष्ट्रियताको गुण दिनसक्छ ? अथवा त्यहाँ पुग्न वल पु–याउँछ ? राष्ट्रियता र गाँस, बास, कपासमा को जेठा हो ? गाँस, बास, कपासलाई पहिलो शर्त ठान्नु टाउकोले हिड्न लगाएको वरावरको शर्त हो । राष्ट्रियताले गाँस, बास, कपास जुटाउन भरमग्दुर बल पु–याउछ । युरोपका मुलुकहरु जो आर्थिक रुपमा समृद्ध छन तिनीहरुको विकास राष्ट्रियतामा पुगेपछि मात्र सम्वभ भएको हो । इतिहासमा ती देशले कति त्याग ग–यो होला । ती देशका जनताले गाँस, बास, कपास खाएर अघाएपछि बचेको नेपालजस्तो देशलाई एनजीओ वा आइएनजिओवाट पठाउछन । सवैभन्दा लाजमर्दो कुरा यहि हो ।

तसर्थ पहिलो कुरा, रोल्पाली जीवनलाई वाटोघाटो, टिनको छानाको एजेण्डा उठाएर उसको विकासमा भाँजो हाल्ने र दास वनाउने अभियान तुरुन्त वन्द गरौं । दोश्रो कुरा, राष्ट्रियतामा पुग्ने र पु–याउने महान वाटोमा हिड्ने विकल्पको खोजी गरौं ।

१६ पौष २०७४

२०७४ पौष २ गते कान्तिपुर टिभीवाट बीबीसी साझा सवाल अङ्क ५२४ रोल्पाली जीवन प्रसारण भयो ।

रोल्पाको कुना कन्दराको सामाजिक जीवन र त्यसमा खेलिरहेको राजनीति उत्खनन गरी इलेक्ट्रोनिक मिडियावाट सार्वजनिक गर्ने साहस बीबीसी साझा सवालले ग–यो । यो आफैमा घतलाग्दो मननीय छ जो नेपालको सत्ताधारीवर्गले यसलाई जवरजस्ती दबाएर लुकाई छिपाई राखेको थियो ।

राजनीतिक क्रान्तिको नाममा मङ्गले र फर्की वुढाको छोरा भुवन वुढाको सहादत भएको छ । छोराको मृत्युले मृतकका वुवाआमा जो अहिले वृद्धावस्था छन उनीहरुको चित्त दुखेको प्रकट हुदैन । १० वर्षे सशस्त्र द्धन्द्धमा देश फस्यो । ०६३ पछि त्यो द्धन्द्ध निभ्दै जाने दिशातर्फ गयो । ०७२ ले नयाँ संविधान दियो । यो वीचको उथलपुथलवारे ती मङ्गले र फर्की बेखवर छन ।

मान्छे जन्मेपछि त्यो प्रारम्भमा बालक वन्छ । बालक एक अवस्था हो । बालक अवस्था त्यहि रहिरहन्न । बालकको युग त्यागेपछि उ कुनैबेला विवाह गर्ने आँट आउने अवस्थामा पुग्छ । यो जीव विज्ञान हो ।
साझा सवालमा रोल्पाली जीवन टिभीवाट प्रसारण भइरहँदा जेलबाङका मङ्गले वुढाजस्ता खास पात्रको चित्त नदुख्नु, वदलिदो परिवेशवाट आफु बेखवर हुनु, भविष्य तय नहुनु, कुरा नवुभ्mनु देखाप–यो । यो सामाजिक विज्ञान हो ।


रोल्पाजस्तो भू–सामाजिक अवस्थितिलाई कुनै शक्तिले नियाल्यो र त्यसमा खेल्ने काम ग–यो । कम्युनिष्ट पार्टीको आवरणमा गाँस, बास, कपास, शिक्षा र स्वास्थ्य गरी जम्मा ५ निर्देशक सिद्धान्त तय भयो । रोल्पाका बर्षमानदेखि तल सामान्य कार्यकर्ता तहसम्म यहि निर्देशक सिद्धान्त घोक्न लगाइयो । भ्mवाट्ट हेर्दा मिठो पनि उत्तिनै छ । यहि प्राप्तिको लागि १० वर्षे जनयुद्ध पनि चलाउन लगाइयो । ०६३ पछि त्यो जनयुद्धको अध्याय समाप्त भयो । नयाँ अध्यायमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्र प्रारम्भ भयो । तर, यी दुवै अध्यायले रोल्पाली जीवनलाई तताउन सकेन, फत्रक्क गलाउन सकेन । तताउन र गलाउन नसकेपछि सामाजिक जीवनले गतिशिलता पाउन सकेन, जहाँको तँहि रहिरह्यो । वरफजस्तो जमिरहेको रोल्पाली सामाजिक जीवन बीबीसी साझा सवाल अंक ५२४ ले उजागर गरिदियो । अव लुकाउने वा छिपाउने कुनै ठाउँ रहेन ।


