A+ A A-

मगर जातिको सामाजिक, राजनैतीक, धार्मिक पहिचान ???

बलबहादुर घर्तीमगर

मगर जाति नेपालको प्राचीन जाति हो । हाल आएर मगर नेपालभर फैलिएको छ । त्यति मात्र होइन भारत बर्मा र विश्वका अन्य मलुकहरुमा पनि बसाई सर्दै गएको छ । जो जहाँ पुगे पनि हाल भौगोलिक पहिचान स्थापित गर्न खोजिएको भूमि नै मगर जातिको मूल थलो हो ।

मगर जाति मध्येपहाडी भूभागको पहारिलो स्थानमा बस्न रुचाउने जाति हो । त्यसैले पहाडी क्षेत्रका पहारिला ठाउँमा मगर वस्ती आज पनि देख्न सकिन्छ । मगर वस्तीहरु एकै ठाउँमा एकिकृत रुपमा रहेका देखिन्छन् । घरमा झल्कने वास्तुकला र बसाईको एकरुपताले मगर जातिको भावनात्मक एकतालाई पनि प्रतिविम्वित गर्दछ । त्यसैले होला समुदायबाद मगर जातिको प्रमुख विशेषता हो । हरेक निर्णयहरु व्यक्तिगत भन्दा समुहबाट निर्धारण हुने गर्दछ । मामा चेली र फूपुचेलाबीच विवाह सम्बन्ध हुने यो जातिको सामाजिक संरचना पनि नेपालका अन्य जातजाति भन्दा भिन्न छ । खासगरी मध्ये पहाडको प्राकृतिक श्रोतको उपयोग र व्यवस्थापनमा मगर जातिको अब्बल क्षमता रहेको छ । पुनरजन्ममा विश्वास गर्ने तर स्वर्गको परिकल्पना नगरिएको मगर जातिको जीवनोत्तर अवस्थाको पनि आफ्नै खालको विश्वास र मान्यता छ ।

मगर जातिको राजनीतिशास्त्र

मगर जातिको आफ्नै राजनीतिशास्त्र छ । समुदायवाद मगर जातिको मुख्य राजनीतिक दर्शन हो । यो परिवारको तहसम्म पनि रहेको छ । पारिवारिक निर्णयमा महिलाको सहमति वेगर कमै निर्णय हुने गर्दछन् । मगर जातिमा शुरुवातमा खसहरुको प्रभाव त्यसपछि हिन्दु समाज व्यवस्थाको जबरजस्त प्रभाव परेको देखिन्छ । यसले मगरको मौलिक राजनैतिक प्रकृयामा पनि निकै बदलावहरु भए । यसको परिणाम आज हाम्रो सामू छ । मगरहरुको मौलिक राजनैतिक अभ्यासले नेपालको राजनीतिक विकासक्रममा केही न केही प्रभाव पारेकै होला तर यसको अध्ययनको खाँचो छ । नेपालको भूमि प्रशासनमा प्रचलित रैकर शब्द मगर भाषाबाट नै गएको शब्द हो ।


रई राजा वा मालिक हो । मगर जातिमा आज पनि रई भन्ने शब्द छ । यसले पनि मगर जाति सामुहिक तर केन्द्रिकृत नेतृत्वमा विश्वास गर्ने जाति हो । मगर जातिमा उमेर नेतृत्वको मुख्य योग्यता हो तर निर्णय सामुहिक हुने गर्दछ । शिर्तू, ङएतामे, पोन निर्धारणमा मुख्य आधार आज पनि उमेर रहनु यस्को ज्वलन्त उदाहरण हो । मगर जाति वंशलाई नभई उमेरलाई नेतृत्वको मुख्य आधार मान्दछ । उमेरले जेठो मान्छे समुहमा सम्मानित हुन्छ । उसबाट समुहले अगुवाईको अपेक्षा गर्दछ । परिवारमा पनि जेठो मान्छेको आशन अरु भन्दा विशेष हुन्छ । विवाद निरुपण तथा कुनै विशेष कार्याम्भमा पनि समुदायको जेठो व्यक्तिको भूमिका अपेक्षित गरिन्छ ।

मगर जातिको सामाजशास्त्र

मगर जाति हिन्दु वर्ण व्यवस्थाबाट प्रभावित छैन । हिन्दुहरुले वैंश्य जातिको व्यवहार गर्न खोजे पनि वि.सं. २०५८ पछि भने आदिवासी जनजातिमा समुहकृत भएको छ । यसले मगर जातिलाई कथित हिन्दु वैंशे जातिबाट मुक्ति दिलाएको छ । मगरभित्र कुनै पनि थरहरु उचनीच शुध्द अशुध्द हुँदैनन् । सामान्य त मगर जातिका प्रमुख थर पद हुन् भने उपथर उत्पत्तिको थर हुन् । जस्तो रोका पुन बुढा भनेका क्रमश ग्राम उपप्रमुख, पुजारी, सेनापति हुन् । पुन मगरजाति भित्रबाट विकास भएको पद हो भने बाँकी दुई खस राज्यबाट आयात भएका हुन् । राना थापा लगायतका थरहरु पनि पद नै हुन् । उपथर खुट्याएर विवाहबारी चलाउने प्रचलन आज पनि छ जस्तो बाइजाली र दर्लामी । मामाचेली र फूपुचेलाको विवाह हुने भएकोले उपथरकै आधारमा पूर्व निर्धारित इस्त माइतीको स्थायी नाता सम्बन्ध रहेको हुन्छ । विवाह हिन्दु धर्म जस्तो कन्यादानको दर्शनबाट निर्देशित नभएर संझौता सम्बन्ध वा माइतीको चेलीमा