भौतिक र मानवीय विकास यी दुई भिन्न कुरा होलान । यो कुरा वुभ्mन मान्छेको ऐतिहासिक भौतिकवादलाई खोतल्न जरुरी छ । हामी कविला समाजको कुरा गर्छौं । यो कविलाले आफ्नो समुदायले स्वीकारेको लाज लाग्ने अङ्ग कुनै वस्त्रले छोप्न त सक्ला तर त्योभन्दा अगाडि नबढेको हुनसक्छ । जसलाई हामी जनजाती भन्छौं त्यो समुदाय समाजको आकार ग्रहण नगरेको हुनसक्छ । मान्छेको विभिन्न अङ्गहरुमध्ये नाक पनि एक हो । नाकले शरीरको स्वभायमान दिनका लागि मात्र होइन यसको धर्म गन्ध थाहा पाउने पनि हो । तर, नाकले गन्ध थाहा पाएनभने त्यो अधुरो नै हो । जनजाती यहि अवस्थामा हुनसक्छ । जसलाई हामी राष्ट्रियता भन्छौं त्यो समाजले सामाजिक जीवन रुपान्तरणको लागि शक्तिको सहारा खोज्छ । चित्त नदुख्नु वा कुनै माग नराख्नुमा रोल्पाली जीवन राष्ट्रियतामा नपुगेको सहजै ठोकुवा गर्न सकिन्छ ।


कविलामा रहेको रोल्पाली जीवनलाई राष्ट्रियताको सिढी टेक्न न द्धन्द्ध पीडित राहतले सहयोग पु–याउँछ न सांसद बर्षमान पुनले वचनवद्ध गरेको टिनको छानाले । ती सवै भ्रमजाल हुन । भ्रमजाल जहिले पनि गुलियो हुन्छ । यो उसको धर्म हो ।
के कम्युनिष्टले रटान गर्दैआएको गाँस, बास, कपासले राष्ट्रियताको गुण दिनसक्छ ? त्यो कदापि हुने कुरा होइन । यस्तो महान वाटोमा हिड्ने विकल्पको खोजी गरौं ।


सामाजिक जीवनलाई ठिक ढंगले वुभ्mन नसक्नु । सामाजिक जीवनलाई रुपान्तरण गर्न राजनीतिक वाटो पहिल्याउन नसक्नु सहज वनाउने कुरा नवुभ्mनु सामाजिक र राजनीतिक विज्ञानको योग होला ।

युग त २१ औं शताव्दी भन्छौं तर यो युगलाई पकड्न सक्ने हाम्रो सामाजिक र राजनीतिक जीवन छ या छैन ?


Last Updated on Tuesday, 13 February 2018 12:09

Hits: 229

यस कारण गरियो मगर संघ बिघटन !( प्रेश बिज्ञप्ती सहित )

 

जातिय संघसंस्थाको भूमिका "डमी " शो मात्र ।

 पहिचान र अधिकारका निम्ति गठित जातीय संस्थाहरू, आफ्नो पहिचान र अधिकार प्राप्ती भूमिकामा दिशाहिन अर्थात मृततुल्य देखिनु मात्रै होइन,झन् पछिल्लो कालखण्डमा सम्पूर्ण जातिय संस्था केवल नृत्यनाटक क्लबले जस्तै नाच-गान देखाउने “डमी” शो पिसको रूपमा मात्र सीमित हुनपुग्नु जातीय संस्थाहरुको औचित्य समाप्त भएको स्पष्ट देखिन्छ । -शुशी पुलामी मगर,अध्यक्ष नेपाल मगर संघ यु ए ई ।

०१ जनवरी , निरंकुश पन्चायती व्यवस्थादेखि नै,समाज सुधारका विभिन्न बहानामा, आफ्नो जातिको,पहिचान र अधिकार सुनिश्चितताको निम्ति विभिन्न रुपमा देखिएका जातिय संघ संस्थाहरु, देश बहुदलीय व्यवस्थामा प्रवेशको ०४६/४७ को छणमा अस्तित्वमा देखिए। मुलुकमा ०६२/६३ मा गणतन्त्र आउँदा र तत्पश्चात प्रथम सम्विधान विघटन नहुदासम्म जातिय संघ संस्थाको भूमिका महत्त्वपूर्ण रह्यो।


कतिथ दोश्रो संबिधान  निर्वाचन र नश्लिल राज्य-सत्ताको षडयन्त्रमा जारी भएको नश्लिय  सम्विधान २०७२ मा, आफ्नो पहिचान र अधिकार प्राप्तगर्न निर्माण भएका जातिय संघ-संस्था प्राय:मृत अवस्थामा देखिए। अर्थात कुनैपनी भूमिका विहिन् रहे।

पहिचान र अधिकारका निम्ति गठित जातीय संस्थाहरू, आफ्नो पहिचान र अधिकार प्राप्ती भूमिकामा दिशाहिन अर्थात मृत्‍युतुल्य देखिनु मात्रै होइन,झन् पछिल्लो कालखण्डमा सम्पूर्ण जातिय संस्था केवल नृत्यनाटक देखाउन खोलिएको क्लबले जस्तै नाच-गान देखाउने “डमी” शो पिस को रूपमा मात्र सीमित हुनपुग्नु जातीय संस्थाहरुको औचित्य समाप्त भएको स्पष्ट देखिन्छ। भने अर्को तर्फ खस-आर्य भएपनि,आदिवासी जनजातिका ऐतिहासिक पहिचान,देशका सम्पती हुन्,यसको संरक्षण र सम्बर्द्धन गर्नु देशभक्त प्रत्येक नागरिकको कर्तव्य हो,भन्ने बुझेर सामाजिकन्याय र राष्ट्रियताको लडाई लड्ने भवानी वराल,विश्लेषक सिके लाल,दिपेन्द्र झा,खगेन्द्र संग्रौला,डा.सुन्दरमणि दिक्षित र युग पाठक आदी बिद्वान र उहाँहरु जस्तै गैर जनजाति न्यायप्रेमी साथिहरुलाई पहिचान र अधिकारप्राप्तिको आन्दोलनहरूमा साथमा लिएर जान तथा उहाँ हरूको भूमिकाको समुचित सम्मान गर्न जनजातिका जातिय संघ संस्थाहरुमा उहाँहरु पहिचानवादी भएपनी गैर जनजाति हरुलाई आफ्नो जातिय संघ-संस्थाहरुको बैठक-सभा हरुमा सरिक गराउन प्राविधिक समस्या परेकोले,न्याय, समानता र सह-अस्तित्वमा विश्वास गर्ने खस-आर्य,मधिसे,मुस्लिम र शिल्पिहरु मिलेर पहिचान र अधिकारको निम्ति हुने आन्दोलनमा आधिवेरी नल्याएसम्म चट्टान जस्तै जमेर बसेको नश्लिल शासक र र्तिनिहरुका पिछलग्गु झोले जनजातिहरु गल्ने अवस्था देखिदैन।

यस्तो विषम अवस्थामा नेपाली उखान"....टाउको दुखेको दवाई नाइटोमा लगाई" गरेर विभिन्न बहानामा नृत्य ,नाटक गर्नको निम्ति मात्र जातिय संस्थाको व्यानर देखाई रहनु,आफ्नै जातिको निम्ति धोका एवं ठगी हो भन्ने हाम्रो समाजको ठम्याई रहेको हुँदा, संघकि अध्यक्ष शुशी पुलामि मगरको अध्यक्षता र प्रमुख सम्रक्षक यम राना मगरको आतिथ्यतामा युएईको आबुधाबी एअरपोर्टरोड पेप्सिकलामा बसेको संघको ११ औं बैठकले,आजको मिति २८ डिसेम्बर २०१७ वाट नेपाल मगर संघ,युएईको कुनै अस्तित्व नरहनेगरी,विघट गरिएको छ।

साथै संसारभर रहेका विभिन्न नामका नेपाली जातिय संघ संस्था विघटन गर्न एवं समय सापेक्ष तर्क र वष्तुवादी निर्णय गर्न, सरोकारवाला सम्पूर्ण जातिय संघ संस्था एवं सथिहरुमा आव्हान गर्दै,सवै राजनैतिक दलमा आस्था र विश्वास राख्ने,खस-आर्य,आदिवासी जनजाति, मुश्लिम , मधिसे र शिल्पी समुदायका पहिचान र समाजिक-न्यायमा विश्वास गर्ने पहिचानवादी साथीहरुमा पहिचानवादी महासभा गठन गर्नुको निम्ति, आ-आफ्नो ठाउँबाट आवस्यक पहल कदमी लिनुहुन हार्दिक आव्हान गरिएको छ।

महासचिव                             अध्यक्ष

केहर सिंह श्रीस मगर              शुशी पुलामी मगर

Last Updated on Tuesday, 09 January 2018 15:56

Hits: 2731

आक्रामक र उत्साही मधेसी अभियानले मधेसमा वाम लहर रोक्न सक्यो

आक्रामक र उत्साही मधेसी अभियानले मधेसमा वाम लहर रोक्न सक्यो । तर, रक्षात्मक अभियान सञ्चालन गरेका पहिचानवादी दलहरु पहाडमा वाम लहरको शिकार बन्न पुगे

प्रा.डा. महेन्द्र लावती
सीमान्तकृत समुदायको पहिचान र अधिकारका लागि लडिरहेका दलहरुले ०७४ को चुनावमा मधेस र पहाडमा उल्टो नतिजा हात पारे । दुई नम्बर प्रदेशमा मधेसी अधिकारको पहेली गर्ने दलहरुले बहुमत ल्याए भने आदिवासीको अधिकारका लागि लडेका दलहरुले पहाडमा सिट जित्न सकेनन् । एउटै चुनावमा र उस्तै सवालमा देशका दुई भूगोलमा किन फरक नतिजा आयो ?