इस्तको हकले तय गर्दछ । त्यसैले बुहारीको स्थान कमजोर हुँदैन । माइती पक्ष बलियो र माथिल्लो स्थानमा हुने हुँदा कुटुम्बका लागि माइतीको आशिर्वाद सदा अपेक्षित हुन्छ ।

मगर जातिको अर्थशास्त्र

मगर जाति नेपालको मध्ये पहाडी क्षेत्रमा सदियौँदेखि रही आएको जाति हो । मध्येपहाडका धेरै जस्तो स्थानको नामाकरण पनि मगर भाषाबाट नै भएको देखिन्छ । यहाँको जल जमिन जंगल जडिबुटीको उपयोग गर्दै पुस्तौँ पुस्तासम्म रही आएको मगर जातिको मुख्य पेशा खेती र पशुपालन हो ।उपल्लो भेगतिर भेडापालन पनि मुख्य पेशाको रुपमा देखिन्छ तर मध्ये पहाडमा अन्नबाली र गाई भेडा बाख्रा पालन प्रमुख जीविकोपार्जनका साधन हुन् ।

पाहा अरिङ्गाल छिचिम्म्रा सुगुर गाई भैसी तथा सिस्नो जुलुका च्याउ कोदो जस्ता जीव र वनस्तपती समेत मगर जातिका खाध्य श्रोत हुन् जस्लाई गैररैथानेले अखाध्य वस्तुको रुपमा परिभाषित गर्दै आएको देखिन्छ । केही दशक अघिसम्म नुन बाहेक सबै वस्तु आफै उत्पादन गर्न सक्ने र आत्म निर्भर अर्थतन्त्र भएको जाति हो मगर । पछिल्लो समय भने भारतीय र बेलायती सेनामा सेवा गर्ने अभ्यास हुन थालेपछि मगर जातिको अर्थशास्त्र लाहुरिज्मतिर शिफ्ट भएको छ । यो आज झन् विस्तार भएको छ ।

मगर जातिको संस्कृति

नदीनालाका मुहान, पर्वत, जंगललाई मगर जातिले पूजा गर्दछ । विसौना स्थापना गरी पुस्तौँ पुस्ता पित्तरहरुलाई वरपिपल घेरेर थापना गर्ने चलन छ । परिवार आफ्ना पित्तरहरु आफ्नै कुलमा पुनरजन्म लिएर आउन भन्ने अपेक्षा गर्दछन् । मृत्यूपछि पनि पित्तरको रुपमा घुर विसौनीमा आफैसँग रही रहने हुँदा मिठो मसिनो र पाहुनाको पाहुर पहिलो नम्बरमा उनीहरुलाई पस्केर मात्र अरुले खाने चलन छ । यसले मगर जाति आफ्ना पूर्वजप्रति अति समर्पित जाति हो भन्न सकिन्छ । मगरहरु १२ भाई इहरीहरुलाई बराहाको रुपमा पूजा गर्ने गर्दछन् । नेपालमा बली दिएर वर माग्ने र वर प्राप्त गर्न सकिने विश्वास भएका देवी देउताहरु मगरहरुकै बराहा हुन् । रोल्पाको जलजला म्याग्दीको खैर बराहा तनहुँको छब्दी बराहा फेवातालको ताल बराही गोरखाको मनकामना यसका उदाहरण हुन् । जन्म विवाह मृत्य संस्कारहरु आफ्नै खालका छन् । कुटुम्ब विना यिनको विधि पुरा हुँदैन । मगरको कर्म काण्डमा पण्डित लामा पाश्चरको खाँचो हुँदैन । कुटुम्ब वा इस्तहरु अनिवार्य छ ।

मगर जातिको धर्म

मगर जाति कुनै धर्मको बन्धनमा बाँधिएको जाति होइन । संस्थागत रुपमा मगर संघले मगरको जातीय धर्म बुध्द घोषणा गरे पनि त्यो यथार्थ होइन । नेपाल हिन्दु अधिराज्य हुँदा हिन्दु धर्मलाई काउन्टर गर्न पनि नेपालको दोश्रो ठूलो धर्म बौध्द अंगालियो होला । अर्को कुनै समय यस्तो थियो कि धर्म नभएको पनि मान्छे हुन्छ र, भनिन्थ्यो । प्रकृति पूजकले पहिचान पाएको थिएन । धर्मको महलमा कुनै न कुनै धर्म उल्लेख गर्नु पर्ने बाध्यता थियो । त्यसैले मगर संघले हिन्दुको ज्यादती विरुध्दको आवाज उठाएको पनि हुन सक्छ । त्यो सन्दर्भमा सायद नेपालको मगर जातिसँग त्यो नै उपयुक्त विकल्प थियो होला । तर मगर जातिको जातीय धर्म बौध्द हुन सक्तैन । यसो भनिरहँदा खेरी फेरी डोल्पाका काइके भाषी मगरहरु र अन्य बौध्द धर्मालम्बी मगरहरुको पनि धर्म बौध्द होइन भनेको चाँही होइन । तिब्बती समुदायसँग निकट रहेका मगरहरुले भने बौध्द धर्म अंगालेको देखिन्छ । अन्य मगरहरुमा हिन्दु धर्मको प्रभाव बढी देखिन्छ । कतिपय मगरहरुको त बाहुन पण्डित विना कर्मकाण्ड नै नहुने अवस्था पनि छ, खस जस्तै । कतिपय मगर क्रियश्चनतिर प्रवेश गरेको पनि पाइन्छ । तर जो जहाँ भएपनि यो चाँही निश्चित हो कि मगर जाति धार्मिक सम्प्रदाय होइन बरु सांस्कृतिक रुपमा अत्यन्त सम्पन्न जाति हो । त्यसैले मगर जातिलाई धर्मबाट अलग पारेर भाइचार निर्माण गर्नु पर्छ ।