सीमान्तकृत समुदायको अधिकारलाई प्राथमिकतासहित उठाउने दलहरुले किन मत पाउँछन या पाउँदैनन् भन्ने सम्बन्धमा प्राज्ञहरुले विभिन्न सिद्धान्त र परिकल्पनाहरु अगाडि सारेका छन् ।

त्यसमध्ये बहुजातीय देशहरुमा केहीपटक चुनाव भएपछि चुनाव जातीय जनगणना जस्तै देखिन थाल्छ भन्ने डोनाल्ड होरोविजको भनाइ धेरै चर्चित रहेको छ । मधेसमा त्यसको छनक देखिन थाल्यो । किनभने मधेसी जनताले मधेसको अधिकारका लागि आन्दोलन गर्ने दलहरुलाई उल्लेखनीय रुपमा मत दिन थाले भने त्यहाँका पहाडी समुदायले चाहिँ पहाडेहरुले नेतृत्व गरेका दलहरुलाई मत दिन थाले ।


पहाडमा भने उल्लेखनीयरुपमा त्यो प्रवृत्ति बढिसकेको छैन । पहाडी आदिवासीहरुको अधिकारका लागि आवाज उठाउने दलहरु आजसम्म सफल भइसकेका छैनन् । त्यसो भन्दैमा होरोवीजको सिद्धान्त पहाडमा पूर्णरुपमा फेल खाइसकेको छ भनेर भन्न चाँही सकिँदैन ।


मधेसमा पनि मधेसकेन्द्रित दलहरुले उलेखनीय मत पाउन लामै समय लागेको छ । सन् १९५० को दशकमा नै मधेसमा तराई कांगे्रस जन्मेको थियो । २०१५ सालको चुनावमा उक्त दलले दुई प्रतिशत भन्दा बढी मत मात्रै पाएको थियो । त्यसैले ०४७/०४८ तिर खोलिएका आदिवासी जनजाति केन्द्रित राजनीतिक दलहरुको हकमा मधेसको उदाहरणले पनि मतदाताहरु ध्रुबीकृत हुन अझ केही समय लाग्न सक्छ भनेर संकेत गर्दछ ।

कति समय लाग्ला ? वा पहाडमा मतदाताहरु ध्र्रुवीकृत हुन्छन् कि हुँदैनन् भन्ने प्रश्नलाई बिभिन्न कारकतत्वहरुले असर पार्दछन् ।

समुदायको एकतावद्ध पहिचान, साझा भाषा र संस्कृति, जनसंख्या र त्यसको भौगोलिक एकाग्रता, आन्दोलनको इतिहास, राज्यको विभेदकारी वा सहवरणीय नीति आदिले सीमान्तकृत समुदायहरुमा हुने राजनैतिक जागरण, संगठन निर्माण, परिचालन र मतदान गर्ने ढाचाँमा प्रभाव पार्छ । यी तत्वहरुले लामो समयको दौरानमा असर पार्छन् भन्ने मान्यता राख्दै यस आलेखमा ती तत्वहरुको छलफल गरिने छैन । यहाँ आक्रमक तथा उत्साही चुनावी अभियान र राजनैतिक एकताजस्ता तात्कालिक कारकतत्वहरुको मात्र चर्चा गरिनेछ ।

मधेसमा चुनावताका मधेसी हक अधिकारका लागि खोलिएका दलहरु आक्रामक र उत्साहीरुपमा उत्रिए । दिउँसो चुनावी कार्यक्रम र सभाहरुको आयोजना गर्थे भने राति मधेस आन्दोलनको भिडियो आदि देखाउँथे । मधेसीको हक अधिकार खोस्ने केन्द्रीकृत पहाडे राज्य सत्ता र त्यसका मतियारहरु हुन् भनेर निसंकोच साथ उनीहरुले दिनदहाडै भने ।

संविधानमा भएका र अन्य विभेद र असमानताका कुराहरु खुलेर जनतामा राखे । मधेसी जनतालाई जागुरुक बनाए, संगठन बिस्तार गरे । र, उनीहरुले अधिकार दिलाउन सक्छन् भन्ने विश्वास मतदातालाई दिलाएर मन जिते । अन्य दलका नेता, कार्यकर्ता र मतदाता चोर्न पनि सफल भए । मधेसीहरुको यही आक्रामक र उत्साही अभियानले प्रतिनिधिसभामा देखिएको बाम लहरलाई मधेसमा छेक्यो र आफनो पक्षमा लहर सिर्जना गर्‍याे ।

आक्रामक र उत्साही मधेसी अभियानले मधेसमा वाम लहर रोक्न सक्यो । तर, रक्षात्मक अभियान सञ्चालन गरेका दलहरु पहाडमा वाम लहरको शिकार बन्न पुगे

आक्रामक (शान्तिपूर्ण, मुद्दामा आधारित) र उत्साही चुनावी अभियानले चुनावी परिणामलाई असर पार्छ कि पार्दैन भन्ने कुराको थप पुष्टिका लागि उस्तै दलहरुले त्यस्तो अभियान नचलाएको क्षेत्रमा चुनावी परिणाम निराशाजनक भएबाट गर्न सकिन्छ ।

आदिवासी जनजातिको अधिकारका लागि लड्ने दलहरुले पहाडमा आक्रामक चुनावी अभियान सञ्चालन गरेनन् र उनीहरुको मतमा पनि चुहावट आयो । पश्चिम पहाडमा त ती दलहरु कमजोर नै थिए । तर, पूर्वी र मध्य पहाडमा केही उपस्थिति थियो तथापि ०७४ को चुनावमा ती दलहरु मधेसमा जस्तो आक्रामक र उत्साही शैलीमा उत्रेनन् ।

तुलनात्मक रुपले उनीहरुले नयाँ दलको औचित्य के हो ? उनीहरुले उठाएका मुद्दाहरु देश, समाज र जनताका लागि किन महत्वपूर्ण हुन् ? पुराना दलहरुले ती सवालमा कसरी फटाइँ गरे भनेर सर्बसाधारण समक्ष घनिभूत बेलिबिस्तार लगाएनन् ।

सवालगत आक्रामक अभियान शैली नयाँ दलहरुका लागि बिशेष महत्व राख्दछ । किनकि उनीहरुले पुराना दलका आधारहरु चर्काउनु र मतदाता र्चोनुपर्ने हुन्छ । उनीहरुले चुनावी अभियान त सञ्चालन गरे, तर कतिपय सवालमा रक्षात्मक तरिकाले ।

बिरोधीले तिमीहरु त जातीय दल भनेर भन्दा हामी जातीय होइन भन्दै स्पष्टीकरण दिँदै समय खेर फाले । उनीहरुले त आक्रामक भएर मधेसमा जस्तै भन्नु सक्नुपर्दथ्यो कि नयाँ संविधानले एकल जातीय हालिमुहालीलाई निरन्तरता दिएको छ । नेपाली राज्य एकल जातीय राज्य हो र त्यसले अन्य सम्पूर्ण जातीहरुलाई बहिष्करणमा पारेको छ । त्यस्तो राज्यको वकालत र बचाउ गर्नेहरु नै वास्तवमा एकल जातीय हुन् । यो अभियान कुनै एउटा जाति बिशेषको बिरोधमा नभएर राज्यका विभिन्न अंगहरुमा एउटा जातिको (चाहे त्यो जुनसुकै जात वा जाति होस) हालीमुहालीको बिरोध हो । सबै जात र जातिलाई समेट्ने आन्दोलन हो भनेर बुझाउनुपर्दथ्योे । यसले संवादलाई उल्टाएर एकल जातिवादीलाई प्रतिरक्षात्मक बनाउँथ्यो ।

मधेसमा यिनै नाराले जनताको मन छुएको थियो भने धेरथोर पहाडमा पनि छुने थियो । हुन त केही आदिवासी नेता तथा कार्यकर्ताहरु आक्रामकरुपमा प्रस्तुत नभएका होइनन्, तर ठूलो पंक्ति रक्षात्मक नै रह्यो ।

रक्षात्मक अभियान फितलो हुन्छ र दलको प्रभाव विस्तार हुन सक्दैन । त्यस्ता अभियानकर्ताहरुले केही गर्न सक्छौं भनेर जनतालाई विश्वास दिलाउन सक्दैनन् । मुद्दाहरु मतदातालाई बुझाउन र जनतालाई आर्कषण गर्न सक्दैनन् । आफ्नै समुदायका मतदातामाझ पनि उत्साह ल्याउन सक्दैनन् । अन्य दलको मत र्चोनु त के, आफ्नै दलको मत चोरिनुबाट जोगाउन सक्दैनन् र सकेनन् । उनीहरुले धेरै क्षेत्रमा अघिल्लो चुनावमा भन्दा मत प्रतिशत कम ल्याए ।

निरन्तर आन्दोलन र अभियानले जनताबीच दल र मुद्दालाई चिनाउँछ । पुराना सर्मथकमा उत्साह बढाउँछ, नयाँ सर्मथकहरु थप्छ र मतदातामा आर्कषण बढाउँछ । शान्ति प्रकृयाको समयदेखि सीमान्तकृत समुदायको मधेसमा निरन्तर आन्दोलनहरु भइरहेका छन् तर, पहाडमा निरन्तरता पाउन सकेको छैन । पहाडमा दलगत अभियानले पनि निरन्तरता पाएको छैन ।