धर्मको शास्त्रीय विकासलाई हेर्ने हो भनेपनि यो ३ चरणमा विकास हुन्छ । प्रकृति पूजक, बहुदेउतावाद, एकलदेउतावाद । एकलदेउतावाद नै धार्मिक सम्प्रदाय हो । खासमा भन्ने हो भने मगर जाति कुनै धर्मको कित्तामा जानु पर्ने आवश्यकता छैन । अब त बरु राज्यलाई धर्मको महल नै हटाउने भन्नु पर्ने बेला आएको छ । धर्म निरपेक्ष समाजमा यसको आवश्यकता छ । धर्मको नाममा हामीबीचको बन्धुत्वलाई किन कमजोर बनाउने । हाम्रा पूर्वजहरुले अंगालेको संस्कृति बचाउँ, यसलाई अझ समयानुरुप विकास गरौँ अनि आधुनिक र उन्नत समाजमा फड्को मारौँ । धर्म राजनीतिक पार्टिको नाममा हामी ध्रुवीकरण नहऔँ, यसमै मगर जातिको कल्याण हुने छ ।

 

Last Updated on Friday, 17 May 2019 14:14

Hits: 333

हिन्दू धर्म परीत्याग नगरे सम्म दलितले मुक्ती पाउने छैनौ ।

--गाउका धेरै नपढेका दलितले बुझेको कुरा शहरमा बस्ने, दलित मुक्तिको भाषण गर्नेहरूले नै बुझ्न सकिरहेका छैनन्। त्यसैले त कतिपय दलित अगुवा आफ्नै दलित जातिहरूमा विहेवारी चलाउदैनन्, विभेद गर्छन्। किनकि तिनको दिमाग ब्रामणवादको भाइरस भरिएको छ। हिन्दू दर्शनले ,सिद्दान्तले सिकाउछ पहिलेको काल्पनिक जुनीमा पुण्य कमाउन नसकेर हामी सानो जात भएको भनेर सिकाउछ । भगवानले श्रीजना गरेको चत्तुर्वण भन्छ। यस्तो सोच आफै पालेर हामीले आमूल परिवर्तन कसरी गर्न सक्छौ?

डा.मित्र परीयार

नेपाली दलित आन्दोलन अलगथलग हुदै गएको छ। 20४६ सालको सेरोफेरोमा कांग्रेस र एमालेसंग, 20५२ सालपछि माओवादी रक्तपातसंग एकाकार हुदै मुक्तिको लागि लड्ने हाम्रा नेताहरू, अगुवाहरू यी पार्टीहरू जस्तै दिशाहीन, उर्जाहीन, जोशरहित बन्दै गएको आभाष हुन्छ ।

तमाम कानूनी र राजनैतिक परिवर्तनका वावजूद झन धेरै दलितहरू काटिदैछन्, मारिदैछन्, कुटिदैछन्, लखेटिदैछन्। नया नेपालका प्रहरी, प्रशासक, पार्टी, सरकार सबै कानून अनुसार पीडितलाई न्याय दिन हैन अपराधी बचाउनै उद्दत हुन्छन्। सारा तमासा देखेर पनि कानमा तेल हालेर बस्छन् हाम्रा धेरै अगुवा!

दिनभर दलित गोष्ठीमा खादा लाउने र भाषण ठोक्नेहरू धेरै छौ। तर त्यो अजित मिजारको चिसो लाशप्रति कसैको चासो छैन, मारिएकी वडा सदस्य मना सार्कीको परिवारले न्याय पाए नपाएको कसैलाई मतलब छैन।

नेताले कसैलाई गएर ठोक भनेर अराउदा ठोक्छौ, भ्रष्ट नेताको बचाउमा आफ्नो सम्पूर्ण समय र वौद्देकिता खर्चिन्छौ। यसरी हाम्रो मुक्ति सम्भव छ? बदलिदो पर्स्थितिमा झनै उत्पीडनमा परेका दलितको न्याय र डिग्निटी कसरी प्राप्त गर्ने हो?

मलाई लाग्छ हामीले डा अम्वेदकरलाई चिन्न जरुरी छ, उनको प्रमुख विचार समात्नुपर्छ। देखिसकियो, को बामपन्थी, को प्रजातान्त्रिक भनेर मात्रै खासै उपलब्धी हुदैन, भएन। खै के फरक छ पन्चायत, कांग्रेसी र कम्युनिष्ट सत्तामा?!!

अम्वेदकरले भने जस्तै हाम्रो प्रमुख बाधक ब्रामणवाद हो। ब्रामणवादलाई निस्तेज पार्न जातीय व्यवस्था समूल नष्ट गर्नुपर्छ - सामान्य सुधारले पुग्दैन। We should annihilate caste, not just reform it.

अम्वेदकरले नै भने जस्तै हिन्दू रहेर जातीय विभेद हटाउन असम्भव छ। उनले नया बौद्दमार्ग आविस्कार गरे, जसलाई नवयाना भनिन्छ। उनको वुद्दिजम माला जपेर ओम माने पेमे होम भन्दै हिड्ने लामा जस्तो हैन। लड्ने, भिड्ने धर्म हो अन्यायसंग जुध्ने परम्परा हो।

जुन देशमा बसिन्छ, त्यो देशको कानून, नियम मान्नै पर्छ। त्यस्तै, जुन धर्म अपनाइन्छ, त्यसैको दर्शन र सिद्दान्त मानिन्छ। छुवाछुत र विभेद हिन्दू धर्म र संस्कारको प्रमुख सिद्दान्त हो ,मेरुद्न्ड हो । यो कुरा हजारौ दार्शनिकले, मानवशास्त्रीले लेखेका छन्। छुतअछुतको व्यवबारबाट वाक्क भएर निक्कै दलित कृस्चियन बनेका छन्, जहा कमसेकम धर्मकर्म गर्दा विभेद छैन।