हुन त आन्दोलनका साथै उत्साहित अभियान सजिलै उठाउन सकिँदैन, यसका लागि पूर्वाधार तयार गर्नुपर्छ । ढंग पु¥याउनुपर्छ । चुनावअगाडि भएको आन्दोलनले मधेसमा उत्साहित र आक्रामक अभियानका लागि माहौल सिर्जना गरेको थियो । मधेसमा आन्दोलन त्यस्तो ठाउँमा चर्कियो, जहाँ मधेसीहरु एकत्रित थिए ।

तर, पूर्वका आदिवासी जनजाति अभियन्ताहरुले धरान, दमक, इटहरी, बिर्तामोड जस्ता ठाउँमा आन्दोलन उठाउन खोजे, जहाँ उनीहरुको समुदायको जनसांख्यिक उपस्थिति पातलो थियो । प्रतिकात्मक आन्दोलन उठ्दा प्रतिरोध गर्न सकेनन् र आन्दोलन उठाउन गाह्रो हुनेरहेछ भन्ने मनोविज्ञान फैलियो । अर्कोतिर बिरोधीहरुमा आत्मविश्वास बढाइदियो ।

त्यसको सट्टा उनीहरुले आफनो समुदायको जनसंख्या बाक्लो रहेको पहाडमा आन्दोलन गरेको भए बढी सफल हुने थिए । बीर नेम्बाङ एक्लैले पञ्चायतकालमै तत्कालीन एउटा सानो गाउँ पञ्चायतका केही वडाबाट नै इलाममा सर्मथकहरु उतार्थे भने लोकतन्त्रमा त झनै समर्थकहरु परिचालन गर्न तुलनात्मक रुपमा सजिलो हुन्छ ।

तराईका केन्द्रहरुमा आन्दोलन उठाउन नसकेपछि आदिवासी अभियन्ताहरु मधेसको भरोसामा बसे । यसले एकातिर उनीहरुको गतिविधिमा सिथिलता ल्यायो भने अर्कोतिर पहाडी राष्ट्रवादको नारा लगाउँदै एमालेले पहाडमा उनीहरुलाई मधेसी र भारत सर्मथक हुन् भनेर प्रचार गर्ने अवसर पायो ।

मधेसमा आन्दोलन र चुनावी उत्साहलाई दलहरुको एकताले उर्जा दिएको थियो । चुनावअगाडि नै ६ वटा दल मिलेर राष्ट्रिय जनता पार्टी बनेका थियो । त्यसमा चर्चित थारु नेताहरु पनि थपिए । संघीय समाजवादी फोरम नेपालमा पनि मधेसमा कार्यरत ससाना दलहरु एकत्रित भए ।

मधेसको एकताले कार्यकर्ता र सर्मथकमा उत्साह थपेको थियो । मतदातासमक्ष जाने र मत माग्ने आधार बनाइदिएको थियो । यसले मतदातामा पनि अब यिनीहरुले केही गर्न सक्छन् भन्ने आश जगाइदियो ।

पहाडी आदिवासीका दलहरु भने एकत्रित हुन सकेनन् । केही नेताहरु ससाना झुण्डहरुको सर्वेसेवा हुनुमै रमाइरहे । अनेक साना मसिना निहुँमा एकीकृत हुन मानेनन् । ठूला दलहरुले ल्याएको थे्रसहोल्डको तरबारले समेत पनि ती आत्मकेन्द्रित नेताहरुलाई एक ठाउँमा ल्याउन सकेन ।

दलहरु एकीकरण नभएपछि आदिवासी मतदाताले त्यस्ता दलहरुलाई विश्वास र भरोषा गर्ने कुरा भएन । बरु उल्टो, त्यस्ता दल छोड्ने या अरुलाई मत दिने गर्न थाले । उल्लेखनीय छ कि मतदाताले भोट माग्ने दलले चुनाव जित्न सक्छ कि सक्दैन, परेको बेला सुरक्षा र सहयोग गर्न सक्छ कि सक्दैन आदि पनि बिचार गर्दछन् ।

नेपालजस्तो विधिको शासन कमजोर भएको गरिब देशमा सर्वसाधरण जनताका लागि सुरक्षा र सहयोग महत्वपूर्ण सवालहरु हुन् । जहाँसुकैका मतदाता पनि आफू रहेको परिवेश हेरेर, बुझेर केही हदसम्म व्यक्तिगत स्वार्थ मुताविक मत दिने गर्छन् ।

त्यसैले ०७४ को चुनावमा निरन्तर आक्रामक र उत्साही अभियान चलाउने दलले नै बढी प्रतिफल पाए । बहिष्करणको विरोधमा जन्मेका दलहरुको मधेसमा जित र पहाडमा हारको तत्कालीक प्रमुख कारण पनि यही हो ।

पहाडका आदिवासी जनजातिहरुको सवाल प्राथमिकतासहित उठाउने दलहरुलाई मत चाहिन्छ भने त्यस्ता दलहरुले पहाडमा गतिबिधि तथा कार्यक्रमहरु बढाउनुपर्ने हुन्छ । पहाडमै आन्दोलन गर्नुपर्ने हुन्छ । काठमाडौं र तराईमा बसेर, त्यतैतिर गतिविधि गर्दा पहाडमा संगठन विस्तार हुँदैन । न त मत नै झर्छ ।