तर गाउका धेरै नपढेका दलितले बुझेको कुरा शहरमा बस्ने, दलित मुक्तिको भाषण गर्नेहरूले नै बुझ्न सकिरहेका छैनन्। त्यसैले त कतिपय दलित अगुवा आफ्नै दलित जातिहरूमा विहेवारी चलाउदैनन्, विभेद गर्छन्। किनकि तिनको दिमाग ब्रामणवादको भाइरस भरिएको छ। हिन्दू दर्शनले ,सिद्दान्तले सिकाउछ पहिलेको काल्पनिक जुनीमा पुण्य कमाउन नसकेर हामी सानो जात भएको भनेर सिकाउछ । भगवानले श्रीजना गरेको चत्तुर्वण भन्छ। यस्तो सोच आफै पालेर हामीले आमूल परिवर्तन कसरी गर्न सक्छौ?

कतिपय बामपन्थी साथीहरू भन्नुहोला नास्तिक भए नि हुन्छ। तर, मानिस भएपछि जन्म, मृत्यु संस्कार मान्नै पर्यो, चाडबाड मान्नै पर्यो। तर हिन्दू चलन ब्रामणवादी छ। तागाधारी र गैरतागधारी भनेर विभेद संस्थागत गर्छ। हरेक विहेमा दमै, कामी अलग्गै बसेर खानुपर्छ, जीवनका प्रत्येक निर्णयमा उच्चजातीय पण्डितको पकड रहन्छ। छोराछोरीको नाम समेत।

मोदीको अतिवदी हिन्दू नीतिको पीडा खप्न नसकेर धेरै भारतीय दलित कृस्चियन, बौद्द, सिख र मुस्लिम धर्ममा लागेका छन्। हाम्रो बामपन्थी राज्य पनि कम हिन्दूवादी, जातिवादी छैन। यो fact मनन गर्दै हामीले धर्म परिवर्तनको लहर श्रीजना गर्नुपर्छ। म पनि छिट्टै भिड्न आउनेछु। आखा उघारौ र जातीय व्यवस्था जरैदेखि उखेलौ। तर याद गरौ कि नालीमा बसेर सफा हुन कदापि सकिदैन।

डा.परीयार मानव बिज्ञान र सन्स्क्रिती अध्ययन अनुसन्धान बिभाग लन्डन किङ्स्टोन बिस्वोबिधालय संघ सन्म्बन्धित छन । 

Last Updated on Monday, 29 April 2019 12:31

Hits: 407

हिन्दुधर्मलाई "काे" र "के"बाट खतरा ?

हिन्दुधर्मलाई स्वार्थी बाहुन बाटै खतरा छ  । 

___ बलदीप प्रभाश्वर चामलिङ 

हिन्दुधर्मकाे अस्तित्वमा निम्म तत्वहरू खतरा हुन् :

क) स्वार्थी बाहुन

हिन्दुधर्मलाई काेहीबाट खतरा छ भने त्याे हिन्दुधर्मकै केही स्वार्थी बाहुनहरूबाट नै छ । नेपालमा रहेका राष्ट्रिय स्तरका ९८(98%) प्रतिशत चर्चका प्रमूख बाहुनहरू नै छन् । क्रिश्चयनधर्मका नाममा देशविदेश भ्रमणमा जाने बाहुनहरू नै छन् । क्रिश्चयनधर्मकाे नाममा चलखेल हुने रकम उनीहरू कै हातमा छन् ।तस्विरमा लेखक चाम्लिङ । 

विदेशी रकम विभिन्न एनजिओ/आईएनजिओ मार्फत नेपालमा आउछन् ।ती एनजिओ/आईएनजिओका प्रमूख बाहुनहरू नै हुन्छन्।

राेदीघरका घले डनलाई हाेइन; बिष्टहरूकाे लुगा सिलाउने दर्जीलाई हाेइन; भैसी चराउने राईलाई हाेइन; मैच्याङ र च्याङ्वाकाे धुनमा रम्ने जाेसिला तामाङलाई हाेइन; धाननाचकाे लिम्बु हिराेलाई हाेइन र हाम्राे कपाल काटिदिने, तरकारी घरघरमा ल्याएर खुवाउने, जुत्ता पालिस गरिदिने, घरवरिपरिका कबाडी साफ गरिदिने र सुट सिलाई दिने श्रमिक मधेसीलाई हाेइन, उनै सिहदरबार थर्काएर बस्ने बाहुन नाईकेहरूलाई नै विदेशीले पनि पत्याउने हाे र उनीहरूले नै खाेलेका संघ/संस्थालाई उनीहरूले "डाेनेसन/फण्ड" निर्माण गरिदिने हाे ।

जनजाति र उस्ले खाेलेकाे संस्थालाई विदेशीले पनि नपत्याउने भएकै हुदा एक गुरूङकी छाेरी बाहुनकाे थरमा चिनिएर "माईती नेपाल" चलाएर बसेकी थिइन । उनीले अफूलाई अनुराधा काेइराला नभनेर अनुराधा गुरूङ भनेकी भए उनकाे संस्था पनि चल्ने थिएन । क्रिश्चियनधर्मकाे ठूलाे प्रचारक त तत्कालिन व्यवस्थािपिका-संसदमा बहालवाला सदस्य थिए । उनी शुद्ध ढकाल बाहुन हुन् । उनी त्यहि संसद सदस्यबाट तत्कालीन सरकारका मन्त्री पनि भएका थिए । राज्यसत्ता र विदेशी पैसाकाे आडमा क्रिश्चियनधर्मकाे प्रचार गर्ने आखिर याे मुलुकमा बाहुन नै छन् ।

यसरी सत्ताधारी जाति बाहुनहरूकै हातमा एनजिओ/आईएनजिओ हुने भएकाे हुदा दलित, मधेशी र जनजातिले बिदेशी पैसा खाएर हिन्दुधर्मलाई विनास गर्न खाेज्दैछन भन्नु हास्यस्पद अर्तनाद हाे । धर्मनिरपेक्षता, पहिचान र संघीयता माग्ने आदिवासी, दलित र मधेसीकाे कारण हाेइन, बरू उनै स्वार्थी बाहुनकाे कारण हिन्दुधर्मकाे हुर्मत गरिदैछन् । दलित र जनजातिहरू जातीय उत्पीडनबाट मुक्ति पाइएलाकी भनेर क्रिश्चियन भाका छन् भने बाहुनहरू पैसाकाे लागि ।

ख) जातीय छुवाछुत र विभेद

हिन्दुधर्ममा भएकाे कट्टरपन संस्कार अन्तत: हिन्दुधर्मलाई नै हानी हुने कुरा हाे । हिन्दुहरूमा जस्ताे जातीय छुवाछुत अन्य धर्ममा हुन्न । बुद्धिष्ट, क्रिश्चयन र मुस्लिम धर्ममा लाग्नेहरूमा विभेद हुन्न । ती धर्मशास्त्रमा निपुण हुने वित्तिकै ती धर्मकाे कर्मकाण्डमा जाेसुकै पुरेत तथा पुजारी हुन सक्छ । तर हिन्दुधर्ममा त्याे हुन्न । कुनै दलित हिन्दुधर्मशास्त्रकाे पारङ्गत भए पनि उस्लाई बाहुन समाजकाे पण्डित र पुरेतकाे रूपमा स्वीकारिन्न । अरू त परकै कुरा हाे, त्याे काले राई हिन्दुधर्मशास्त्रकाे प्रख्यात बाहुनहरूभन्दा पनि विद्वान भएर जनै भिरेर आफूलाई आर्य भन्दाभन्दै पनि उसलाई बाहुनले घरमा हुलेर पूजारी तथा पुरेत बनाउन चाहेन ।

हाे, यस्ताे विभेदबाट मुक्तिकाे अनुभूति प्राप्त गर्न केही दलित र जनजातिहरूले धर्म परिवर्तन नगरेका हाेइनन् । आफूलाई हिन्दु बनाउदा बनाउदै पनि बाहुनहरूबाटै विभेद खेप्नुपरेपछि त्यसकाे विकल्प के हुनसक्छ ? दलितकाे काेखमा जन्म लिएका हिजाे भारतका महामानव तथा विद्वान भिमराव अम्बेडकर लाखाैंकाे संख्यामा आफ्ना समर्थकहरू सहित त्यसै बुद्घधर्ममा प्रवेश गरेका थिएन । किन हिन्दुधर्म विश्वव्यापी नभएर भारत र नेपालमा मात्रै खुम्चेर रहेकाे छ ? किन हिन्दुधर्ममा आर्यनश्ल(बाहुन) बाहेक अरू नश्लिय जातिहरू आकर्षित हुन सकेनन् ? यसरी भाेली हिन्दुधर्म लाेप हुनसक्ने भयकाे कारण यसलाई राज्यसत्ताकाे सुरक्षाकवच प्रदान गर्न नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राज्य नबनाएर हिन्दुराज्य नै बनाउनु पर्ने जाेड त गरेका हाेइनन्, अतिवादीहरूले ?

ग) गरिवी

गरिवी दशकाे राेग हाे । जनता आफै आफ्नाे कारणले गरिव हुने हाेइन, राज्यसत्ताकाे अवैज्ञानिक नीति तथा कार्यक्रमकाे कारण देश गरिव हुने हाे । नेपाललाई संसारकै गरिब देशकाे सुचिमा राख्ने सत्ताधारी हुन् कि हलाे जाेत्ने किसान हुन ? नेपालकाे सत्ताकाे बागडाेर कस्काे हातमा छ ? राज्यसत्ताकाे राजनीतिक तालाचाबी आफ्नै हातमा भएर पनि कुनै कुराकाे दाेष जनजाति, दलित र मधेसीलाई दिन मिल्छ ? बाहुन त आर्थिक प्रलाेभनमा पर्छ भने सदियाै वर्षसम्म राज्यबाट किनारा लगाइएकाे र विपन्न बनाइएकाे समुदाय स्वाभाविक रूपमा प्रलाेभनमा पर्छन् । हाे, क्रिश्चियन मिसनरीहरूले नेपालकाे गरिवी , विपन्नता र अज्ञानतामा खेलिरहेका छन् । गाँस, वास र कपासकाे प्रलाेभनमा नेपालीहरूलाई क्रिश्चियन बनाइरहेका छन् । याे सबैलाई चुनाैतिकाे विषय हाे ।

वास्तवमा ईशाइधर्म बुद्धधर्मकै "बाई-प्राेडक्ट" हाे भन्ने कुराकाे बाेध गर्न नसक्ने अज्ञानताले पनि यसाे भएकाे हाे । एकातिर समानता र न्यायमूलक प्रतगिशिल समाज निर्माणमा नलागी जातीय विभेद गरिरहने र भ्रष्टाचार गरेर देशमा उन्नति नगरी जनतालाई गरिवीमा रहन वाध्य बनाइरहने; र अर्काेतिर हिन्दुधर्मकाे विरूद्ध चलखेल भाे भनेर राेइकराइ गर्नु भनेकाे गल्ली साफ नगरेर झिंगामात्र मार्ने प्रयत्न गर्नु हाे । फाेहर गल्ली रहुन्जेल झिंगाकाे समस्या रहिरहन्छ । हाे, हिन्दुधर्मकाे फाेहर गल्ली भनेकाे स्वार्थीबाहुन, जातीय विभेद र गरिवी हन् । पहिले यसकाे सफाई हुनुपर्छ ।

 

बिश्लेषक, लेखक "जातियमुक्ती र लोकतन्त्र", अनुवादक "क्रुसमा नमरेका बौद्धमार्गी जिसस क्राइष्ट"

सचिब - राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टी । 

Source: फेस्बुक वालबाट 

Last Updated on Thursday, 25 October 2018 13:39

Hits: 542

यसकारण हुन् लखन थापा मगर प्रथम सहिद !