Last Updated on Wednesday, 07 February 2018 16:21

Hits: 202

सम्पूर्ण जातीय संस्थाहरू विघटन गरी पहिचानवादी महासभा गठन गरौ !!– हरि बहादुर घर्तिमगर


सम्पूर्ण जातीय संस्थाहरू विघटन ! पहिचानवादी महासभा गठन !! – हरि बहादुर घर्तिमगर
पहिचानवादीहरुको दुईतिहाईभन्दा बढीको बहुमत (पहिलो संविधानसभामा ४१७ सभासदको हस्ताक्षर संकलन) भएकोले प्रथम संविधानसभाबाट पहिचानसहितको संविधान जारी हुने देखेर नश्लीय चिन्तनले ग्रस्त ब्राह्मणवादी शासकहरूद्वारा नियोजित तवरले संविधानसभालांई विघटन गराई पहिचानविहीन संविधान जारी गराउन दोस्रो संविधानसभाको जन्म गराए। आदिवासी जनजातिहरुको मुख्य समस्या पहिचान हो। पहिचान भनेको अस्तित्व हो। स्वाभिमान हो।


आफ्नै भूमिमा पहिचानविहिन भएर बाँच्नु भनेको वास्तवमा पशु र दासको जीवन जिउनु हो। पेटभरी खानु, मल त्याग गर्नु र सन्तान उत्पादन गर्नुलाई मात्र मानवीय जीवन भनिंदैन। त्यो त फगत पाश्विक जीवन हो। शारीरिक रुपले मानव रुप देखिएपनि पशुलेभन्दा फरक गर्ननसक्ने वास्तवमा पशु सरह हो। जैविक (Biological) मात्र हो। मानव भएरै बाँच्नको लागि त मानवले गर्ने काम गर्नुपर्ने हुन्छ। हामीलाई चाहेको यही मानव जीवन हो। मानवलाई पहिचान चाहिन्छ। स्वाभिमान चाहिन्छ। अनि सामाजिक न्याय चाहिन्छ। जातीय समस्या निराकरणको लागि नै जातीय संगठन निर्माण गरिएका हुन्छन्।


आदिवासी जनजातिहरूमा प्रमुख समस्या भनेकै पहिचान र राज्यको सबै तहमा आफ्नो पहिचानको सम्मानजनक उपस्तिथि हो। जन-जातीय भाषा, धर्म र संस्कृतिहरूलाई राज्यस्तरमा मान्यता दिलाउनु हो। पहिचानको मागको सार अर्थ नै यही हो। मुलुक लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा प्रवेश गरिसकेपछिको प्रारम्भिक दिनहरुमा जातीय संस्थाहरुले अधिकार प्राप्तिको आन्दोलनको निम्ति केही जागारण ल्याए। फलस्वरुप पहिचानका आन्दोलनहरू भए। तर ठूला भनिएका दलका आर्य-पृष्ठभूमिका संकीर्ण जातिवादी नेताहरूका प्रभाव र दवावले आन्दोलन निस्कर्षविहिन अवस्थामा टुंगियो। तत्पश्चात् जातीय संस्थाहरु पुस माघको जाडोमा झैं कठ्याङ्ग्रिए।


फलस्वरुप पहिचानको निम्ति राज्यलाई दबाब दिन र उल्लेख्य भूमिका निर्वाह गर्न आदिवासी जनजातीय नेतृत्त्वहरू असफल सावित हुँदै गए। विगत केही समयदेखि देशभित्र र बाहिर आदिवासीहरुका बिभिन्न जातीय संस्थाहरु अस्तित्वमा आए। ती संस्थाहरूका उद्देश्य राज्यको मूलधारमा आफ्नो पहिचान स्थापित गर्नु, जातीय हक-अधिकारको बारेमा समुदायभित्र सचेतना फैलाउनु, जागरण ल्याउनु थियो। जसरी बाबु-आमाको पहिचानको आधारमा छोराछोरीको पहिचान रहन्छ। कुनै मानव समुदायको भाषा, धर्म, संस्कृतिको राज्यस्तरमा हुने पहिचानको आधारमा मात्र उसको अस्तित्व रहन्छ। तर तिनीहरू जातीय मुद्दाहरू उठाउनुको सट्टा व्यक्तिगत स्वार्थ, राजनीतिक अवसर, आय-आर्जनको लागि बार्गेनिङ गर्ने माध्यमको रुपमा मात्र परिणत भए।