- त्रिलोक सिंह थापा मगर

Image may contain: 1 person, smiling
१) जङ्ग बहादुरको एकतन्त्रीय, निरकुंश तथा पारिवारिक शासन प्रणाली विरुद्ध वि.सं. १९२७ मा शखनाद गर्ने प्रथम शहीद लखन थापा द्वितीयले आफूले नेतृत्व गरेको विद्रोह एव विरोधको लक्ष्य तथा उद्देश्यहरू जनसमक्ष यस प्रकार राख्ने गरेका थिए ।

“जङ्ग बहादुरले नेपाल म्लेच्छलाई बेच्यो दुनिया त्राही त्राही पारिरहेछ ।

जङ्गेलाई हटाएर नेपाल आमालाई पापको बोझबाट हलका पार्नु पर्दछ । नेपालमा सत्ययुग फिराउ, जगदम्बा काली माताले मलाई बरदान दिएकी छिन्, भाइ हो तयार होऔं” (भीम भक्तमान सिंह २००५) जङ्ग बहादुरको तानाशाही शासन विरुद्ध गरिएको सशस्त्र विद्रोहको उक्त उद्देश्यहरू पूर्णरुपमा राजनैतिक परिप्रेक्षमा रहेको देखिन्छ । उदाहरणका लागि (क) लखन थापा द्वित्तीयले त्यही बेला देखि नै विदेशी हस्तक्षेपको विरोध गरेका थिए । (ख) जङ्ग बहादुरको हुकुमी तथा पारिवारिक शासन प्रणाली बाट जनता त्राही त्राही भइ सकेको हुदाँ सो प्रणालीमा आमूल परिवर्तन ल्याई “सत्ययुग” अर्थात प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाको सिर्जना गर्ने ।

२) उपरोक्त लक्ष्य प्राप्तिका लागि उनिले मुख्यतः तीनवटा रणनीतिहरू प्रयोग गरेका थिए । ९क० धर्म, पुर्नजन्म, अन्धविश्वास तथा मनोकामना देवी माथि प्रगाढ तथा अटूट आस्था र निष्ठा राख्ने तत्कालीन जनता एंव समाजलाई आफ्नो आन्दोलनको पक्षमा परिचालन गर्न गराउन देवी माताको वरदान प्राप्त भएको भनेर प्रचार गर्ने गरेका थिए । फलस्वरुप जनताको स्वतः स्र्फूत सक्रिय सहयोग एंव संलग्नता प्राप्त गर्न उनी सफल भए । (ख) जनताको सक्रिय सहयोग र सहायताको आधारमा व्राहमण क्षेत्री गुरुङ्ग मगर तथा अन्य जातिको दुई हजार युवाहरूको जनमिलिशिया, आफ्नै किल्ला, शस्त्र अशस्त्र , खाद्यान्न तथा युद्धकलाको प्रशिक्षण समेतको व्यवस्था छोटो अवधिमा गर्न गराउन सफल भए । ९ग० हुकुमी एंव तानाशाही शासनलाई ध्वस्त पार्न राजनीतिक संगठनको पनि आवश्यकता पर्दछ भनेर जोशमनि सम्प्रादायलाई राजनैतिक संगठन र राजनैतिक दलको रुपमा परिचालन गरे । साथै राजनैतिक चेतना सिर्जना गरे ।

३) यसै क्रममा इतिहासकार प्रमोद शमशेर राणाले आफ्नो पुस्तकमा उल्लेख गरेका छन्, “राणाहरूको विरुद्ध यो पहिलो विद्रोह थियो । यसभन्दा पहिले कसैले राणाहरूको विरुद्ध औला उठाएको देखिएन ।” (इ.सं. १९९५० )जङ्ग बहादुरको छोरा पदम जङ्गले आफ्नो पुस्तकमा लेख्नु भएको छ, “नेपालमा सुनौलो युग आरम्भ गर्ने लखन थापाको योजना थियो ।” (ई.सं. १९७००यसै क्रममा लखन थापा द्वित्तीयलाई विद्रोही राजाको संज्ञा दिदै फ्रान्सेली विद्वान मेरी टिलौइनले आफ्नो कार्यपत्रमा उल्लेख गर्नु भएको छ, “सन् १८५७ को भारतीय सिपाही विद्रोहका विद्रोहीहरू संग संप्रक भए पछि उनीले आफ्नो राजनैतिक मोडेल योजनाको तर्जुमा गरेका हुन् ।” (इ.सं. २०००)

४) लखन थापा द्वित्तीयले नेतृत्व गरेको जनविद्रोह भन्दा पहिले तथा त्यस पछि पनि जंङ्ग बहादुरलाई मार्ने प्रयास भएको पाइन्छ । विशेष गरि सत्ताबाट च्यूतभएका चौतारी, काजी, भाई भरदारहरूले पुनः सत्ता प्राप्त गर्न, बदलाको भावना, पारिवारिक, व्यक्तिगत रीसइवी आकांक्षा र आवेशका कारणहरूबाट जङ्ग बहादुरको हत्या गर्ने गराउने असफल षड्यन्त्र प्रयास भएका थिए । राजा सुरेन्द्रको हत्या गरेर जङ्ग बहादुरलाई फसाउने षड्यन्त्र वि.सं. १९०२ मा वीरध्वज वस्नेतले गरेका थिए । त्यस्तै जङ्ग बहादुरको आफ्नो भाई बद्रिनरसिंह कुवर, काकाको छोरा जय बहादुर कुवर साथै करवीर खत्री तथा भोटु सिंह बस्नेत आदिले पनि सत्ता प्राप्तिका लागि वि.सं. १९०७ उन्को हत्या गर्ने असफल योजना र षडयन्त्र गरेका थिए ।

५) सन् १८५१ को मुलुकीऐन लागु भए पछि जनजातिहरूको सामाजिक स्तर तल झरेको थियो । जनजातिहरू जङ्ग बहादुरको पारिवारिक एवं तानाशाही व्यवस्था बाट रुष्ट एंव असन्तुष्ट थिए । यसै क्रममा आदिवासी जनजातिका केही असन्तुष्ट युवाहरूबाट जङ्ग बहादुर राणाको विरुद्ध सैनिकहरूलाई विद्रोह गर्न उत्तेजित पार्न, जङ्ग बहादुरको हत्या तथा सत्ता पल्टाउन असफल प्रयास भएको थियो । सो प्रयासमा संलग्न, वि.सं. १९३३ मा सुकदेव गुरुङ्ग र श्रीपति गुरुङ्गको हत्या जङ्ग बहादुरको निर्देशनमा गरिएको थियो । वि.सं. १९३४ सालमा राणा शासनको विरोध गर्ने सुपति गुरुङ्ग भने पक्राउ पर्न सकेनन् । जनजातीका उक्त शहादत प्राप्त शहीदहरूको राज्यले यथोचित सम्मान गर्नु पर्दछ ।

६) सम्पूर्ण जन संख्याको तुलनामा दुई हजार युवाहरूको जन मिलिशिया तयार गर्न तथा राजनैतिक प्रशिक्षण प्रदान गर्न त्यसवेला सानो कुरा थिएन । जनताले लखन थापा द्वित्तीयलाई राजा सरह मान्न थालेका थिए । यसै सन्र्दभमा इतिहासकार रेग्मी अनुसार, “ लखन थापा द्वित्तीयको योजना राजा सुरेन्द्रको कान्छो भाईको छोरालाई राजा बनाउने रहेको थियो । कालान्तरमा आफै राजा बन्ने पनि थियो । (रेग्मी १९८०)

७) वर्तमान समयमा सेनामा जेष्ठता, शैक्षिक योग्यता आन्तरिक वैदेशिक प्रशिक्षण, नेतृत्व र कार्यदक्षताका आधारमा मुल्याङ्कन गरेर प्रायः पदोन्नति गर्ने चलन रहेको छ । जङ्ग बहादुरको हुकुमी शासन व्यवस्थामा वच्चा जन्मिदै जर्नेल, कर्नेल तथा कप्तान हुन सक्ने चलन थियो । जङ्ग बहादुर आफै कप्तान पदबाट प्रधान मन्त्रि भएको हुन् । कप्तान लखन थापा द्वित्तीय भारतको अलमोडामा प्रारम्भिक शिक्षा प्राप्त गरेका मगर जनजातिका युवक थिए । मगर पल्टनमा आफ्नो सामरिक क्षमता, योग्यता, अनुभव खस खुसियात उपयुक्त निर्णय तथा नेतृत्व गर्ने शीपको प्रदर्शन गरेको हुदाँ १४ वर्ष छोटो अवधिमा एउटा सिपाहीबाट कप्तान हुन सक्ने(वि.सं. १९२५० कुनै अप्ठ्यारो थिएन । हुकुमी शासनमा हुक्म नै पदोन्नतिको मुख्य आधार थियो । घर विदामा बसेर जनविद्रोहको रणनीति तर्जुमा गर्नु एउटा सिपाहीलाई चानचुने कुरा थिएन ।

छ सात वर्ष सम्म राणाहरूको विरुद्ध जनयुद्धको नेतृत्व प्रदान पार्न सक्ने लखन थापा द्वित्तीयको बारे इतिहासकार सूर्यमणि अधिकारीको भनाई यस प्रकार छ, “लखन थापा द्वित्तीयलाई नेपालमा जागरणका अग्रणी रुपमा प्राय : विद्वानहरूले स्विकार गरेका पाउँछौ” (वि.सं. २०५४) अतः वैयक्तिक एंव व्यक्तिगत रुपमा विरोध र विद्रोह गर्नु भन्दा पनि स्थानीय जनतालाई प्रभावित पारी संगठनात्मक तथा योजना वद्धरुपमा सत्ययुग ल्याउने लक्षअनुरुप राजनीतिक रणनीति तयार पारि शसस्त्र युद्ध समेत गर्न तत्पर रही आठ आठ जनाले प्राण गुमाउन पुगेका घटनाको नायक लखन थापा द्वित्तीय नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको पहिलो सहादत प्राप्त गर्ने शहीद (वि.सं १९३३) हुन ।