लोसार, उधौली-उभौली, माघी, धान नाच, माघे-सक्रान्ती पर्व मनाउन र नाचगान गर्नको निम्ति मात्र यी जातिय संस्थाको कायम राखिराख्नु औचित्यपूर्ण रहदैन। किनभने खस-आर्य जातिहरुले आफ्ना संस्कृतिहरू दशै, तिहार, तिज, शिवरात्री, बाला चतुर्दशी, कुशे औंशी आदिलाई मनाउन खस-आर्य जातिहरुलाई कुनै किसिमको जातिय-संस्था निर्माण गर्न आवस्यक परेको छैन। मधेसमा चलेको ६ महिनाभन्दा लामो आन्दोलन, लिम्बुवानमा चलेको वर्षौदेखिको आन्दोलन र थारुहट भूभागमा भएको चर्चित आन्दोलनहरु रुपमा भिन्नता देखिएपनि सारमा सवै पहिचान र अस्तित्वका लागि गरिएका आन्दोलनहरू थिए। पहिचानको लडाई कुनै निश्चित जातिको पक्ष र विपक्षमा नभई न्याय र सहअस्तित्वको लडाई हो। विविधतालाई संबोधन गर्दै पारस्परिक सदभाव, राष्ट्रिय एकतालाई मजबूत बनाउने प्रक्रिया हो। राष्ट्रवादको यही मूल उद्देश्यपूर्तिको लागि आदिवासी जनजातिको पहिचानप्राप्ति अभियानमा न्याय र समानतामा विश्वास गर्ने खस-आर्य, मधेसी, मुस्लिम र शिल्पि समुदाय आदि सबैको सहयोग र समर्थन आवश्यक छ। अन्यथा आदिबासी जनजातिको राष्ट्रिय एकताको उद्देश्यपूर्तिको अपेक्षा राख्नु भनेको एकजना नश्लवादी नेताले “गोरु गाडा चढेर अमेरिका जानू ।” भनेजस्तै हुनेछ।


कुनै निश्चित जाति न्यायप्रेमी, अर्को अन्यायी हुन्छ भन्नु गलत हुन्छ। अर्थात आदिवासीको पहिचान र न्यायको लडाईमा स्वयं जनजाति नै बिरोधि छन् भने, अर्कोतिर खस-आर्य भएपनि जनजातिहरूका राष्ट्रिय पहिचान संकटमा छन्,जनजातिका राष्ट्रिय पहिचान पनि देशको सम्पती हो,यसको संरक्षण र सम्बर्द्धन गर्नु देशभक्त प्रत्येक नागरिकको कर्तव्य हो, भन्ने बुझेर न्याय र राष्ट्रियताको लडाई लड्ने भवानी वराल, खगेन्द्र संग्रौला र युग पाठक आदि बिद्वानहरू उदाहरणको रुपमा छन्। उहाँहरुलाई पहिचान र अधिकारप्राप्तिको आन्दोलनहरूमा साथमा लिएर जान तथा उहाँ हरूको भूमिकाको समुचित सम्मान गर्न जनजाति संघ संस्थाहरुमा पहिचानवादी भएपनी गैर जनजाति हरुलाई आफ्नो जातिय संघ-संस्थाहरुको बैठक-सभा हरुमा सरिक गराउन प्राविधिक समस्या परेकोले, एकप्रकारले अन्योलको अवस्था सृजना भएको तितो यथार्थ छ। पहिचान र अधिकारका निम्ति गठित जातीय संस्थाहरू केवल नाच-गान देखाउने “डमी” शो पिस को रूपमा सीमित हुनपुग्नु दुर्भाग्यपूर्ण छ । बिभिन्न कालखण्डमा गठित यिनै पुराना सोचका “डमि”रूपी जातीय संस्थाहरुको औचित्य समाप्त भइक्यो।


यसैले अब न्याय, समानता र सहअस्तित्वमा विश्वास गर्ने खस-आर्य,मधिसे,मुस्लिम र शिल्पिहरु मिलेर पहिचानवादी महासभा गठन गर्नुको विकल्प छैन। यसले पहिचानको आन्दोलनमा लागेका तमाम आदिवासी जनजाति अगुवाहरुलाई नश्लिलवादीहरुले लगाउने कथित “जातिवादी”को आरोपलाई पूर्णरूपमा खारेज गर्नेछ। भने स्पस्ट रूपमा पहिचानवादी र पहिचान विरोधी दुईकित्तामा देखिएको राजनैतिक दुई धुर्वले पनि आ-आफ्नो उचाई लिनेछन्। तब मात्र मुलुकमा पहिचान र सामाजिक न्यायको अधिकार सुनिश्चित हुनेछ। सहअस्तित्व र पारस्परिक सदभाव सुमधुर बन्नेछ । राष्ट्रिय एकता मजबूत हुनेछ । राष्ट्रलाई समृद्धिको बाटोमा डोर्याउन मार्ग प्रशस्त हुनेछ । नेपाल नेपालीको भाग्य र भविष्यको राजमार्गहरू खुल्नेछन् ।

Last Updated on Tuesday, 28 November 2017 12:47

Hits: 4685

 हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - ज्ञान बहादुर गाहा मगर