८) जन् दबाव ले गर्दा राज्य ले उनीलाई प्रथम शहीद घोषणा गर्यो रतर राज्यको विभेदपूर्ण नीतिले गर्दा आज सम्म उनलाई उपुक्त र उचित सम्मान दिया को देखिन र सरकारी छापा मा तथा सरकारी सहिद दिवस मा जामा चार जना सहिद को तस्विर देखिन् छन् र प्रथम सहिद लखन थापा को फोटोखोजादा पनि कतै भेटिदैन ? प्रथम सहिद को सम्मान मा सरकारी बिदा पनि छैन र जसले प्रथम पटक प्रजतन्त्र को बिउ रोपों नेता हरु ले फल खाँदै छन् तर उनि महान प्रथम सहिद लाई भुल्दै छन् र यहि हो याँहा को चाला ??
(८५ बर्षिय त्रिलोक सिंह थापा मगर मास्टर मित्रसेन प्रतिष्ठानका अध्यक्ष हुनुहुन्छ) ।

Last Updated on Sunday, 17 February 2019 06:56

Hits: 444

यी तथ्यले पुष्टि गर्छ, यो संविधान कालो संविधान हो ।

हरि घर्तिमगर

१- यो सम्विधान निर्माण हुँदा,सम्विधान मस्यौदा समितिमा रहेका ७३ जना सभाषद् मध्ये,६४ जना सभाषद्ले ब्यातिगत र सामुहिक रुपमा, मस्यौदा ठिक छैन भनेर असहमति जनाएका थिए। भनेपछि मस्यौदा समितिका जम्मा ७३ जनामा ९ जनाको मात्र सहमती थियो।

२- तत्कालिन सम्विधानसभामा रहेका,आदिवासी जनजाति सभाषदहरुले, नेपालको सम्विधान २०७२ को प्रारम्भिक मस्यौदामा, हामी आदिवासी जनजाति सभाषद्हरुको योे सम्विधानमा कुनै किसिमको सहमति छैन, भनेर फरकमत दर्ज गराएका थिए। यो फरकमत १/२ मात्रै थिएन १५ वटा थियो।

३- यो सम्विधानको मस्यौदा आउँदा, नेपाली कांग्रेसका मधेसी सभाषद्हरुले संयुक्तरुपमा आफ्नो पार्टी समक्ष यो सम्विधानको मस्यौदा ठिक छैन,यसमा हाम्रो सहमत छैन भनेर, यो सम्विधान घोषणा हुनु ठिक चारदिन अगाडी आफ्नो पार्टीमा असहमत पत्र बुझाएका थिए।

४- यो सम्विधानजारी हुँदा, तत्कालिन एमाले र तत्कालीन एमाओवादी विचमा १४ बुदे सहमति भएको थियो। त्यो १४ बुदा राखेर सम्झौतामा सम्सोधन गरियो। परिस्थितिले वाध्यपारेर सम्विधानजारी गरियो, तर सम्विधान पूर्ण छैन। यसमा धेरै कमि कमजोरी छन् भनेर स्वयम् सम्विधानजारी कर्ताले भनेका थिए।

५- यो सम्विधान घोषणा भएको अगिल्लोदिन, तत्कालीन मधेसी जन अधिकार फोरम, लोकतान्त्रिक सङ्ग तत्कालीन एमालेले ८ बुदे सम्झौता गर्यो, त्यो ८ बुदामा पनि, यो सम्विधान अपुरो र अधुरो छ भनिएको छ।

६- नेपालमा सङ्घियताको जननी आदिवासी जनजाति आन्दोलन र मधेस आन्दोलनको परिकल्पनामा पनि, प्रमुख माग पहिचान भनिएकोले, सरोकारवाला नेपालका आदिवासी जनजाति,मधेस आन्दोलनका नेतृत्वकर्ता लाई वाइपास गरेर, विगतमा भएका दर्जनौ सम्झौता,सहमति र समजदारीलाई उलंघन गरेर, सम्भावित गृहयुद्धलाई समेत नजरअन्दाज गर्दै, राज्यको पूनर्सम्रचना गरिएको छ,यो पूनर्सम्रचनाले आपसी सद्भाव खल्बलिएको छ, आम जनमानसमा हीनताबोध देखिन्छ, समग्रमा मुलुक प्रतिगमन तर्फ धकेलिएको छ, त्यसकारण पनि यो सम्बिधान कालो हो।

७- यो सम्विधान निर्माण हुदा, यी अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण आन्तरिक विषयलाई लुकाएर तीनजना बाहुन,प्रचण्ड,सुशील कोइराला र केपी ओलीले पार्टीको आन्तरिक कारवाही,लोभ-लाभ, विभिन्न किसिमका डर-त्रास र धम्की देखाएर घोषणा गरिएको सम्विधान, नितान्त कुनै एक जाति विशेषलाई लाभ हुनेगरी बनाइएको विगतका जातिवादी सम्विधानको निरंतरता हो।

८- प्रथम सम्विधानको उपलब्धिलाई स्वमित्व ग्रहण गर्ने भनिएतापनी, व्यवहारमा त्यसो गरिएन। प्रथम सम्विधान सभाका उपलब्धि र दलहरुले निर्वाचनमा जनता सङ्ग गरेका वाचा खोज्दा, उल्टै झन् बर्बरतापूर्ण दमन गर्दै हत्या गर्ने, विभिन्न झुठो मुद्दा लगाएर पहिचान र अधिकारवादी आदिवासी जनजाती नेता तथा कार्यकर्तालाई जेलमा राखिएको छ। त्यहि मुद्दाका आदिवासी जनजाति नेता माननीय रेशम चौधरीले आजको मितिसम्म सपत लिन दिइएको छैन।

९- माथिका घटनाक्रमलाई समालोचना गर्दा, जहाँनिया राणा शासनको १०४ वर्ष र निरंकुश पन्चायती शाही कालिन व्यवस्थाको कालो रातलाई समेत उछिनेको प्रतीत हुन्छ,त्यसैले यो सम्विधान कालो सम्विधान हो। 

Last Updated on Thursday, 20 September 2018 14:37

Hits: 960

 हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - ज्ञान बहादुर गाहा मगर